تۋعان جەرىم بولعان سوڭ الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا تالاي مارتە ساپارلاپ جۇرۋگە تۋرا كەلدى. سول كۇرە جولدىڭ بويىندا مەن ايالداماي وتپەيتىن ەكى بەكەت بار. ول جەرگە ارنايى توقتاپ, تاعزىم ەتىپ ءوتۋدى داعدىلى قاعيداتقا اينالدىرعالى قاشان؟!
سونىڭ ءبىرىنشىسى – سارقانت اۋدانىنا قاراستى قويلىق اۋىلىنىڭ مادەنيەت سارايىنىڭ الدىندا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, جازۋشى-جۋرناليست كاكىمجان قازىباەۆقا ارنالعان ەسكەرتكىش. ەكىنشىسى – سول اۋىلدان شىعا بەرىستەگى كاكىمجان قازىباەۆ اۋىلىنا بۇرىلاتىن جول ايرىعىندا تۇرعان «مۇحتار ارىن كەسەنەسى» دەگەن بەلگى. سەبەبى, ەل تانىعان ەكى تۇلعانىڭ دا مەن ءۇشىن ورىندارى بولەك.
ول كەزدە «جاس الاش» گازەتىندە قۇقىق جانە قوعامدىق پىكىر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە جۇرگەن ەدىم. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە گازەتتىڭ ءار وبلىستاعى مەنشىكتى تىلشىلەرى القا جينالىسىنا شاقىرىلدى. وعان بەلگىلى جۋرناليست, گازەتتىڭ سول كەزدەگى اقتوبە وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قادىرجان زابيح تا كەلگەن ەدى.
جينالىس تامامدالعان سوڭ قادىرجان ەكەۋمىز جۇمىس بارىسى بويىنشا ۇزاق اڭگىمەلەستىك. جانە دە اعا-ءىنى رەتىندە سىيلاستىعىمىز دا جاقسى بولاتىن. ءسوز اراسىندا ول: «بەكە, ءسىز اقتوبە پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى مۇحتار ارىندى تانيسىز با؟ ول دا تالدىقورعان جاقتىڭ جىگىتى عوي», دەدى. مەن جاقسى تانيتىنىمدى ايتتىم. سول كەزدە مۇحتار اعانىڭ اقتوبە وبلىسىندا ۇلتتىق مۇددە مەن ۇلتتىق رۋح تۇرعىسىندا جاساپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرى جونىندە اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتتى دەسەڭشى. شىنىمدى ايتسام, مۇحتار اعانى جاقسى تانىسام دا, باسقا وبلىستا ءجۇرىپ, وسىنشاما قىرۋار شارۋا تىندىرىپ جۇرگەنىنەن حابارىم از ەدى. تەك كاكىمجان اعانىڭ بىردە: «مۇحتار باۋىرىم اقتوبەدە وتە جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەل الدىنداعى بەدەلى دە كۇننەن –كۇنگە ارتىپ كەلەدى» دەگەن ءسوزىن قۇلاعىم شالىپ قالعانى بار. ال ەندى قادىرجاننىڭ اڭگىمەسىن زەيىن سالا تىڭداپ وتىرىپ, جەرلەس اعامىز جونىندەگى جانعا جاعىمدى سوزدەرى كوڭىلىمدى كادىمگىدەي مارقايتىپ تاستادى. قادىرجان ارىپتەسىم ءسوز سوڭىندا مەنىڭ ايتار ويىمدى ءدوپ باسقانداي: «مۇحتار ارىن اعا جونىندە ءبىر كەرەمەت ماقالا جازسام با دەگەن ويىم بار», دەدى. مەن قۋانا قوشتادىم.
كوپ ۇزاماي «جاس الاش» گازەتىنىڭ ايقارا بەتىن الا (5 جەلتوقسان, 1992 جىل) «نار قازاق» دەگەن پورترەتتىك ەسسە جارق ەتە ءتۇستى.
