عۇلاما عالىمنىڭ عيبراتى

اكادەميك سالىق زيمانوۆ عاسىر­لار بويى بابالارىمىز اڭساعان تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرلى بولۋىنا, اتا زاڭى­مىزدىڭ قابىلدانۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوستى. ەسىمى التى الاشقا تانىمال زاڭگەر-عالىمدى ەلىمىزدىڭ سوت, پروكۋراتۋرا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇلاعاتتى ۇستاز, اقىلشى اعا تۇتتى. زاڭعار زاڭگەر, عۇلاما عالىمنىڭ ءدارىسىن تىڭداپ, ءتالىمىن العان شاكىرتتەرىنىڭ ادالدىق ەستافەتاسىن ودان ءارى جالعاستىرعان جۇزدەگەن زاڭگەردى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى.

قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن عىلىم قايرات­كەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني كەلىسىم سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى تۋرالى تاريحي ەستەلىكتەر مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتىندە از جازىلعان جوق. كوزى تىرىسىندە-اق زاڭ عىلىمىنىڭ پاتريارحى اتانعان سالىق زيمانوۆتىڭ كوركەم مىنەزى, اسىل بەينەسى سانامىزدان ەشقاشان وشپەيدى. ويتكەنى ونىڭ ارتىندا مىڭداعان شاكىرتى, جوقتاۋشىسى بار. ماسەلەن, سەناتور مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ باستاۋىمەن ءۇش كوميتەتتىڭ توراعاسى, ءۇش گەنەرال مەن ءۇش اكادەميك قول قويىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالدا س.زيمانوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى ۇكىمەتتىڭ جىل كەستەسىندەگى مەرەيتويلار تىزبەسىنەن تىس قالعانى ايتىلىپ, ونىڭ وتاندىق زاڭ عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى, بىلىكتى, دارىندى زاڭگەرلەر كورپۋسىن قالىپتاستىرۋداعى ۇستازدىق قىزمەتى اتاپ كورسەتىلدى.

«...ول 1961 جىلى ماسكەۋدە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعاننان كەيىنگى بار عۇمىرىن قازاقستاندىق زاڭ عىلىمىنىڭ دامۋىنا ارنادى. قازاق مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە پراۆو ينستيتۋتتارىن باسقارىپ, مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەپ, 15 زاڭ عىلىمى دوكتورىن, 30-دان استام عىلىم كانديداتىن دايارلادى. ونىڭ شاكىرتتەرى قازاقستاندا عانا ەمەس, تمد ەلدەرىندە كوپتەپ سانالادى. سالىق زيمانوۆ 1990 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, كوميتەت توراعاسى ءارى 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان قازاق كسر-ءنىڭ «مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسىنىڭ جوباسىن دايىنداعان دەپۋتاتتىق كوميسسيانىڭ باسشىسى بولدى. كەيىن 1991 جىلى 14-16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭىن قابىلداۋ بارىسىندا ەكى كۇن ايتىس-تارتىسقا ءتۇسىپ, ماسەلە تىعىرىققا تىرەلگەندە تاعى دا كەلىسىم كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ, ءبارىمىزدىڭ قاسيەتتى وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتتى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن كۇللى الەمگە تانىتقان تاريحي قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا زاڭگەر, دەپۋتات رەتىندە زور ۇلەس قوستى» دەلىنگەن ەدى سەناتورلاردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.

شىندىعىندا, ەلى ءۇشىن, ۇلتى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك سىڭىرگەن دارابوز زاڭگەر ءومىر بويى ادالدىقتىڭ اق جولىنان تايعان جوق. ۇلت كەلەشەگى ءۇشىن ويىن مايموڭكەلەمەي تۋرا ايتاتىن سالىق زيمانوۆتىڭ قينالعان جانعا قامقورلىعى, ادىلدىكتى جاقتاۋشى رەتىندەگى ازاماتتىق بولمىسى كوپكە ۇلگى-ونەگە ەدى. وعان اكادەميكتىڭ ەستەلىگى دالەل بولا الادى.

...اكادەميك ساياجايىنا كەتكەندە ۇيىنە تەرەزەدەن ۇرى كىرىپ, زاتتارىن ۇرلاپ كەتكەن. ءبىر ايدان كەيىن ۇرى ۇستالدى. سول كەزدە ونىڭ جاسى 24-تە ەكەن. جەتى رەت ۇرلىق ءۇشىن سوتتالعان. وسى وقيعاعا قاتتى رەنجىسە دە ونى كورگىسى كەلگەن. ول ۇرىنىڭ قانداي ادام ەكەنىنە كوڭىل اۋدارۋ ءۇشىن تۇرمەگە بارعان. تۇرمە باستىعى اكادەميكتى كورگەندە قاتتى تاڭعالىپتى. ال تۇرمەدە وتىرعانداردىڭ ودان بەتەر تاڭدانىسىن تۋدىرعان. البەتتە زارداپ شەككەن ادام ۇرىنى كورۋ ءۇشىن تۇرمەگە كەلمەۋشى ەدى. ءتىپتى مۇنداي جاعداي بۇرىن كەزدەسپەگەنى داۋسىز.

