ەلىمىزدە ءتۋريزمدى تابىس كوزىنە اينالدىرۋعا قاتىستى كوكەيكەستى ماقساتتارمەن قاتار, قازاقستاننىڭ تاۋلى ايماقتارى, اسىرەسە الماتى تاۋ بوكتەرى يدەولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق شايقاستاردىڭ ورنىنا اينالعانى قاشان؟! تابيعات قورعاۋشىلار مەن كادىمگى قاراپايىم ازاماتتار تابيعي نىسانداردى ەكونوميكالىق اينالىمعا قوسۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ تابيعي اۋماقتاردا «زاماناۋي قوناقۇيلەر» مەن «گلەمپينگتەر» سالۋ ارەكەتتەرىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپ ءجۇر.
تاۋلارداعى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەسىندە ەكولوگتەردىڭ دە ايتار ءۋاجى جەتكىلىكتى. الايدا الماتىنىڭ دامۋ الەۋەتى تۋريزم سالاسىندا ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى جانە مۇنداي تۋريزم قازىناعا اقشا اكەلىپ قانا قويماي, ەڭ الدىمەن تابيعاتقا زيان تيگىزبەيتىن دامىتۋ مودەلىن تابۋ قاجەت. ياعني الماتىداعى ءتۋريزمدى دامىتۋ تۋرالى ارمانداردىڭ جولىندا تالاي ارەكەتتەر جاسالىنىپ-اق جاتىر. سونىڭ قازىرگىسى ەۋروپالىق ۇلگىمەن قۇرىلعان قازاقستاندىق الپىلىك كلۋبى (Kaz Alpine Club). قىزمەتىنە ەندى كىرىسكەن كلۋب تا ەلدەگى ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى ۇزدىك الەمدىك ستاندارتتار بويىنشا دامىتۋ مەن تابيعاتتى قورعاۋعا جاردەمدەسۋدى كوزدەيدى.
قازاقستاندىق الپىلىك كلۋب بەلگىلى سپورتشىلار, كاسىپكەرلەر, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلىپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا باعلان ءجۇنىسوۆ, رايىمبەك باتالوۆ, ەلەنا ەرزاكوۆيچ, تيمۋر دۇيسەنعاليەۆ, اجار جاندوسوۆا, ارتەم سكوپين, قاجىم جۇماليەۆ, ۆاديم ۆينوكۋروۆ سىندى ىسكەر ادامدار بار. جارتى جولدا قالاتىن كەيبىر جوبالاردىڭ جولىن قۇشپاسا, جوعارىداعى تۇيتكىلدەردى شەشۋ جولىنداعى اتالعان كلۋبتىڭ دا ماقسات-مۇددەلەرى از ەمەس.
جارقىن كەلەشەكتە قازاقستاندىق الپىلىك كلۋبىنىڭ جوسپارىندا تاۋلى اۋماقتاردى دامىتۋ جوبالارىن ازىرلەۋ مەن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا تۇراقتى تۋريزم قاعيداتتارىن جانە ەكولوگيالىق پراكتيكا مەن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مىندەتى تۇر. سونىمەن قاتار تاۋ-كەن ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جوبالارىن دايىنداپ, ىسكە اسىرۋدا قازىرگى زامانعى ەكولوگيالىق تاسىلدەردى ەنگىزۋى ءتيىس. وعان قوسا قازاقستان تاۋلارىندا بىرەگەي تۋريستىك ونىمدەردى ىلگەرىلەتە وتىرىپ, تاۋلى اۋماقتاردا ىشكى جانە حالىقارالىق ءتۋريزمدى اقپاراتتىق سۇيەمەلدەۋ مەن تانىمال ەتۋدى قوسا اتقارۋلارى قاجەت.
ال جۋىق ارادا قبس سالۋ, ۇيالى وپەراتورلاردىڭ رەترانسلياتورلارىن ورناتۋ, تاۋ گيدتەرىن/قۇتقارۋشىلاردى دايىنداۋ ارقىلى تاۋداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, بارلىق قاجەتتى ينفراقۇرىلىمى بار ترانس ىلە الاتاۋىنىڭ بىرەگەي سوقپاعىن جاساۋ مىندەتى تۇر. بۇل تىرلىكتەر تۋريستەر ءۇشىن ونلاين پلاتفورما مەن ءموبيلدى قوسىمشالاردى ازىرلەۋدەن باستالماق. اتالعان جوبالاردىڭ بارلىعى الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىكتەرىمەن جانە الماتى تاۋ كلاستەرىنىڭ بىرلەسكەن جوبالىق كەڭسەسىمەن بىرلەسىپ ىسكە اسىرىلاتىن بولادى.