وسى ورايدا, ايتار ويىمىز ورىندى بولۋى ءۇشىن اتالعان ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرە كەتكەنىمىز ارتىق بولماس دەپ ويلايمىن: «ول سوناۋ سەكسەن ءۇشتىڭ جازىندا وسىنداعى ىرگەلى وقۋ ورداسىنا باسشى بولىپ كەلگەن ساتتە-اق, جان دۇنيەسى قۇلازىعانداي كۇي كەشكەن. انا تىلىمىزدەگى مەكتەپ, بالا-باقشالاردىڭ ادام ۇيالاتىنداي سيرەكتىگى تۇرماق, اينالاسىنا ۇلگى-ونەگە بولار وسى ينستيتۋتتىڭ وزىندە ءبىر عانا فاكۋلتەتتە قازاق ءبولىمى بولىپ ەدى-اۋ, سوندا... ءتىپتى, اقسۇڭقار اقىندار, ءۇش الىپ – ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتەردىڭ 90 جىلدىق تورقالى تويلارىن اتاپ وتە الماعان مۇحاڭدار. سەبەبى ينستيتۋت كىتاپحاناسىندا حالقىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ بىردە-ءبىر شىعارماسى جوق ەكەن... ولشەۋسىز ەڭبەكپەن, تام-تۇمداپ جالعاسقان ءىستىڭ بۇگىنگى ناتيجەسى دە كىسى سۇيسىنەرلىكتەي. قارا شاڭىراقتاعى ون سەگىز فاكۋلتەتتىڭ بارىندە قازاق بولىمدەرى اشىلدى...» دەپ جالعاسا بەرەدى.
اتالعان ماقالانىڭ شىعۋى مەملەكەتتىك ءتىلىمىز تۇعىرىنا قونا الماي, ەلىمىزدە ۇلتشىلدىق پەن ۇلتسىزدىق ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە كەرتارتپا اڭگىمەلەردىڭ كوبەيىپ, ساياسي احۋال تۇراقسىزدانىپ تۇرعان ۋاقتىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سوندىقتان دا ماتەريالداعى ۇلى تۇلعالارىمىزدى ۇلىقتاۋعا, ۇلتتىق رۋحقا جانە مەملەكەتتىك تىلگە بايلانىستى مۇحتار اعانىڭ جاساپ جاتقان پاتريوتتىق ىستەرى ساناسىندا ساڭىلاۋ بار ادامداردىڭ ساناسىنا سەرپىلىس بەردى, تالاي جىلدار بويى قوردالانىپ قالعان ءبىراز سەڭدى ءجىبىتتى. وسى ورايدا مۇحتار عالي ۇلىنىڭ ۇلت مۇددەسى تۇرعىسىنداعى جاساعان باتىل قادامىن ءتىل مايدانىنداعى جانكەشتىلىك دەپ باعالاعاندار دا بولدى. ولاي دەيتىنىمىز, مۇحتار عالي ۇلى ۇلتتىق مۇددەگە, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى قوزعالىستى ەلىمىز ەگەمەندىك الماي تۇرىپ-اق باستاپ كەتكەن بولاتىن.
مۇحتار ارىن جايلى اڭگىمە قوزعاعاندا تاعى دا وسىدان ون جەتى جىل بۇرىن جارىق كورگەن مىنا ماقالاعا توقتالا كەتكەندى ءجون كوردىم. اتاپ ايتسام, «جاس الاش» گازەتىنىڭ 2004 جىلعى 2 قاراشاداعى سانىندا بەلگىلى جۋرناليست بايان سارسەنبينانىڭ «ارىنسىز اقتوبە» اتتى ماقالاسى شىققان بولاتىن. ايقايلاپ تۇرعان تاقىرىبىنان-اق قانداي مازمۇندا ەكەنىن بىردەن ءتۇسىندىم. ماقالاداعى شىڭعىرعان شىندىقتى وقىعاندا جۇرەگىم مۇزداپ سالا بەردى. وندا بىلاي دەپ جازىلىپتى: «سىرتتاي قاراعاندا, بۇلايشا كەسىپ ايتۋىمىز تۇسىنىكسىز كورىنەر. الايدا سوڭعى كەزدەرى اقتوبەنىڭ رۋحاني ومىرىندە جالتاق تىرشىلىك, جاعىمسىز ءسوز, ءمانسىز اڭگىمە, ناتيجەسىز ءىس بەلەڭ الىپ بارا جاتقاندا, ەل-جۇرت قاجەتسىنەتىن تۇلعا تۋرالى ەرىكسىز ويعا بەرىلەسىڭ. «اقتوبەنىڭ كيەسى – مۇحتار ارىن ەكەن, ول