ۇلى ۇستاز ۇلاعاتى

جيىندا العاش ءسوز العان قوستاناي وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىت ەسىموۆا تۇعىرلى تۇلعانىڭ ايتۋلى مەرەيتويى اياسىندا وڭىردە بىرقاتار اۋقىمدى ءىس-شارا باستالعاندىعىن جەتكىزىپ, وبلىس باسشىسى ارحيمەد مۇحامبەتوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقى­دى. ول حاتتا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دارلاماسى شەڭبەرىندە ىبىراي ال­تىنسارين كەسەنەسى جاڭعىرتىلىپ, ونىڭ ماڭگىلىك تىنىس تاپقان جەرى ەلىمىزدىڭ كيەلى ورىندار تىزىمىنە ەنىپ, وبلىس ورتالىعىندا كورنەكتى قايراتكەردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەرگەندىگى اي­تىل­عان. سونىمەن بىرگە ءبىلىم جانە عى­لىم ۆيتسە-ءمينيسترى شولپان كارينو­ۆا اعارتۋشىنىڭ ەسىمىن ارداقتاۋ ماق­ساتىندا ەلىمىزدەگى ءبىلىم وردالارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن پاراساتتى پەدا­گوگتەرگە «ىبىراي التىنسارين مەدالى» بەلگىلەنىپ, ونى جىل سايىن 230-دان اسا ۇلت ۇستازىنىڭ سارا جولىن جالعاعان مۇعالىمدەر يەلەنەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆانىڭ دا قۇت­تىقتاۋ حاتى وقىلدى.

وسىنداي قۇتتىقتاۋلار لەگىنەن كەيىن ۇلى ۇستاز ۇلاعاتى جايىندا كەلەلى اڭگى­مەگە جالعاستى. ىبىراي التىن­سارين تۋرالى تولعامدى وي ايتىپ, كو­لەمدى ما­قالا جازىپ جۇرگەن فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ سالماقتى ءسوز ساباقتادى.

– زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «قازاقتا ءۇش مۇنارا  بار, ولار: اباي, شوقان, ىبىراي» دەپ ايتىپتى. ىبىراي – ءوز زامانىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى بولعان, 1888 جىلى 75 كۇننىڭ ىشىندە التى مەكتەپ اشقان. بۇل – ەندى عاجاپ نارسە. سونىمەن قوسا فيزيكا, حيميا پاندەرىن ەنگىزىپ, ونى وقۋ قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتكەن. ىبىراي وقىتۋشىلىقتى بارىنەن جوعارى قويعان. ماسەلەن, ونىڭ: «ۇكىمەت بۇيرىقتارى دا, ينسپەكتور باقىلاۋلارى دا جانە حرەستوماتيا وقۋلىقتارى دا وقىتۋشىنىڭ تۇلعاسىن اۋىستىرا المايدى» دەگەن ءسوزى قازىر دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان ەمەس. ۇستازدىڭ ءاربىر ىسى­نەن, قىزمەتىنەن ونىڭ ۇلت پاتريوتى بولعان­دىعىن كورەمىز. سوندىقتان قازىرگى دەربەس زاماندا ايتۋلى تۇلعانىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋمىز قاجەت. وسى ورايدا ءبىر-ەكى ويىم­دى ايتا كەتەيىن. بىرىنشىدەن, ى.ءالتىن­ساري­ن­نىڭ اكادەميالىق باسىلىمىن قاي­تا شىعارۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, 2022 جىلدى «ىبىراي جىلى» دەپ اتايىق. ۇشىن­شىدەن, قوستاناي اۋەجايىنا كورنەك­تى اعارتۋشىنىڭ ەسىمىن بەرەيىك. تورتىن­شىدەن, قوستاناي وبلىسى باس بولىپ, ەلوردا تورىنەن ۇلى ۇستازدىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن تۇرعىزسا دەيمىن, – دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.

 ال پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ىبىرايتانۋشى-عالىم تانا قوڭىراتباي قايراتكەردىڭ حاتتارى جا­يىندا وي قوزعادى.

