سوعىس جايلى ءسوز قوزعالسا, جۋساننىڭ ءيىسى كەلەدى مۇرىنىما. قارنىڭ اشقاندا تاناۋىڭدى تيگىزىپ ءبىر جۇتىپ الساڭ, جەتىپ جاتىر, دەنەڭە قايتا كۇش بىتكەندەي جىگەرلەنەسىڭ. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ىرگەسىندە كوپ وسەتىن. جالعىزىنان ايىرىلعان انانىڭ كوز جاسىنا سۋارىلىپ, سۇيگەنىنىڭ اماناتىنداي جول قاراعان سۇلۋدىڭ جان قالتاسىندا جۇرەتىن. اۋىل بالالارى اكەلەرىن ساعىنعاندا قىرعا شىعىپ, اينالا شاۋىپ, ۇستىنە ءارى-بەرى اۋناپ, كيىمىنەن كۇنى بويى جۋسان اڭقىپ تۇرادى. سوندا اتا-اجەلەر اكەلەرىن نەمىس ولتىرگەن نەمەرەلەرىنىڭ ەكى بەتىن كەزەك-كەزەك شوپىلدەتىپ ءسۇيۋشى ەدى.
ماعان بۇل اڭگىمەنى اجەم ايتىپ بەرگەن. بالالىق شاعىن سۇراپىل سوعىسقا ۇرلاتىپ, ماڭدايىنا قىرتىس ەرتە بىتكەن اناسىنىڭ قاباعىنان كۇلكى كورمەگەن كەزدەردەن سىر تارتىپ. كوزكورگەن ەستەلىكتەر كوڭىلدەن وڭايلىقپەن كەتە قويسىن با؟! جىل قازانى ساپىرىلعان سايىن, ساعىنىشقا ۇلاسىپ, وي بەتىنە شىعىپ, كوكىرەكتى كورىكتەي قاريدى. قىز بولىپ قىردان قىزعالداق تەرمەگەن سوڭ بالداۋرەن ءساتتىڭ باۋىرعا باسقان قۋانىشى جوق ەكەن. قارا قاعاز كەلگەندە قارا بۇلت توبەمىزگە ءۇيىرىلىپ, قاراورمان حالىق قاراڭعىعا قامالعانداي كۇي كەشەتىنبىز دەۋشى ەدى. قانداي اۋىر قاسىرەت دەسەڭىزشى!
مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جۋسان ءيىسى» اتتى شىعارماسىن ءسۇيىپ وقۋشى ەدىك. سونداعى باستى كەيىپكەر اياننىڭ باسىنان كەشكەن وقيعالارى جانعا قاتتى باتاتىن. تىعىلىپ جىلاپ تا الۋشى ەدىك. ومىردەن تەپەرىش كورىپ, ابدەن قاجىعاندا, تۋعان اعاسىنىڭ سىرت كيىمىن كيىپ, قايتا-قايتا يىسكەپ, ماۋقىن باسقان جاس بالانىڭ تاعدىرىنا قاراپ سۇم سوعىستىڭ سالماعىن باعامدايتىنبىز. جەل لەبىمەن قالتىراعان ءبىر ءتۇپ جۋساننىڭ ايانىشتى عۇمىرى سول ءداۋىردىڭ قاندى بوياۋى مەن زارلى ازابىن كوز الدىمىزعا اكەلەتىن.
جۋسان دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ اششى وسىمدىك قوي. سودان دا بولار, حالقىمىز ونى بارلىق اششى نارسەنىڭ تەڭەۋىنە قولدانادى. جۋسانداي اششى وكسىگى تاماعىنا تىعىلىپ, سورى بىتپەستەي كورىنگەن سۇرقاي كۇندەردىڭ سۋىعىنا شىداپ باعادى. ءارى جۇپار ءيىستى, ءارى اششى, ءارى شيپالى وسى ءبىر قاسيەتتى ءشوپتىڭ بولمىسى قازاققا قاتتى ۇقسايدى. قۇيقالى قازاق دالاسىن جۋسانسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى دا اپام ايتقان. ول جايلى ءتۇرلى-ءتۇرلى اڭىز-ءاپسانالار بار. ول ەندى ۇزاق اڭگىمە. كەيىن ايتا جاتارمىز.
ء«ۇزىلىپتى سول ءومىر…
جو, جوق, ولگەن جوق بىراق.
تەك ەرلىك پەن ەركىندىكتىڭ
ولەڭىن
ايتار بولدىق بۇرىنعىدان
قاتتىراق»,
دەگەندەي, ەندى ول مۇڭلى جىلدار جىل اينالىپ سوعاتىن جىل قۇسىنداي مامىردا عانا مانگە يە بولادى. وسى ولەڭدى جازعان جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ ايتپاقشى, باتىر اتالارىمىزدىڭ اينەك سالعان رامكاداعى بەينەسىنە باس يەمىز دە قويامىز. ءومىر سولاي, ءبارى دە وتكەن كۇننىڭ جاڭعىرىعى عانا. قازىرگى قاراباۋىر زاماندا ولاردىڭ قادىرىنە جەتۋ – قيىننىڭ قيىنى.
