حان ورداسى اۋىلىنىڭ ىرگەسى جاسقۇستان باستالاتىن قاراعايلى ايماقتىڭ قازىرگى كورىنىسى دانا ابايدىڭ ۇزىن قايىڭنىڭ قۇلاعانىن سۋرەتتەگەندەي بولىپ تۇر.
ەڭ شەتى 60 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلاتىن وردانىڭ قۇمعا وتىرعىزىلعان ورمانىن تۇگەلدەي ارالاپ شىعۋ ءۇشىن مىقتى تەحنيكا, سودان سوڭ قاجىر-قايرات قاجەت. تاۋەكەل دەپ ورماندى ارالاپ شىعىپ, كوز جەتكىزگەن جايتتى كوپشىلىكتىڭ نازارىنان ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
«قاراعاي – ۇزاق جاسايتىن اعاشتاردىڭ قاتارىنان. تابيعي تەپە-تەڭدىك تولىعىمەن ساقتالعان جاعدايدا قاراعاي 200 جىل بويى كوككە ۇمسىنىپ تۇرا الاتىنىن تابيعاتتىڭ ءوزى دالەلدەگەن. ءوز زامانىندا جاڭگىر حان قۇم كوشكىنىن توقتاتۋ ءۇشىن تال, شىلىك, بۇتا سەكىلدى اسا بيىك بولىپ وسپەيتىن وسىمدىكتەر وسىرۋگە باستاماشى بولسا, كەيىنىرەك 1890 جىلى «وردا» ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى قۇرىلعاننان كەيىن ورىس عالىمدارىمەن بىرلەسىپ قاراعايلار وسىرىلە باستاعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى. سول داۋىردە ەگىلگەن كارى قاراعايلار ءبىزدىڭ كاسىپورىنعا قاراستى اعاشپەن كومكەرىلگەن اۋماقتاردا ءالى دە كەزدەسەدى», دەدى بىزگە ءوز اڭگىمەسىندە «وردا» ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى كمم ديرەكتورى اقىلبەك السەيىتوۆ.
وردا ورمانىندا كوڭىلگە تۇيگەن جايت – مۇندا ۇزاق جىل جاساعان اعاشتارمەن قاتار, جاس قاراعايلار جانە وزگە دە تال-تەرەكتەر تۇرلەرىنىڭ قۋراي باستاعانى. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ تاريحتى ايتايىن دەپ ايتپايسىڭ, قوزعايىن دەپ قوزعامايسىڭ. ايتسە دە بۇل ساۋالعا جاۋاپ قايتارۋ ءۇشىن تاريحي دەرەكتەر مەن سول تۇستاعى ءومىر شىندىعىنان حابار بەرەتىن ەل اۋزىندا قالعان اڭگىمەلەرگە سۇيەنۋگە ءماجبۇرمىز. بۇعان قاتىستى مالىمەتتەرگە ىسساپارداعى جولباستاۋشىمىز, وردا جەرىندە تۋىپ-ءوسىپ, بار سانالى عۇمىرىن نارىن قۇمى مەن ازعىردىڭ ەتەگىندە وتكىزگەن اعا بۋىن وكىلى تولەگەن وتەشەۆتەن قانىقتىق. «قازىرگى حان ورداسى اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنداعى دالالىق القاپتار مەن مال جايىلىمدارى شولاققوپا مەن حاكي كولىنە كوكتەمدە جينالاتىن قار سۋى مەن وسى كەزدە مۇراتساي اۋىلى تۇسىنا كەلەتىن ەدىل سۋى ارقىلى قورلانىپ كەلدى. بۇل اۋماقتىڭ جالپى كولەمى 32 مىڭ گەكتار بولسا, سونىڭ تەڭ جارتىسىنا سۋ جايىلاتىن. قازىر ويلاپ قاراساق, سونىڭ ءبارى ەرتەگى سەكىلدى. بۇگىندە شولاققوپا دا, حاكي كولى دە كەۋىپ, ونىڭ ورنى تۇزدىلىعى توپىراق بەتىنەن باستالاتىن سور مەن سورتاڭعا اينالدى. سونىڭ سالدارىنان جەراستى سۋى 2-3 مەترگە دەيىن تەرەڭدەپ كەتتى. بۇعان كەيبىر اعاشتاردىڭ تامىرى جەتسە, ەكىنشى ءبىرىنىڭ تامىرى جەتپەيدى. سوندا بۇلار قۋراماعاندا قايتەدى. وسى ارادان قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى تۇزدىڭ كوتەرىلىپ كوككە ۇشۋى سالدارىنان تۇز بورانى سوققاندا جانىڭدى قويارعا جەر تابا الماي قالاسىڭ», دەيدى ول.