قازىرگى كۇندەرى Kazakh Alpine Club جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك ساراپشىلارمەن بىرگە قازاقستاننىڭ تاۋلى اۋماقتارىندا ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن جاساپ, ونى الماتى جانە الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىكتەرىنە ۇسىنعان. ارينە, تۋريزمگە قاتىستى ءالى بىتپەگەن ءىستى بۇعان دەيىن دە تالاي رەت تىزبەكتەپ شىققانبىز. ال وعان دەيىن الماتىدا تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلگەن بە دەگەن ساۋالدى العا تارتۋ كەرەك.
بۇل ماسەلەدە تاياۋ كۇندەرى عانا مەگاپوليس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ باق وكىلدەرىنە قالا قوناقتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن تاۋلى باعىتتاردى اباتتاندىرۋ شارالارى تۋرالى بايانداعان ەدى. قالاي اتاساق تا, الماتىنىڭ ءاربىر ەكىنشى قوناعى – شەتەلدىك تۋريست. پاندەمياعا قاراماستان, وتكەن جىلى الماتىعا 163 مىڭ شەتەلدىك قوناق كەلگەن كورىنەدى. قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى اراسىندا ەڭ تانىمال دەمالىس ءتۇرى – تاۋدا سەرۋەندەۋ. پاندەميا بارىسىندا تاۋلى ايماقتارعا بارۋ ءتورت ەسە وسكەن.
قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ ۋاقىتتارىن قاۋىپسىز ءارى جايلى ۋاقىت وتكىزۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاسالىپ جاتقانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ماسەلەن, ادامدار كوپ جينالاتىن تاۋلار مەن ۇلتتىق ساياباقتاردىڭ, دەمالىس ورىندارىنىڭ ينفراقۇرىلىمى بىرتىندەپ رەتتەلىپ جاتىر.
قازىردىڭ وزىندە 1 مىڭ شاقىرىم تاۋدىڭ جاياۋ سوقپاقتارى تسيفرلاندىرىلدى, 500 شاقىرىمى اباتتاندىرىلدى. شىمبۇلاقتا, مەدەۋدە ۆيزيت-ورتالىقتار اشىلدى. وسىنداي ورتالىقتار ايۋساي شاتقالى مەن «گورەلنيك» تەرمالدى بۇلاعىنىڭ جانىندا جۇمىس ىستەي باستادى. مەدەۋدە, رەسپۋبليكا الاڭىندا, حالىقارالىق اۋەجايدا جانە رەسپۋبليكا سارايىنىڭ جانىندا تۋريستىك پوليتسيانىڭ 4 پۋنكتى اشىلدى.
تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ۇيالى بايلانىستىڭ ايماقتارى كەڭەيتىلەدى. بۇدان وزگە, كىشى جانە ۇلكەن الماتى شاتقالدارىندا 2 باقىلاۋ-قۇتقارۋ بەكەتى, تۇيىق سۋ قىراتىندا تىكۇشاق الاڭى, تاۋلى باعىتتاردىڭ شەتكى توراپتىق ۋچاسكەلەرىندە تۋريستەر پانالايتىن 15 لاشىق سالىنادى. سونداي-اق قۇتقارۋ توپتارىنا سيگنال بەرۋ ءۇشىن دابىلدى باستىرمالارى بار 10 راديورەلەيلى باعان ورناتىلادى.
ايۋساي شاتقالىندا جايلىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن ۆيزيت ورتالىق سالىندى, مۇندا تۋريستەر قاجەت اقپاراتتى, تاۋدا جاياۋ سەرۋەندەيتىن تاۋارلاردى, كادەسىيلار مەن ازىق-تۇلىكتى الا الادى. جوبا – سانيتارلىق-گيگيەنالىق ورتالىعى, تاماقتانۋ پۋنكتى, جازعى تەرراساسى جانە اقىسىز Wi-Fi بار تۋريستىك اقپاراتتىق ورتالىق, مۇندا ءار تۋريست تۋريستىك باعىتتار, سوقپاقتار, ۇلتتىق پاركتەگى نىسانداردىڭ بايلانىس مالىمەتتەرى تۋرالى اقپارات الا الادى.
ۆيزيت ورتالىقتا قاۋىپسىز دەمالىستىڭ نەگىزدەرىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن جابايى تابيعاتتىڭ «تامىر» مەكتەبى اشىلعان. ەرىكتىلەر مەن كاسىبي الپينيستەر اقىسىز دارىستەر وقيدى. 700 تۋريست قاۋىپسىزدىك جانە تابيعاتتى قورعاۋ بويىنشا وقىتۋدان ءوتتى. بەلسەندى 20 قالا تۇرعىنى ەرىكتىلەر قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسى بولىپ, ۇلتتىق پاركتى كوگالداندىرۋعا, تاۋ جولدارى مەن الاڭقايداعى ءتارتىپتى ساقتاۋعا كومەكتەسپەك.