جۇرەگى مەيىرىمگە تولى, كوڭىلى دارقان دالاداي كەڭ ادام ۇرىمەن ۇزاق اڭگى­مە­لەسىپتى. ال ۇرى بالا كۇنىنەن ۇر­لىقپەن اينالىسىپتى. ويتكەنى اناسى ونى 8 جاسىندا تاستاپ كەتكەن. اكەسى – بۇرىنعى قۇرىلىسشى, ءبىر كوزى جوق مۇگەدەك. ۇرلىق جاساعانى ءۇشىن جەتى رەت تۇرمەگە تۇسكەن جىگىتتى ۇنەمى جاقسى ءتارتىبىنىڭ ارقاسىندا مەرزىمىنەن بۇرىن بوستاندىققا شىعىپ وتىرعان. تۇرمەنىڭ باستىعى دا وعان جاقسى مىنەزدەمە بەرىپتى.

– ونىڭ ءتۇر-الپەتى دنەپردەن بىرگە وتكەن مايدانداس دوسىما قاتتى ۇقسايدى ەكەن. مەن سول كەزدە مينااتقىش باتارەيانىڭ كومانديرى بولعان ەدىم. وزەننەن ءوتۋ كە­زىندە ماعان شترافباتتان بىرنەشە ادام بەردى. ولار بۇرىن ءتۇرلى قىلمىستارى ءۇشىن سوتتالعان ەكەن. قورىقپاسا, ءتىرى قالسا, ولارعا كەشىرىم بەرىلمەك. كوبى قازا بولدى. ءتىرى قالعان ول سوعىس بىتكەنشە ەرلىكپەن سوعىستى. ال مەنىڭ ۇيىمە تۇسكەن ۇرى كىم ەكەنىمە قاتتى تاڭعالدى. جاعدايىن سۇ­رادىم. جامان ەكەنىن ايتتى. بەس ادامعا ارنالعان كامەرادا 12 ادام جايعاسقان ەكەن. تەمەكى بەرمەيدى. مەن كۇزەتشىنى شاقىرىپ, اقشا بەردىم دە, بارىنە تەمەكى ساتىپ الۋدى تاپسىردىم. سوت بولعاندا, ءوزىم بارىپ, ونى ادۆوكات سياقتى قورعاي باس­تادىم. ونى قاماۋدان شىققانىنا ءۇش اي وتپەي جاتىپ, ۇرلىق جاساعانى ءۇشىن سەگىز نەمەسە ون جىلعا سوتتايتىن ەدى. ول سوتتا «مەنى نەگە قورعايسىز؟ ءبارىبىر پايداسى جوق, تۇرمەدەن شىققاندا ەشكىم جۇمىسقا المايدى» دەدى, – دەپ ەستەلىگىن قالدىردى اكادەميك.

سوتتالۋشىنىڭ تولقۇجاتى بولماعان. مىنە, وسىنداي سەبەپ الگى جىگىتتىڭ ۇرلىق جاساۋىنا يتەرمەلەگەن. بىراق ونىڭ قولىنان كوپ نارسە كەلەدى ەكەن. بىلعارىدان نەشە ءتۇرلى بۇيىم تىگەدى. وسىنى بىلگەن اكادەميك سوتتا ءسوز سويلەپ, سوتتالۋشى تۋرالى ءبارىن ايتقان.

– سۋديالارمەن سويلەستىم. ولار ونىڭ رەتسيديۆيست ەكەنىن, تۇرمەدەن جاڭا عانا شىققانىن, ايعاق بار ەكەنىن ايتتى. وعان سەگىز جىلدىڭ ورنىنا ءۇش جىل بەردى. ءۇش جىلدان كەيىن ماعان كەلدى. مەن ونى جۇمىسقا ورنالاستىردىم. كەيىن تاعى كەلىپ, العىسىن ايتتى. ارىپتەستەرىم سالىق زيمان ۇلى ءوز ۇرىسىن ءوزى اقتاپ شىعاردى دەپ كۇلەتىن. مەن ەستەلىك بولسىن دەپ, ونىڭ سوت ءىسىن ساقتاپ قويدىم, – دەيدى اكادەميك ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە.