وسىلاي دەپ ءبىر كۇرسىنىپ العان تولەگەن اعامىز ءبىز جايعاسقان نيۆا كولىگى ءدال قازىر وسى ەكولوگيالىق جاعدايى مۇشكىل ايماققا باعىت الىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. ايتەۋىر ءبىر جەردەن قوسىلاتىن تەپ-تەگىس دالا جولىمەن كوسىلتىپ كەلەمىز. توكەڭ ءالسىن-ءالسىن جۇرگىزۋشىگە «مىنە, بىلاي ءجۇر, مىنا جولعا ءتۇس» دەپ باعىت بەرىپ قويادى. ءبىر كەزدە «مىنە, شولاققوپاعا دا جاقىنداپ كەلىپ قالدىق» دەپ ءتىل قاتتى. كولىكتىڭ تەرەزەسىنەن جان-جاعىمىزعا ۇڭىلە قارايمىز. كوز ۇشىندا بەينەبىر كول سەكىلدى ايدىندار جىلتىرايدى. اڭداپ قاراساق, مۇنىڭ ءوزى كولدەن سورعا اينالعان ونىڭ تابانى ەكەن. جولباستاۋشىمىزدىڭ ايتقان ءسوزىنىڭ اينا-قاتەسىز راستىعىنا تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك. كوز الدىمىزدا تۇز بورانى اۋادا قالقىپ بارادى. «بۇل تۇك تە ەمەس, قازىر كوكتەم عوي. ازىرگە جەردە ىلعال جەتكىلىكتى. مۇنىڭ كوكەسىن جاز ورتادان اۋعاندا كورەرسىز», دەيدى ول داۋسى سولعىن تارتىپ.
نارىن قۇمى ەتەگىندە جەراستى سۋىنىڭ تومەندەۋى – اعاشتاردىڭ مەزگىلىنەن بۇرىن قۋراۋىنىڭ باستى سەبەبى. ال «وردا» ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى قىزمەتىنىڭ باستى ماقساتى – جىل سايىن جاس وسكىن كوشەتتەر ەگىپ, ورمان قورىن تولىقتىرۋ, جاز كەزىندە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تابيعي ايماقتى ءورت پەن ءارتۇرلى زيانكەستەردەن قورعاۋ, بيولوگيالىق وڭدەۋ جانە سانيتارلىق تازارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. اتالعان ىستەردىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسقان كەزدە مۇندا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر جەتكىلىكتى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. سونىڭ كەيبىر تۇيتكىلى تومەندەگىدەي.
مۇنداعى ءبىرىنشى ماسەلەنى قاراعاي وتىرعىزۋدان باستاساق, بۇل ءىس ءالى كۇنگە دەيىن قولمەن اتقارىلادى ەكەن. قاراعايدىڭ اتى قاراعاي, ونى ەگۋدى شىلىك, جىڭعىل جانە بۇتا سەكىلدى الاسا اعاشتارمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. ويتكەنى شۇڭقىرى وتە تەرەڭ قازىلادى. اتالعان مەكەمە قاراعاي كوشەتتەرى ەگىلەتىن القاپتى ءار جىل سايىن 25 گەكتارعا دەيىن ءوسىرۋدى جوسپارلاپتى. مۇنىڭ ءوزى – 50 مىڭ ءتۇپ دەگەن ءسوز. بۇعان قانشاما قول كۇشى قاجەت ەكەنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. ونى بۇگىنگى زاماناۋي تەحنيكانىڭ كومەگىمەن اتقارۋعا دا بولار ەدى عوي. ايتسە دە جەر مەن توپىراقتىڭ بەتىندە سۋدا جۇزگەن بالىقتاي قيمىلدايتىن ارناۋلى تەحنيكا قالىڭ قۇمعا تۇمسىعىن باتىرا الماي قايىرلاپ قالا بەرەدى ەكەن. ورماندا ءورت بولماسىن دەڭىز. جالماڭداعان ءتىلسىز جاۋ كۇشەيسە, ەكى-ءۇش اعاشتى ەمەس, ءتىپتى تۇتاستاي ورماندى جايپاپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنداي حابار تيگەندە زىر ەتىپ كەلە قوياتىن ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسى اۋاداي قاجەت-اق. ءبىر قىنجىلارلىق جايت, اتالعان كاسىپورىن قۇزىرىنداعى جالعىز ءارى ەسكى ارنايى تەحنيكانىڭ جۇرۋىنەن تۇرۋى كوپ بولىپ شىقتى.
