جايىلىمنىڭ ازدىعى جانعا باتادى

قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋ ءۇشىن وبلىستاعى مالساق قاۋىمنىڭ 212 مىڭ جىلقى, 491 مىڭ قارا مال, 610 مىڭ قوي-ەشكى باعىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. عىلىمي ەسەپ بويىنشا قارا مالدىڭ ءار باسىنا 8, جىلقىنىڭ ءار باسىنا 9-10 گەكتار جايىلىم كەرەك. بىراق بۇل ەسەپ تە ناقتى جاعدايدى بىلدىرە المايدى. ويتكەنى ءوڭىردىڭ كەي تۇسى ورمان-توعايلى القاپ. ول جەردە وسەتىن ون سان ءشوپتىڭ قۇنارى جاقسى. تاۋلى-تاستى, مال تىسىنە تيەر قىلتاناق وسپەيتىن تاقىر جەر دە بار. ونىڭ ۇستىنە قولدا بار مال شارشى تاقتانىڭ ۇستىندەگى دويبىنىڭ تاسى ءتارىزدى ەمەس, ويلاعانداي ورنالاستىرا المايسىڭ. 

جايىلىمنىڭ جەتىمسىزدىگى بۇگىن عانا پايدا بولىپ وتىرعان جوق. كەشەگى كەڭەس زامانىنان مۇرا بولىپ قالعان, ساعىزداي سوزىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. استىققا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن ۋاقىتتا تۋسىراپ جاتقان دالا اۋىل-ءۇيدىڭ تابالدىرىعىنا دەيىن تاقاپ جىرتىلدى. مال جاياتىن الاقانداي بوس جەر قالمادى.

ەل امالسىزدان جىلقى جايىلعان جەرگە قوي-ەشكىسىن, قارا مالىن قوسا باقتى. بۇل امالسىزدان اتقارىلعان شارۋا ەدى. جىلقىنىڭ ءتىسى تىستەۋىك ءتارىزدى, ءشوپتى تامىرىنا دەيىن قىرشي الادى. ال قارا مال جايىلىمداعى ءشوپتى تىلىمەن وراپ جۇلادى. جىلقى جايىلعان جەرگە قارا مال باعۋ وبال.

ول كەزدەگى جەر ساياساتى بىلايشا وربىگەن. تۇگىن تارتسا, مايى شىعاتىن قۇ­نار­لى القاپتىڭ بارلىعى ەگىستىك جەر­دىڭ ەنشىسىندە. جەكە شارۋانىڭ مالىن قۇنارلىلىعى ءبىر ساتى تومەن ايماقتارعا باقتىردى. جەكەمەنشىكتىڭ قولىنداعى مالدى باسقا ۇرىپ ساناپ, شەكتەۋ قويدى. سەبەبى, مال باسى ءوسىپ كەتسە, جاياتىن جەر جوق. كەڭشارلار تاراعان كەزدە اۋىلداعى اعايىن جەر ۇلەسىن الۋعا بەيقامدىق تانىتتى. ەكونوميكالىق بايلانىستار ىدىراپ, جەر يگەرۋگە كۇش-قۋات جەتپەي جاتقان كەزدە قۇنارلى القاپتاردا ءارامشوپ قاپتاپ, جاي جاتىپ توزدى. زاڭداستىرۋعا موينى جار بەرمەگەن دە ءوزىمىزدىڭ اعايىن. اۋىلدىڭ جانىنداعى جايىلىمدى الدەكىمدەر كەلىپ ارقالاپ الىپ كەتپەيتىن شىعار دەپ, «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا» سالدى. قازىر ءىرى شارۋاشىلىقتار بار جەردى ولشەپ كەسىپ, باۋىرىنا باسىپ العاننان سوڭ سۇمەسىنەن كۇن كورىپ وتىرعان بىرەر قاراسىن باعاتىن توقىمداي جەر تابا الماي زار يلەۋدە.

پىكىرىمىزدى شەگەندەۋ ءۇشىن مۇڭىن شاققان كاسىپكەردىڭ شاعىمىن دا كەل­تىرە كەتەلىك. استراحان اۋدا­نىن­داعى «مايماقوۆ» شارۋا قوجا­لى­عىنىڭ باسشىسى رىسپاي ماي­ماقوۆ ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتىنا ارىز جولداپتى. وندا 2017 جىلى «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى نەسيە الىپ, ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى قارا مال ساتىپ العاندىعى ايتىلادى. قولدا بار مالدى باعۋعا ءارى مال سانىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋگە جايىلىمنىڭ جوقتىعى كەسىرىن تيگىزىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزەدى. شاعىم يەسىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, جايىلىم جانە شابىندىق جەر سۇراپ اۋداندا وتكىزىلگەن بىرنەشە كونكۋرستارعا قاتىسسا دا ەش ناتيجە شىقپاعان. شارۋا قوجالىعىنىڭ حاتتاعى مالىم­دە­ۋىنە قاراعاندا, كونكۋرستا ءىرى شارۋا قوجالىقتارى ۇنەمى جەڭىمپاز بولىپ تانىلادى ەكەن. 2019 جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان كونكۋرستان تىس مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىسۋشى رەتىندە ون جىل مەرزىمگە جالپى كولەمى 403 گەكتار جەردى جالعا بەرگەن. بۇگىندە بۇل ارەكەت زاڭسىز دەپ تانىلىپ, باسى داۋعا قالعان جايى بار.