كەتكەن سوڭ وسى ءوڭىردىڭ رۋحاني ءومىرى مۇلدە قۇلدىرادى», دەدى الماتىداعى ەرەكشە سىيلايتىن ارىپتەس اعايىمىز. «مۇحتار ارىن ءتىرى بولعاندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە قىرۋار جۇمىس اتقارىپ تاستايتىن ەدى», دەيدى مادەني سالانى باسقارىپ وتىرعان شەنەۋنىكتەردىڭ ىسىنە كۇيىنگەن اقتوبەلىك عالىم اقساقال. ايتىلعان پىكىرلەردىڭ اقيقاتتىلىعىندا داۋ جوق. اقتوبەنىڭ رۋحى السىرەپ تۇر. رۋحاني سالانى رۋحى تومەن شەنەۋنىكتەر باسقارعان سوڭ دا جۇرت نارازى... ارىن كەتكەلى اقتوبەدەن ورگەن, جان-جاقتا جۇرگەن زيالى قاۋىم اتا-جۇرتىنا قايىرىلا سوققان جوق. تاحاۋي احتانوۆتىڭ مەرەيتويىنا ارنايى كەلگەن زيالىلار اقتوبەگە جەتپەي, مۇعالجار اۋدانىنان الماتىعا تىكەلەي قايتىپ جاتتى. ءازىربايجان مامبەتوۆ تە ايالداي المادى. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ الدىنان شىعاتىن ادام تابىلمادى. تىزە بەرسەك, جەرگە قارايمىز. ساناي باستاساق, ەسەبىنە جەتە المايمىز. سوقپايمىن دەگەندەرى ەمەس, زيالىنى باعالايتىن, مادەنيەتتىڭ پارقىن بىلەتىن باسشى بولماعان سوڭ, قابىلداۋعا ق ۇلىقسىزدىقتى كورگەن سوڭ, كىدىرگەن جوق...»
ءيا, «اقيقاتىن ايتپاسا, ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەگەن ەمەس پە. ءتىلشى شىرىلداعان شىندىقتى ايتىپ وتىر. اتالعان ماقالاداعى جان ايقايدى وقىپ بولعان كەزدە ويىما ۇلى جازۋشىمىز عابيدەن ءمۇستافيننىڭ: ء«بىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇلتشىلدىقپەن كۇرەسىپ كەلدىك. ەندى ۇلتسىزدىقپەن كۇرەسۋىمىز كەرەك», دەگەن دانا ءسوزى ورالدى. جانە دە وسى ماقالا شىققان كەزدە ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك العانىنا 13 جىل تولعان ەدى. «سوندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق رۋحىمىز ءالى ويانباعان با؟ ءار وبلىستىڭ بيلىگىندە مىنانداي ادامدار جۇرەتىن بولسا, ەرتەڭىمىز نە بولادى؟ سوندا ءبىر وبلىستا مادەنيەتپەن, تىلمەن, ىشكى ساياساتپەن اينالىساتىن قاپتاعان باسقارمانىڭ باسشىلارى نەمەن اينالىسىپ ءجۇر؟» دەگەن ساۋالدار سانامدى جاۋلاپ الدى. شىنىمەن دە سولاي. بىلاي ويلاپ قاراساڭ, ءبىر وبلىستىڭ ۇلتتىق مۇددە مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا بايلانىستى جۇمىستارىمەن جالعىز مۇحتار عالي ۇلى عانا اينالىسقان سياقتى كورىنەدى. قالاي دەگەنمەن دە وسى ماقالادان كەيىن عانا اقتوبەلىك شەنەۋنىكتەر ۇيقىسىنان ويانىپ, ايتىلعان سىننان ءتيىستى قورىتىندى شىعارا باستادى. سەبەبى اتالعان ماقالا زيالى قاۋىم اراسىندا ۇلكەن تالقىعا ءتۇسىپ, ءبىراز دابىرا بولعانى ءالى ەسىمدە. سول ماقالانىڭ اۆتورى بايان سارسەنبينا – قازىرگى ۋاقىتتا اقتوبە وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. مۇحتار اعاسىنىڭ جولىن قۋىپ, ءوزىنىڭ قالامىمەن جانە قارىمىمەن ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جايى بار.