سوندىقتان ءورت ءسوندىرۋ ءىسى سۋ تولتىرىپ الاتىن تسيستەرناسى بار ەكى تراكتوردىڭ كۇشىمەن اتقارىلاتىن كورىنەدى. ورال قالاسىنداعى اگرورەمماش زاۋىتى ءبىراز جىلدان بەرى ءورت سوندىرەتىن ماشينالار قۇراستىرۋمەن اينالىسىپ جاتىر. سوعان سۇرانىس بەرۋ مۇددەلى اتقارۋشى ورگاندار مەن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە كوپ قيىندىق كەلتىرمەس ەدى-اۋ دەگەن وي كەلەدى. تۇتاستاي العاندا ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىندەگى تەحنيكانىڭ 50 پايىزىنىڭ توزىعى ابدەن جەتىپتى. مۇنىڭ ءبارى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. ونىڭ سوڭعى لەگى سوناۋ 2005 جىلى الىنعان.
كەلەسى كەزەكتە زيانكەستەر مەن بيولوگيالىق وڭدەۋ ماسەلەلەرىنە كەلسەك, مۇندا دا قول سوعا قوياتىنداي كورىنىس بايقالمايدى. بۇلاي دەگەندە كاسىپورىنداعى قاراپايىم تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر مەن ورمان ينسپەكتورلارىنىڭ قىزمەتىنە سىن ايتۋ نيەتىنەن اۋلاقپىز. كەرىسىنشە ولار بيۋدجەتتىك باعدارلامانى جۇرگىزۋشىلەر تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ مەن قۇرمەتكە لايىقتى. ايتالىق, ولاردىڭ بۇگىنگى الىپ جۇرگەن ەڭبەكاقىسىنىڭ كولەمى 70-80 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. بۇدان ءۇش جىل بۇرىن بۇل مولشەر 45 مىڭ تەڭگە بولىپتى.
ءبىر جىل بۇرىن 1 مىڭ گەكتار قاراعايلى القاپقا بيولوگيالىق وڭدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءتيىستى قاراجات ءبولدىرۋ جونىندە سۇرانىس جاسالعانىمەن, ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى جاۋاپ قايتارىلماعان. ويدان وي, سوزدەن ءسوز تۋادى. بىزدە وتاندىق عىلىمدا سازدى جانە قارا توپىراقتى ورمان الابىن جاساقتاۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرى جاسالعانىمەن, وسىنداي كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ءىستى قۇمدى ايماق جاعدايىندا قالاي جۇرگىزۋ قاجەتتىگى قاعابەرىستەۋ قالىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بۇل ەكەۋىنىڭ اراسىندا ەلەۋلى ايىرماشىلىق بار ەكەنى انىق.
قۇمدا اعاش ءوسىرۋ ىسىندە كوپتەگەن ميكروەلەمەنت جەتىسە بەرمەيتىنى بايقالادى. سونىڭ ەڭ باستىسى گۋمۋس, ياعني كادىمگى قاراشىرىك ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەۋى كادىك. اگرونوميا عىلىمىندا وسىمدىكتى بەلگىلى ءبىر ايماققا جەرسىندىرۋ دەگەن ماسەلە بار. بۇل ءىس تە وردا قۇمىندا الدىن الا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنسىز جۇرگىزىلەدى. قۇمنىڭ اتى – قۇم, استى بوساڭداۋ كەلەدى. بۇل قاتتى, دۇلەي جويقىن جەلدەر كەزىندە ءوزى شايقالسا دا تامىرى بىلق ەتپەيتىن قارا جەر ەمەس. ال قۇمدا مۇنداي جاعدايدا قاراعايلاردىڭ ءتۇپ-تامىرىمەن قوپارىلا قۇلاۋى قالىپتى قۇبىلىستىڭ قاتارىنا كىرەدى. مۇنداي جاعداي بولماۋ ءۇشىن دە عىلىمي كوزقاراس قاجەت ەكەنى تالاس تۋعىزبايدى.