ۇلكەن الماتى شاتقالىنداعى ىلە-الاتاۋى ۇلتتىق ساياباعىندا ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ جوبالارى دا العا جىلجىپ جاتقان جايى بار. ۆيزيت ورتالىقتا اقپاراتتىق قىزمەت پەن سانيتارلىق-گيگيەنالىق قوندىرعىنى ورنالاستىرۋ قاراستىرىلعان. كونسۋلتانتتار سەرۋەندەۋ ەرەجەسى, باعىتتار جانە ەرەكشە ورىندار تۋرالى ايتىپ بەرەدى. سونىمەن قاتار ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ كەلبەتىن تاماشالاۋعا بولاتىن كورۋ الاڭى جابدىقتالادى. باستى تالاپ – اۋىز سۋ كوزى مەن ىرگەلەس اۋماقتىڭ ەكولوگيالىق تەڭگەرىمىن ساقتاۋ.
الماتى تاۋ كلاستەرىن دامىتۋ اياسىندا كەيىنگى 4 جىلدا 1000 شاقىرىمنان استام تاۋلى باعىتتار تسيفرلاندىرىلدى, ونىڭ ىشىندە ۇزىندىعى 500 شاقىرىم بولاتىن 36 باعىت اباتتاندىرىلدى. تسيفرلاندىرىلعان باعىتتار ينتەرنەت جەلىسىندە جانە وففلاين رەجىمىندە GPS Ranger جانە 2Gis ناۆيگاتورلارىندا قولجەتىمدى. 2021 جىلى قوسىمشا 172 شاقىرىم تاۋ سوقپاعىن جاقسارتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
باعلان ءجۇنىسوۆ,
الپينيست, ىسكەر:
«Kazakh Alpine Club-تىڭ ەڭ باستى مىندەتى – outdoor بەلسەندىلىكتى دامىتۋعا بەيجاي قارامايتىن ادامداردى بىرىكتىرۋ, تابيعي رەسۋرستاردى قورعاۋ, ءتۋريزمدى دامىتۋ, جاستاردى تارتۋ جانە وقىتۋ, وسى قوعامداستىقتىڭ الەمدىك ترەندتەرگە قاتىسۋ, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ قۇقىقتارى مەن تالاپتارىن قورعاۋ جانە بارلىق دەڭگەيلەردە قوعامداستىق قاتىسۋشىلارىنىڭ قۇقىقتارىن ساۋاتتى قورعاۋ سياقتى نەگىزگى مىندەتتەر ءۇشىن ۇيىمدى جۇيەلى جانە جوسپارلى تۇردە قۇرۋ».
رايىمبەك باتالوۆ,
«ۆەلوفرەندس» قورىنىڭ نەگىزىن
قالاۋشى, ىسكەر:
«Kazakh Alpine Club ەۋروپالىق ءالپى كلۋبتارىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا قۇرىلعان, وندا قالىڭ جۇرتشىلىق تابيعي اۋماقتاردى قورعاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن بىرىگەدى. كلۋبتىڭ بارلىق مۇشەلەرى ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا جانە تۋريستىك ورىنداردى قورعاۋعا جانە اباتتاندىرۋعا كەتەتىن جارنالاردى تولەيدى. وسىلايشا, ءار تۇرعىن تابيعي اۋماقتىڭ «قوجايىنى» بولادى جانە وعان مۇقيات قامقورلىق جاسايدى. ءبىز بۇل يدەولوگيانى – تابيعاتقا ءوز ءۇيى رەتىندە قاراۋدى قازاقستاندا ءالى دە دامىتۋ قاجەت ەكەنىن تۇسىنەمىز, بىراق قوعامدى شەتىن ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا جانە شەشۋگە وسىنداي ءتاسىلدىڭ ءتيىمدى ەكەنىنە سەنىمدىمىز».
تيمۋر دۇيسەنعاليەۆ,
قازاقستاندىق الپىلىك كلۋبىنىڭ
قۇرىلتايشىسى:
«تاۋ-كەن ومبۋدسمەنى رەتىندە ءبىز ولاردىڭ باستاماشىلارىنىڭ مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, ۇلتتىق تابيعي پاركتەردىڭ اۋماقتارىن قوسا العاندا, تاۋ-كەن اۋماقتارىن يگەرۋدىڭ بارلىق جوبالارىن زاڭدى, اشىق جانە جاريا تالقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اككرەديتتەۋ, سونداي-اق سالالىق جانە قوعامدىق كەڭەستەرگە كىرۋ ارقىلى بارلىق مەملەكەتتىك جانە وزگە دە قۇرىلىمدارمەن ىنتىماقتاساتىن بولامىز».