– مەن اكىمدىك قاۋلىسىنداعى كور­سەتىلگەن بارلىق تالاپتى بۇل­جى­تپاي ورىنداپ وتىرمىن, – دەيدى رىسپاي مايماقوۆ. – جەرىمدى قاي­تا­رىپ الاتىن بولسا, قىرۋار شى­عىنعا ۇشىرايمىن. جايىلىمدا مال­­شىلارعا ارناپ ءۇي سالدىم, باعىم­دا­عى مالعا جازعى قورشاۋ جاسادىم. قانشاما قاراجات پەن ەڭبەگىمنىڭ زايا كەتەتىن ءتۇرى بار.

مالساق جاننىڭ جان ايقايىن ابدەن تۇسىنۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, اۋىل ادام­دارىنا قامقورلىق جاساۋ تۋرالى قان­شاما ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن, العا ۇمتىلىپ, جۇمىس ىستەگىسى كەلگەن ادامنىڭ مەسەلىن قايتاراتىن ماسەلە جەردىڭ جايى بولىپ تۇر. ەندى جايىلىمسىز, شابىندىقسىز مال باققان مايماقوۆقا تونەر قاتەر قانداي؟! تالاپ بويىنشا جايىلىمدىق جەرى بولماعاندىقتان, سۋبسيديا بەرۋ ساپ تىيىلادى. قارا مالدى قىسى-جازى قورادا قاماپ باعا المايدى عوي. مال ازىعى ونسىز دا قىمبات. جاز تۇگىل, قىستىڭ وزىنە ازەر تاۋىپ وتىر. امالسىزدان پىشاققا ىلىگەدى. ەگەر ونداي شاراسىزدىقتان وقىس وقيعا ورىن السا, مەملەكەتتەن العان نەسيەسى تولەنبەي قالادى. مال باققان مالشىلار جۇمىسسىزداردىڭ سانىن كوبەيتەدى. ەڭ باستىسى, وسى سارىندا وربىگەن وقيعانى كورىپ وتىرعان وزگە اۋىل تۇرعىندارى نەسيە الىپ, تاۋەكەل ەتۋگە باتا المايدى.

بۇل ءبىر عانا شارۋا قوجالىعىنىڭ باسىنداعى جاعداي ەمەس. بارىنە ءتان دەمەسەك تە, كوپشىلىگىنىڭ كورگەن كۇنى وسى. وتكەن جىلى وڭىردە 1 573,2 گەكتار جايىلىم جەر ەرىكسىز تۇردە قايتارىلىپ الىندى. ونىڭ ىشىندە 934 گەكتارى جەر يەلەرىنە بالامالى جەر تەلىمدەرىن بەرۋ ارقىلى قاي­تا­رىلعان. جايلاۋلاردى پايدالانۋ ءۇشىن 3 مىڭ گەكتار شاماسىنداعى جا­يىلىم كادەگە اسىرىلۋدا. ورمان شارۋا­شىلىقتارى مەكەمەلەرىمەن تۇر­عىندار اراسىندا كەلىسىمشارت جاسالىپ, 13 مىڭ گەكتار جەر مال جايۋعا بەرىلگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرمەن مەموراندۋم جاساۋ ارقىلى 1,1 ملن گەكتار جەر پايدالانىلۋدا. اعىمداعى جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەلدى مەكەندەردىڭ شەكارالارىن بەلگىلەپ, جەر مولشەرىن ناقتىلاۋ ارقىلى بۇ­رىن­نان ىركىلىپ قالعان 40,8 مىڭ گەكتار جەردى اينالىمعا ەنگىزىپ, 4,4 مىڭ گەك­تار جەردى ەرىكسىز قايتارىپ الماق. تاعى ءبىر كوڭىل اۋداراتىن دۇنيە – 113,2 مىڭ گەكتار جايلاۋلاردى پايدالانۋ كو­ز­دەلۋدە.