مۇحتار عالي ۇلى تۇلا بويى تۇنعان ەلىمىزدىڭ ناعىز پاتريوتى بولعانىندا داۋ جوق. 1990 جىلى جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان كەزدە ۇلكەن مىنبەرلەردەن ۇلتتىق مۇددەگە بايلانىستى ءوز ويىن اشىق ايتىپ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كونستيتۋتسيامىزعا ەنگىزۋگە كۇش سالعان, پرەزيدەنتتىڭ اتىنا ارنايى حات جازعان ساناۋلى دەپۋتاتتارىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ال ەندى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدى تەرەڭ تانىعىسى كەلگەن ادام مۇقاڭنىڭ «بەس انىعىن» وقۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. اتالمىش كىتاپتا اۆتور بەس انىقتى تىلمەن, دىنمەن, داستۇرمەن, تاريحپەن جانە اتامەكەنمەن ساباقتاستىرادى. كىتاپتى وقۋ ارقىلى ناعىز ۇلتجاندى ازاماتتىڭ, ءبىلىمدى تۇلعانىڭ جانە ىسكەر باسشىنىڭ وبرازىن كورە الاسىز.
سونىمەن قاتار مۇقاڭ 1991 جىلى «ۇلت تاعدىرى تالكەككە كونبەيدى» اتتى رەسپۋبليكالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ايماقتىق پلەنۋمىندا جاساعان بايانداماسىندا: «ال قازاق, مەشەۋ بوپ قالام دەمەسەڭ, تاعىلىمىڭدى, بەسىگىڭدى تۇزە. ءوز ءتىلىڭدى وزەككە تەپپەي, بالاڭدى قازاقشا بالا-باقشالار مەن مەكتەپتەرگە بەر. بەرەتىن كۇنىڭ تۋدى, زاماننىڭ بەتى تۇزەلدى... 1990 جىلى وبلىس بويىنشا بالاباقشالاردا 52 500 بوبەك تاربيەلەنسە, سونىڭ تازا قازاق تىلىندەگى بالاباقشاعا بارعانى 6-اق مىڭ بولدى. قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ءنار الاتىن بۇلاق كوزدەرى وسىلاي سۋالدى. مۇنىڭ ادەيى جاسالۋى دا مۇمكىن دەپ ويلايمىن. ءتىلدىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ساياساتى سوڭعى جىلدارعا دەيىن ەشبىر شىمىركپەستەن, جەرگىلىكتى حالىقتان قىسىلماستان جۇرگىزىلىپ كەلدى...», دەپ شىندىقتى شىڭىراۋدان شىعارىپ تۇرىپ ايتتى. مۇقاڭنىڭ اتالعان بايانداماسىنىڭ جاڭعىرىعى سول جىلدارى اقتوبە وبلىسىندا عانا ەمەس, رەسپۋبليكا اۋماعىندا دا ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزدى. ەل مۇددەسى تۇرعىسىندا وسىنداي شىندىقتى ايتا تۇرىپ, ءوزىنىڭ جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتىق مانداتى مەن رەكتورلىق مانسابىنان دا قورىققان جوق. مۇنداي باتىرلىق ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنىن اشىق مويىنداۋىمىز كەرەك.
مۇحاڭ اقتوبە وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن باتىرلار – ەسەت كوكى ۇلىنىڭ, ەسەت كوتىباردىڭ, وقىمىستى عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ, كومپوزيتور قازانعاپتىڭ, مەملەكەتتىك قايراتكەر ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆتىڭ مەرەيتويلارىن ۇيىمداستىرۋعا دا بەلسەنە ات سالىستى. زامان توقىراپ, قارجىلىق قيىندىقتار تۋىنداپ جاتسا دا, قولعا العان ماسەلەسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە تىرىستى. بارلىق ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ باسى-قاسىندا ءوزى ءجۇردى. تالدىقورعان جەرىنىڭ تۋماسى بولسا دا, جەرشىلدىككە بوي الدىرمادى. جەرگىلىكتى كادرلارمەن عانا جۇمىس ىستەدى. اقتوبە وڭىرىندەگى اتتارى ۇمىتىلا باستاعان ۇلى تۇلعالارمەن ەلىن قايتا قاۋىشتىردى. كەيبىرەۋىنىڭ كەسەنەسىن تۇرعىزۋ مەن اۋليە جەرلەرگە ەكسپەديتسيا جاساۋ جاعىن دا ءوزى ۇيىمداستىردى. اقتوبەلىكتەر مۇحتار عالي ۇلىن ءالى كۇنگە دەيىن سول ءۇشىن قۇرمەتتەيدى. سوندىقتان دا مۇحتار اعا قايتىس بولعان سوڭ حالىقتىڭ ۇلكەن قوشەمەتىنىڭ ناتيجەسىندە قايراتكەر-عالىمنىڭ اتىنا قالاداعى ق.جۇبانوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس وقۋ كورپۋسىنىڭ, مەكتەپتىڭ جانە كوشە اتتارىن بەردى. سونىمەن قاتار تالدىقورعاندىق جەرلەستەرى دە ازاماتىنىڭ اتىن ماڭگىلىككە قالدىرۋ جولىندا قاراپ قالعان جوق. اتاپ ايتساق, تالدىقورعان قالاسىندا ءبىر مەكتەپتىڭ اتى, تۋعان جەرى باقالى اۋىلىندا كوشە اتى بەرىلىپ, مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىندا ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلدى.