– ىبىراي التىنسارين حاتتارىنان سول زاماننىڭ بەينەسىن بايقايمىز. ەگەر ۇستازدىڭ وسى حاتتارى بولماسا, بۇگىنگى زەرتتەۋشىلەر ءالتىنساريندى بار قىرىنان اشا الماۋشى ەدى. حاتتار دەپ وتىرعانىمىز – ءالتىنساريننىڭ حالىق اعارتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇسى­نىس­تارى مەن ەسكەرتپەلەرى, ءىس-قۇجات­تارى, راپورتتارى, ەسەپتەرى, رەسمي ستيلدە جازىلعان ءىس-قاعازدارى. ءار حاتتىڭ جازىلۋ تاريحى قىزىق. اڭگىمەنى «قازاقتىڭ بولىستىق مەكتەپتەرى تۋرالى زاپيسكادان» باستايىق. وسى جازبا سول كەزدەگى شەنەۋنىكتەر اراسىندا اجەپتاۋىر داۋ تۋعىزعان. بۇل كەزدە ى.التىنسارين تورعاي وبلىسى مەكتەپتەرىندەگى ينسپەكتور قىزمەتىندە جۇرگەن. ىبىرايدىڭ ىزدەنىسى پاتشا شەنەۋنىكتەرىنە ۇناماي, ولاردى الاڭداتقان ماڭىزدى قۇجات سانالدى. ولار ونى 1886 جىلى ورىنبور وكرۋگىنە جولداپ, ودان ءارى گەنەرال- گۋبەرناتورعا, سوسىن وقۋ مينيسترىنە جىلجىتىپ, ءبىر جىلداي تالقىلاعان. وسى زاپيسكا تورعاي وبلىسى گەنەرال- گۋبەرناتورىنىڭ بولىستىق مەكتەپ اشۋعا نارازىلىعىن تۋعىزدى, – دەپ اعارتۋشى ومىرىندەگى ءبىر تاريحتىڭ سىرىن اشتى.

 سونداي-اق پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەرىك ابدىعالي ۇلى ءوز سوزىندە العاشقى «قازاق» گازەتىن اشقان, ونى قولىمەن جازىپ, 1880 جىلى جوباسىن دايىنداعان ىبىراي التىنسارين ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيتىندىگىن ايتسا, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى التىنبەك نۇح ۇلى مەن مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەركىن ءابىل دە ءوز ويلارىن ءبولىستى.

سونىمەن قاتار جيىن اياسىندا ىبىرايتانۋشى عالىم سەرىكباي وس­پانوۆتىڭ «ىبىراي جولى» كىتابى تانىستىرىلدى. وقىرمانعا جول تارت­قان جاڭا جيناق التى بولىمنەن تۇ­رادى. وندا ىبىراي ءالتىنساريننىڭ شىعارماشىلىعى, قاي­راتكەرلىك قىرى, اعارتۋشىنىڭ اينا­لاسىنداعى ادامدار مەن ءىزباسارلارى تۋ­رالى كەڭىرەك ماعلۇمات بەرىلگەن.

«مەن وتىز جىلدان بەرى ىبىراي با­بامدى زەرتتەپ كەلەمىن. ول كىسى جايىن­دا ءبىراز شىعارما جازىلعانىمەن از زەرتتەلگەن. بۇگىنگە دەيىن ۇستاز تۋرالى ون ءۇش كىتاپ شىعاردىم. وسى جاڭا كىتابىما ماسكەۋ, ورىنبور, ومبى, قازان جانە ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ارحيۆتەن الىن­عان ماتەريالدار توپتاستىرىلدى» دەدى اۆتور.

مازمۇندى ءىس-شارا سوڭى قوستاناي وبلىستىق ىبىراي التىنسارين مە­موريالدىق مۋزەيىنىڭ «دالانىڭ دارا ۇستا­زى» اتتى كوشپەلى كورمەسىنە جالعاس­تى. بۇل كورمەگە ىبىراي اتامىز­دىڭ «شاريعاتۋل-يسلام» كىتابى­نىڭ تۇپنۇس­قاسى, تورعايدا 1864 جىلى اشقان تۇڭ­عىش قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ سامان كىرپى­شى, ۇستاز اشقان مەكتەپتەردىڭ قوڭىراۋ­لارى جانە مەكتەپتەردىڭ كارتا­سى مەن ماكەتتەرى, ىبىرايدىڭ ناعاشى اتاسى شەگەن ءبيدىڭ شاپانى, تۇتىن­عان كەلى-كەلسابى, ادەبي مۇرالارى, ەتنوگرافيا­لىق وچەركتەرى مەن ارحيۆتىك فوتوقۇجات­تار سەكىلدى ەلۋدەن اسا قۇندى جادىگەر قويىلعان.