جاڭعىرىق دەگەننەن شىعادى, جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» پوۆەسى ەسىڭىزدە مە؟ سوعىستان كەيىن ومىرگە كەلگەن وقىرماننىڭ ەڭ سۇيىكتى شىعارماسىنىڭ ءبىرى ەدى. سوعىسقا تۇك قاتىسى جوق, ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىزگە سونداي ىستىق تۋىندى-تۇعىن. سونداعى مىنا ءبىر ۇزىندىدەن-اق قىرقىنشى جىلداردىڭ قاسىرەتىن اڭعاراتىنبىز.
«قىرقىنشى جىلدارى بالا بولعان جوق. باسقا جەرلەردە بولسا بولعان شىعار, ءبىزدىڭ اۋىلدا بولعان ەمەس. ءبارى ەرتە ەسەيدى. ولاردىڭ جىلاعان داۋىستارى سيرەك ەستىلدى. قيىندىققا, جوقشىلىققا ىشتەن كونىپ تۋىلدى. كۇنى بويى اش ءجۇرىپ, كەشكە قاراي اش جاتتى. بۇل – ولاردىڭ ەرلىگى ەمەس, ۋاقىتتىڭ قاتىگەزدىگى, ۋاقىتتىڭ قاتەلىگى ەدى. مايداندا جەڭىس ءۇشىن, اۋىلدا جەڭىس ءۇشىن دە, تىرشىلىك ءۇشىن دە كۇرەس ءجۇرىپ جاتتى». كىشكەنتاي ابزاتستان-اق ۇلكەن قايعىنىڭ ءتۇر-ءتۇسىن بولجايسىز. سانا تۇكپىرىنەن سان سۋرەت الماسادى.
سول سۋرەتتىڭ ءبىرى حالىق سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆكە تيەسىلى. ول قازاقستاننىڭ بەينەلەۋ ونەرى تاريحىندا بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن وشپەس ءىز قالدىرعان تۇلعا. ءوزى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى الاپات مايدانعا بارا الماپتى. ايتسە دە سوعىس تاقىرىبىنداعى پلاكاتتارمەن جۇمىس ىستەپ, كەسكىندەمە تۋىندىلارىن سومداعان. سونىڭ ءبىرى الدارىڭىزداعى «ەرتەگى وقۋ» كارتيناسى. بۇل كارتينادا ءبىر عاسىردىڭ زارى جاتىر. قاندى جىلداردان قاشىپ ۇيگە تىعىلعان بالداۋرەن ساتتەردىڭ سىزباسىنداي ىزعارلى. ۇزاق قاراساڭىز, كوڭىلىڭىز بوساپ, بىردەن ۆلاديمير ۆىسوتسكي اندەرىن تىڭداعىڭىز كەلەدى.
تۋىندىدان ۇستەل باسىندا كىتاپ وقىپ وتىرعان كىشكەنتاي قىز بەن توقىما توقىعان ەگدە ايەلدى كورەمىز. سۋرەتشى قىلقالامىنان شىققان قوس ادامنىڭ اجارىندا ارزۋ بارداي. ەكەۋى ۇيدە قاراپايىم ىسپەن اينالىسىپ جاتسا دا, ۇستىنە سىرت كيىم كيىپ, باسىنا ورامال تاققان. قىزدىڭ بەت-الپەتىنەن شارشاعاندىق بىلىنەدى. سوعىس جىلدارى ءاربىر وتباسى قيىندىقتى باستان كەشتى, شالا قۇرساق ءومىر ءسۇردى, تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن جۇمىس ىستەدى, سوعان قاراماستان قولىنداعى ەڭ سوڭعى زاتىن مايدانعا كومەككە جىبەرىپ وتىردى. ءبارى-ءبارى وسى كارتينانىڭ ىشىندە جاتىر. قاراعان سايىن ءوز اجەمدى كورگەندەي بولامىن. مۇزبالاق مۇقاعالي ءوز ءداۋىرىن:
«قارتايىپ قالىپسىڭ-اۋ,
قايران جەڭگەم!
قايعىعا مويىماۋشى ەڭ,
قايدان كەلگەن؟!
ساعىنىپ ءجۇرسىڭ بە الدە,
قادىرلىم-اي,
باياعى جاستىعىڭدى,
مايداندا ولگەن؟»
دەپ سۋرەتتەيدى ەمەس پە؟.. تۇيسىنگەن جانعا وسىدان ارتىق ءسوز بار ما؟!.
ءبىز – سوعىس كورمەگەن سولداتتارمىز. ال اجەم بولسا مايداندا ولگەن جاستىعىن جاستانىپ جاتىپ, ۇلى سوعىستىڭ ۇمىتىلماس كۇندەرىنەن ۇزىك-ۇزىك سىر شەرتەدى. تاۋبە, ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز سوعىستى كورگەن جوق, ءبىز دە كورگەن ەمەسپىز. كورمەي-اق تا قويايىق. تەك ارمانىن مايدان جۇتقان اتالارىمدى ايايمىن. ولار مەنىڭ تاۋەلسىزدىگىم ءۇشىن قۇربان بولدى. جارىقتىق-اي!