ءبىر قاراعاندا, بولماشى نارسە سياقتى. ال وسىناۋ قادامنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, استارىنا ۇڭىلسەك, بۇدان قاراپايىمدىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورەمىز. ءومىر بويى زاڭدىلىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ جولىندا كۇرەسىپ, باسقالاردى دا سوعان ۇندەپ, وسى سالاعا مىڭداعان كادر دايارلاعان ۇستاز, عالىم بۇعان دەيىن جەتى رەت سوتتالىپ, ءتىپتى جيعان-تەرگەنىن ۇپتەپ كەتكەن كانىگى ۇرىعا اراشا ءتۇسىپ وتىر. ونىڭ تۇرمەدەن كەيىنگى تىرشىلىگىنە ارالاسىپ, وعان سەنىممەن قاراپ, قولۇشىن سوزدى. قىلمىس جاساپ, تۇزەلۋدەن مۇلدەم كەتتى دەگەندەردىڭ جۇرەگىنىڭ تۇبىنەن بولماشى ءۇمىت ۇشقىنىن كورىپ, سونى ءوشىرىپ الماۋ ءۇشىن التىن ۋاقىتىن ءبولدى. بۇل – شىنىندا دا تاڭعالارلىق جايت. ساناسىندا ساڭىلاۋ بار ءار ادامدى ويلاندىراتىن ونەگە. ۇلى ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ۇلىلىق.

ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە س.زي­ما­­نوۆ «مەملەكەت جانە قۇقىق تەو­ريا­سى» پانىنەن سىناق قابىلدايتىن مەم­لەكەتتىك كوميسسيانىڭ توراعاسى بولدى. ايتا كەتەرلىك جايت, ول كىسىنىڭ الدىن كورۋ قاراپايىم ستۋدەنتتەر ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە ەدى. سەبەبى سىناق كەزىندە ءسوزىمىزدى بولمەيتىن. ءتىلىمىزدىڭ ۇشىندا تۇرعان نارسەنى ايتىپ, جەتكىزە الماي تۇرعاندا اۋزىمىزعا ءسوز سالىپ, جەتەلەيتىن. جا­ناما سۇراقتار ارقىلى تاقىرىپتى جەتىك بىلەتىنىمىزگە كوز جەتكىزسە, ودان ءارى كوپ قينامايتىن. كوميسسيا مۇشەلەرىنەن دە سونى تالاپ ەتەتىن. مەنىڭ زاڭگەرلىك قىز­مەتتەگى ۇستازدارىم ق.ءمامي, و.جۇما­بەكوۆ جانە ب.بەكنازاروۆ – سالىق زيما­نوۆتىڭ شاكىرتتەرى. دەمەك عۇلاما عالىم – ءبىزدىڭ ۇستازدارىمىزدىڭ ۇستازى.

قازاقستان عىلىمىنىڭ تاريحىندا ءۇش اكادەميكتەر وتباسى بار. ءبىرى –فازىل مۇحامەدعالي ۇلى مەن ءنايلا وراز­عۇلقىزى بازانوۆا, ەكىنشىسى – سالىق زيمان ۇلى مەن ءشاربان باتتالقىزى, ءۇشىنشىسى – سەرىك سمايىل ۇلى قيراباەۆ پەن ءاليا سارسەنقىزى بەيسەنوۆا. ءبارى دە – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەلەرى, ەلگە بەلگىلى تۇلعالار. سولاردىڭ قاتارىنداعى سالىق اعامىزدىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا اتىراۋ قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسىنە اتىن بەرۋ ماسەلەسىن قولعا الىپ وتىرمىز. عۇلاما زاڭگەر ءوز مۇراسىنىڭ كوپشىلىك بولىگىن عالىم-باسپاگەر, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, قو­عام قايراتكەرى عاريفوللا انەسكە اما­­نات­تاعان ەكەن. بۇگىنگە دەيىن زاڭگەر مۇرا­سىنىڭ 5 تومدىعى جارىققا شىقتى. ەندى 2 تومدىعى مەن زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرى, دەرەكتى ماقالالار قامتىلعان زاماناۋي ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىق شىعارىلماق. بۇل اتى التى الاشقا ءمالىم عالىمنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ, ونىڭ ۇشان-تەڭىز عىلىمي مۇراسىن ەل جادىندا قايتالاپ جاڭعىرتۋ – اكادەميك سالىق زيمانوۆ تىكەلەي اتسالىسقان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىنا تارتۋ بولماق.

باۋىرجان جۇماعۇلوۆ,

اتىراۋ وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى

اتىراۋ وبلىسى