مۇحتار ارىن اعامىزدىڭ وتكەن ءومىر جولىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, قۇرىشتىڭ قالاي شىنىققانىمەن پارا-پار تاعدىردىڭ كۋاسى بولاسىڭ. ءبىر جارىم جاسىندا اكەسىنەن, ون بىرگە قاراعان شاعىندا شەشەسىنەن ايىرىلعان بوزبالانى تاعدىر ماڭدايىنان سيپاعان جوق. «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن اۋىر سوزدەر دە تالاي جىل ەڭسەسىن كوتەرتپەدى. سەنەتىن ەشكىمى جوق بولعاندىقتان ونى ءومىر ەرتە ەسەيتتى. بۋىنى قاتپاعان بالالىق شاعىندا تالتىرەڭدەپ قاپشىق ارقالاپ, سوعىس سەرگەلدەڭىن دە كوپپەن بىرگە كوتەرە ءبىلدى. ءوز بەتىنشە تىرمىستى, تالپىندى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ەل سىيلايتىن ازامات دارەجەسىنە كوتەرىلدى. الايدا 59 جىل عانا عۇمىر كەشتى. سەبەبى بالالىق شاقتا قاتتى جارالانعان جۇرەك ەر جەتكەن سوڭ دا تالاي قىساستىقتى كوردى, تالاي اۋىرلىقتى كوتەردى. ءتىپتى ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اقتوبەدەن باراتىن دەلەگاتسيا قۇرامىنا مۇقاڭداي ازاماتتى كىرگىزبەگەن جاعدايدىڭ دا ورىن العانى بار. سوندا اقتوبەدە ۇلى ابايدى حالىققا تەرەڭ تانىتىپ, ناسيحاتىن جاساعان ادامنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى مۇقاڭ بولا تۇرىپ, جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ سونداي پەندەشىلىككە بارعانىن ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات. مۇقاڭنىڭ ۇلى ابايدى ۇلىقتاعانى سونشا, ءوزىنىڭ باۋىرىنا باسىپ تاربيەلەگەن العاشقى نەمەرەسىنە اباي ەسىمىن بەرىپ, «اتىڭدى اباي قويدىم تاۋەكەل دەپ» جازعان ولەڭى مەن «اباي تاعىلىمى: ۇلى اقىندى قالاي تانىپ, بىلەمىز؟» اتتى عىلىمي ماقالالارىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟!
«جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەندەي, مۇحتار اعا ءىلىمى تالاي جۇرەكتەردى مازداتىپ, تالاي قازاقتىڭ بويىنا وشپەس رۋح ءسىڭىرىپ كەتتى. سوندىقتان دا بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز جايلى ايتىلار اڭگىمە تىزبەگى مۇنىمەن توقتاماسى حاق. سەبەبى ارتىندا قالدىرعان مۇراسىن قادىرلەيتىن, يگى ىستەرىن باعالايتىن حالقى مەن شاكىرتتەرى بار. سونىمەن قاتار ارتىندا اكە جولىن, اكە مۇراتىن جالعاستىرا بىلەتىن سانالى ۇرپاق تا قالدىرا ءبىلدى. ءوزى جاساي الماي كەتكەن كەيبىر دۇنيەلەردى بالالارىنا امانات ەتتى. ەندى سوعان توقتالايىق.