نارىن قۇمىنداعى ورمان ورنالاستىرۋ القابى 16 405 گەكتاردى قۇرايدى. وسى اۋقىمدى اۋماقتىڭ حان ورداسى اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى جاسقۇستان باسقاسى رەسەيدىڭ كاپۋستين-يار راكەتالىق سىناق پوليگونىنا كىرەدى. دەگەنمەن راكەتالىق سىناقتار ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسۋدا. ونىڭ ورمان اعاشتارىنىڭ ءوسىپ-ونۋىنە تيگىزەتىن قانداي زياندى اسەرى بار؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابى دا ۇزاق جىلدار بويى اشىق كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ەرتە مە, كەش پە اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى عىلىمي تۇجىرىم تۇرعىسىنان تياناقتى جاۋاپ قايتارىلۋى كەرەك.
وردا ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى كاسىپورىن جەتەكشىلەرىنە ءبىر عانا جاعىمسىز جايت بەلگىلى. ياعني رەسەيلىك اسكەري ماماندار سىناق جۇرگىزۋدى باستاعان كەزگە دەيىن وردا ايماعىندا تابيعي تەپە-تەڭدىك ساقتالىپ, جانعا جايلى قىس پەن جاز ورناپ, جاڭبىر دا, قار دا ءجيى جاۋىپ كەلگەنىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اۋزىنان تالاي رەت ەستىگەنبىز. ال سىناق باستالعاننان كەيىن جەل ءجيى سوعىپ, كوكتەن ءنار تامبايتىن تەرىس قۇبىلىس پايدا بولىپتى. مۇنىڭ سىرى سىناقتار جۇرگىزىلگەن كەزدە اسكەريلەر جاۋاتىنداي بولىپ تۇنەرىپ تۇرعان بۇلتتى تەحنوگەندىك قوندىرعىلاردىڭ كومەگىمەن ىدىراتىپ جىبەرەدى ەكەن. ياعني نىساناعا اتۋ كەزىندە كۇننىڭ بۇلتسىز, اشىق بولۋى كەرەك.
وردا ورمانىنداعى وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, وسى اۋماقتاعى جەراستى سۋ كوزدەرى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ءزارۋ بولىپ وتىر. مۇنداي ءۇردىس ەرتەرەك جىلداردى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ عالىمدارى گ.ي.ۆىسوتسكي, ا.گ.گاەل, ە.د.گودنەۆ, ۆ.ۆ.وگيەۆسكي, ي.ي.سۋس جانە م.ق.ساپانوۆتار تاراپىنان باستالعانىمەن, كەيىن قارجى قارالماعاندىقتان جالعاسىن تاپپاي قالدى. بۇل باعىتتا وتاندىق كاسىپورىن باسشىسى اقىلبەك السەيىتوۆ ەگەر قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپسا, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ورمانتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءوز قانداسىمىز ماماي ساپانوۆ اتالعان باستامانى قايتادان قولعا الۋعا ىقىلاستى ەكەنىن ايتتى.
ارينە, مۇنداي عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ باعاسى جوعارى بولسا كەرەك. سوندا ەدىل مەن جايىقتىڭ ارالىعىن ەمىن-ەركىن جايلاعان مىڭداعان قانداسىمىزدىڭ تاعدىرى مەن دەنساۋلىعىنىڭ قۇنى تومەن بولعانى ما؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەل اۋماعىندا رەسەيلىكتەر جۇرگىزەتىن زىمىراندىق سىناقتاردى توقتاتىپ, جالعا الىنعان ۇلان-عايىر ايماقتى ءوز يەلەرىنە قايتاراتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالقىمىز ىقىلىم زامانداردان بەرى تۇمسا تابيعاتتان الارىن الىپ كەلدى ەمەس پە؟! ءارى وسى تابيعات و باستان ءوز جاراسى مەن جاراقاتىن ءوزى ەمدەپ جازىپ كەلگەنى دە ايداي اقيقات. وسى راكەتالىق سىناقتاردىڭ سالدارى ەرەكشە قورعالاتىن ايماق نارىن قۇمىنىڭ ەتەگىندەگى قاراعايلى ورمان دەسەك شە؟! ونى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ قولىنا تابىستاۋ – ورتاق پارىزىمىز.
تەمىر قۇسايىن,
جۋرناليست