وڭىردە الدەنەشە جىلدان بەرى تۋسى­­راپ بوس جاتقان, ءشوبىنىڭ قۇنارى دا, بە­لى­نىڭ بەدەرى دە جاقسى, جاز بويى ءشو­­بىنىڭ بوياۋى قاشپايتىن جايلاۋ بارشىلىق. بۇل سارى ساعىمعا بوگىپ, ەلدى يگىلىككە كەنەلتەتىن, ۇشى-قيى­رى­نا كوز جەتپەيتىن, كەڭ كوسىلگەن كەلىستى جايلاۋلار كەشەگى كەڭەس كەزىندە كادەگە جاراتىلعان. ءبىر عانا كوكسەڭگىردىڭ كەڭ كوسىلگەن جايلاۋىندا الدەنەشە مىڭ مال باعۋعا بولار ەدى. بىراق ونىڭ دا اياققا تۇساۋ بولار قيىندىعى بار ەكەن.

– جايلاۋ دەگەنىمىز – بوس جاتقان جەر. مالعا ازىق بولار شالعىننىڭ بار ەكەندىگى راس. بىراق وندا سۋ تاپشى. ەڭ الدىمەن مالشىعا ءۇي سالۋ كەرەك, قۇدىق قازۋ كەرەك. قىسقاشا ايتقاندا, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن تۋعى­زۋ كەرەك, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى قويانباي قياسوۆ. – بۇرىن زەرەندى, كوكشەتاۋ اۋداندارىنىڭ مالشىلارى جاز شىعا كەڭشاردىڭ بار مالىن كوك­سەڭگىر جايلاۋىنا ايدايتىن. قازىر ول جەردە ەل جوق. التى اي جاز وتباسىنان الىستاپ, يەن جايلاۋدا مال باعا­تىن مالشىنى قايدان تاباسىڭ؟ مۇمكىن ولاردى وسى ەڭبەگى ءۇشىن زەينەت دەمالىسىنا ەرتەرەك شىعارىپ, ىنتالاندىرۋ كەرەك شىعار. ءارى ولارعا الەۋمەتتىك پاكەت رەتىندە جاردەم كور­سە­تىلسە ءجون. ەڭبەكاقىلارى دا تو­لىمدى بولۋى كەرەك. سوندا عانا وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي, بوس جاتقان قۇنارلى جايىلىمدى يگەرىپ, ماسەلەنى وڭىنان شەشۋگە بولار ەدى.

ال ەل ىشىندە مال باعاتىن جايىلىم, مال ازىعىن دايىندايتىن شا­بىن­دىق تابا الماي وتىرعاندار جىر­تىلىپ ارتىلادى. وسى تاقىرىپتى ىن­دە­تىپ وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىن­دە­گى كراسنويار اۋىلىنا بارىپ قايتتىق. اۋىل تۇرعىنى بەكجان قىرقاەۆ وتكەن جىلى نەسيە الىپ, اسىل تۇقىمدى ەشكى ساتىپ العان ەكەن. بىراق قيىندىعى كوپ شارۋادان جۇرەگى شايلىعىپ قا­لىپ­تى.

– ەشكى باعاتىن جايىلىم دا, مال ازىعىن دايىندايتىن شابىندىق تا جوق, – دەيدى كاسىپكەر. – قىسى-جازى قاماپ باعىپ وتىرمىن. ازابى شاش-ەتەكتەن. العاش بيزنەس-جوسپار جا­سا­عانىمدا, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىم­دى­گى جايىلىم بولادى دەپ سەن­دىر­گەن. كونكۋرسقا قاتىستىم, بىراق جەر جوق دەگەن جەلەۋدەن تايىناتىن ەمەس. اسىل تۇقىمدى ەشكىلەردىڭ سۇتىنەن نەشە ءتۇرلى ءسۇت ونىمدەرىن دايىنداپ, تۇ­تىنۋشىلارعا ۇسىنىپ جاتىرمىز. ءوتى­مى جاقسى. ولار دا ۇيرەنىپ قالدى. ءتاپ-ءتاۋىر مال قوراسىن سالىپ الدىق. ءسۇت ساۋاتىن قۇرىلعىلاردى دا. ەندى باستاپ قويعان ءىسىمىزدى ورتا جولدان ۇزگى­مىز كەلمەي, جوعارىعا قارايلاپ وتىر­مىز.

شىنتۋايتىندا العا ۇمتىلىپ, شارۋا ىستەيمىن دەگەن ادامنىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە – جايىلىمنىڭ تارلىعى. بارلىعى رەتكە كەلىپ, مالساق قاۋىم مۇرتى كوككە شانشىلىپ, ماسايراپ وتىراتىن كۇن قاشان تۋار ەكەن؟!

اقمولا وبلىسى