مۇحتار اعانىڭ بالالارى ەرلان جانە نۇرلانمەن ءاردايىم اعالى-ءىنىلى سىيلاستىقتا جۇرەمىن. «تەكتىدەن تەكتى تۋار» دەگەندەي» ەكەۋىنىڭ دە بويىنا اكەگە تارتقان تەكتىلىك پەن پاراساتتىلىق, بىلىمدىلىك پەن بىلگىرلىك جانە ۇلتجاندىلىق ۇيا سالعان. بۇگىنگى كۇنى ەكەۋى دە ەل تانيتىن ازاماتتار. ەرلان ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولسا, نۇرلان مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. بىلايشا ايتقاندا, ءبىر ۇيدە ءۇش پروفەسسور. ولار ماماندىق جاعىنان اكە جولىن قۋماسا دا, ادامگەرشىلىك جانە ازاماتتىق قاسيەتتەرىن بويلارىنا سىڭىرە ءبىلدى. اتاپ ايتساق, نۇرلان بىلىكتى حيرۋرگ رەتىندە تالاي مارتە اكەسى قىزمەت جاساعان اقتوبە وبلىسى مەن كىندىك قانى تامعان الماتى وبلىسىنىڭ سارقانت اۋدانىنا بارىپ, اۋدان تۇرعىندارىنا تەگىن وتا جاسادى. قازىرگى ۋاقىتتا نۇرەكەڭ – مەديتسينا سالاسىنداعى اتى اۋىزعا ىلىككەن تاڭداۋلى حيرۋرگتارىمىزدىڭ ءبىرى. «دارىن» مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. «سارقانت اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى». ءتىپتى ءوز باسىم كوروناۆيرۋس دەرتىنە شالدىعىپ, جانىم قينالىپ جاتقاندا وسى تىعىرىقتان شىعارىپ العان دارىگەرىمنىڭ ءبىرى وسى نۇرەكەڭ بولاتىن. تاياۋدا نۇرلان ەكەۋمىز تاعى دا كەزدەسىپ قالدىق. ءسوز اراسىندا: «بيىل قۇداي قالاسا, اكەمىزدىڭ 85 جىلدىعى. سوندىقتان دا مەرەيتوي الدىندا ەلىمىزدىڭ وبلىستارىن ارالاپ, حالىققا تەگىن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. دياگنوزى قيىن ادامدارعا وتا دا جاسايمىن. رامازان ايىنداعى نيەتىمدى اللا تاعالا قابىل ەتىپ, اكەمنىڭ ارۋاعى ريزا بولسا بولدى» دەدى. مىنە, ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەتىن ۇل وسىنداي بولسا كەرەك.
ال ەندى ەرلان مۇحتار ۇلى ەكەۋمىزدىڭ اعالىق-ىنىلىك سىيلاستىعىمىزدىڭ ورنى ءتىپتى بولەك. ماعان ءومىر جولىندا تالاي اعالىق اقىلىن ايتىپ, تۋعان باۋىرىنداي قامقورلىق كورسەتتى. اعا رەتىندە كوپ نارسە ۇيرەندىم. كەرەكۋ وڭىرىندە ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ كەسەنەسىن تۇرعىزىپ, جيىرما تومدىق شىعارمالار جيناعىمەن حالقىن تابىستىرعان دا وسى ەرەكەڭ بولاتىن. سونىمەن قاتار ء«ماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى», «سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ» ەنتسيكلوپەديالارىن شىعاردى. بۇعان قوسا كەرەكۋ وڭىرىندە يسابەك يشان حازىرەتكە, جانداربەك اۋليەگە, قايسا حازىرەتكە, ۋاحيت تىلەنشى ۇلىنا كەسەنە تۇرعىزدى. وسى ورايدا, مىنا ءبىر وقيعانى ەرەكشە ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم. 1998 جىلى ەرەكەڭ وقۋ ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كەزىندە قابىلداۋىنا بارعان ەدىم. اڭگىمە اراسىندا ون تومدىق «قازاقتار» دەگەن جيناق شىعارعالى جاتقانىن ايتتى. ون تومدىقتى ەكى كۇنگە قاراپ شىعۋعا سۇراپ الدىم. تۇنىمەن ەرىنبەي شولىپ شىقتىم. قاراسام, ىشىندە ەسىمدەرى ەلگە تانىمال 4-5 ادام كىرمەي قالىپتى. ەرتەسىنە ەرەكەڭە كەلدىم دە, ءوز ويىمدى ايتتىم. ول ۇلكەن لاۋازىمىنا قاراماستان, ءسوزىمدى قۇپتاي كەتتى دە, كىتاپتى دايىنداپ جاتقان ادامدارعا ۇمىت قالعان ەسىمدەردى قوسۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. وسى ورايدا رۋحانياتقا, ۇلتتىق يگىلىككە نەمقۇرايدى قارايتىن ادام بولسا, «وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. جاسالىپ قويعان دۇنيەنى قايتا بۇزامىز با؟» دەپ جىلى جابا سالۋى ءسوزسىز ەدى. بۇل ارينە, ەرەكەڭنىڭ اكە ءتالىمى ارقىلى قانىنا ءسىڭىپ, قاپەرىنەن شىعارمايتىن ادەبي مۇراعا دەگەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى ەكەنى ءسوزسىز.
ءسوز سوڭىندا مۇحتار عالي ۇلىنىڭ جالپى ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزگە جاساعان ازاماتتىعى جونىندە دە ايتا كەتكەندى ءجون سانادىم. 1990 جىلدىڭ جاز ايى ەدى. كاكىمجان قازىباەۆ ناعاشىمنىڭ قايتىس بولعانىنا ءبىر جىلعا دا تولماعان ۋاقىت بولاتىن. ال كاكىمجان اعانىڭ جولداسى, ەسىمى رەسپۋبليكاعا بەلگىلى قالامگەر-ۇستاز ورىنشا قارابالينا جەڭگەم بولسا, اۋىر قايعىدان ەسىن جيناپ, ەندى عانا ءوز-وزىنە كەلە باستاعان كەز. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە اعامىزدىڭ تۋعان جەرى – سارقانت اۋدانىنىڭ باقالى سوۆحوزىنا جولعا جينالدىق. ماقساتىمىز – كاكىمجان اعانى ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ شارالارىن ويلاستىرۋ بولاتىن. شىنىمدى ايتسام, ىشتەي جۇرەكسىندىم. اعامىزدىڭ كوزى تىرىسىندە جالتاقتاعان تالايلاردىڭ سىرت اينالىپ كەتكەندىگىن كورگەندىكتەن بە, كوڭىلىمدە ءبىر كۇدىك تۇردى. «وبلىس, اۋدان باسشىلارى قالاي قارايدى ەكەن؟» دەگەن سەكەمىم دە جوق ەمەس. مەنىڭ وسى ويىمدى سەزگەندەي ورىنشا تاتەم: ء«بىزدى اۋىلدان مۇحتار ارىن اعاڭ توسىپ الادى. كەشە عانا ءوزى حابارلاستى» دەدى. بۇل كەزدە مۇحتار اعانىڭ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا سايلانىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا بەدەلىنىڭ شارىقتاپ تۇرعان كەزى بولاتىن.
كوپ ۇزاماي جولعا شىقتىق. اۋىلعا كىرە بەرىس جەردەن مۇحتار اعا مەن جولداسى رايحان تاتە, ۇلى نۇرلان جانە اۋىل باسشىلارى توسىپ الدى. بۇلاي بولادى دەپ كۇتپەگەن ورىنشا تاتەمنىڭ كوڭىلى جادىراپ سالا بەردى. دەرەۋ حالىقپەن كەزدەسۋ وتكىزىلدى. جينالعان كوپشىلىك كاكىمجان اعانى ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى نيەتىمىزدى قۇپتاپ, ەش قارسىلىق بىلدىرمەدى. ءتىپتى, اۋىلدىڭ كەيبىر اقساقالدارى: «وسى اۋىلعا كاكىمجاننىڭ ەسىمىن بەرەيىك دەسەك, سەندەر عوي سوزىپ جۇرگەن...», دەپ سوۆحوز ديرەكتورىنا تارپا باس سالعانى بار ەمەس پە. ماسەلە ۋشىعىپ كەتە جازدادى. سول كەزدە كوپتى كورگەن, كوپ وقىعان مۇحتار اعانىڭ پاراساتتى ءسوزى مەن سارابدال ديپلوماتياسى بار نارسەنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ جىبەردى. حالىقتىڭ پەيىلىنە ريزا بولعان ورىنشا تاتەم دە جۇرەكتەگى ءسوزىن ايتىپ, جەرلەستەرىمىزگە انالىق العىسىن ءبىلدىردى.
ءسويتىپ, كاكىمجان اعانىڭ كىندىك قانى تامىپ, اياعىنىڭ ءىزى قالعان اۋىلعا بارعان ساپارىمىز وڭىنان بولدى. كوڭىلىمىز ورنىنا ءتۇسىپ, ەركىن تىنىستاپ قالدىق. اۋىلداعى حالىقپەن كەزدەسۋ اياقتالعان سوڭ شەشەم مارقۇم مۇحتار اعاعا راحمەتىن ايتىپ, داستارقانعا شاقىردى. «كاكىمجانىم جوق بولسا دا, ءوزىڭدى كاكەنىمنىڭ كوزىندەي كورەمىن, اينالايىن. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ قاراشاڭىراعىمىزدان ءدام تاتىپ, بالالارىما باتاڭدى بەرىپ شىق», دەدى. مۇحتار اعا قارسى بولعان جوق. ۇزاق وتىرىپ, ساليقالى اڭگىمەلەر ايتتى. اتا جولىمەن باتاسىن بەردى. سول ساتتە ءوز باسىم ءبىزدىڭ شاڭىراققا كيە كەلگەندەي اسەردە بولعانىم راس. كەيىننەن كەزىندەگى «باقالى» سوۆحوزىنىڭ بولىمشەسى سانالاتىن «اعارتۋ» اۋىلىنىڭ اتى كاكىمجان قازىباەۆ بولىپ وزگەردى. سونىمەن قاتار باقالى ورتا مەكتەبىنە, قويلىق اۋىلىنداعى مادەنيەت سارايىنا كاكىمجان اعانىڭ ەسىمى بەرىلدى. الايدا اراعا التى جىل سالىپ, ياعني 1996 جىلى «كاكىمجان قازىباي» اۋىلىنىڭ جوتاسىندا مۇحتار اعانىڭ كەسەنەسى مەن باقالى مادەنيەت كلۋبىنىڭ الدىندا ەسكەرتكىشى تۇرادى دەپ ويلاماپپىن. بۇنىڭ ءبارى ءوز توپىراعىنان شىققان تۇلعالارىنا دەگەن حالىقتىڭ قۇرمەتى ارينە.
وسىلايشا, بالالىق شاقتارىن بىرگە وتكىزىپ, ءبىر اۋىلدىڭ اۋاسىمەن تىنىستاعان ەكى ازاماتتىڭ بىرەۋىنە تۋعان جەردىڭ توپىراعى بۇيىرسا, ەكىنشىسىنىڭ ەسىمى تۋعان جەرىنىڭ اتاۋىنا بۇيىردى. وكىنىشكە قاراي, 2019 جىلى مۇحتار اعامىزدىڭ جولداسى رايحان اپايىمىز دا ءفاني جالعاننىڭ ەسىگىن جاۋىپ, مۇحتار اعانىڭ جانىنان ماڭگىلىك مەكەنىن تاپتى. ول كىسىنىنىڭ جۇزىنەن نۇرى شاشىپ تۇراتىن وتە مەيىرىمدى ادام ەدى. كورگەن جەردە: «حال جاقسى ما, بەكەن, اينالايىن, ەسەيگەن سايىن كاكىمجان اعاڭنان اۋماي باراسىڭ» دەپ مەرەيىمدى كوتەرىپ قوياتىن ەدى. وسى ورايدا, 2016 جىلى تالدىقورعان قالاسىندا ونەگەلى ۇرپاق تاربيەلەگەن رايحان اپايدىڭ قۇرمەتىنە «اناعا تاعزىم» اتتى ۇلكەن ءبىر سالتاناتتى شارا وتكەنىن دە ايتا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس.
ءيا, ارىندار اۋلەتىنە تەرەڭنەن كوز جىبەرە قاراساڭ, كەرەمەت ءبىر ۇقساستىقتىڭ جانە ءىرى بولمىستىڭ كۋاسى بولاسىڭ. ءبىر شاڭىراقتان ءۇش تۇلعا, ءۇش قايراتكەر, ءۇش پروفەسسوردىڭ شىعۋى دا تەگىن ەمەس. اتالارى – ارىن بولسا, ۇرپاقتارى – دارىن يەسى اتاندى. ۇشەۋىنىڭ بويىنا دا ۇلتتىق رۋح ۇيا سالعان. ۇشەۋى دە ەلدىڭ ەرتەڭىنە, ۇلتتىڭ مۇددەسىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتە ءبىلدى. بالكىم, تەكتىلىك تەورەماسى نەمەسە ۇرپاق ۇندەستىگى دەگەنىمىز وسىنداي بولاتىن شىعار.
بەكەن نۇراحمەتوۆ,
كەدەن قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگى,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى س.بەردىقۇلوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى