تۇرىك عۇلاماسى ءجالالاددين رۋمي: «جاقسى ادامنىڭ قابىرىن جەردىڭ بەتىنەن ىزدەمەڭدەر, ول ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىنە جەرلەنەدى», دەگەن ەكەن. ال اتام قازاق بولسا, «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەپتى. وسىنداي اتى دا ولمەگەن, حاتى دا وشپەگەن جاقسىلاردىڭ ءبىرى مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك ەدى. جارىقتىق ۇلت رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. نەبىر كەلەلى كەزدەسۋلەردە ماڭدايى جارقىراپ, سالالى ساۋساقتارى كۇمىس تۇتقالى اق تاياعىن قىسىپ ۇستاپ, كەڭ زالعا سەلكەۋسىز كوز تاستاپ وتىرار ەدى. قازىر بۇل كۇندەر كەلمەسكە كەتتى. بىراق ەلدىڭ جۇرەگىندە احاڭنىڭ ەلەسى قالدى.
وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ەلوردا تورىندە مۋزىكا پانىنەن ساباق بەرەتىن ۇستازدار قاۋىمى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى شاقىرىپ, كەزدەسۋ وتكىزدى. بۇل كەزدەسۋ مارقۇمنىڭ ۇستازدار قاۋىمىمەن سوڭعى قاۋىشۋى ەكەنىن ول كەزدە بىلمەدىك. احاڭ ۋاقىتتىڭ شەرىن قوزعاپ, قازاق مۋزىكا ءىلىمىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن كوكتەي شولىپ سويلەدى. بار-جوعى جارتى ساعاتقا سوزىلعان باسقوسۋ بارىسىندا ىقىلىم زاماننىڭ قازىناسىن قوپارىپ تولعادى. ءبىز سول كەزدە عالىمنىڭ ايتقان ءسوزىن قاعازعا ءتۇسىرىپ العان ەدىك. احاڭ ءبۇي دەدى:
– ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز – كوشپەلىلەر سوناۋ حينگاننان باستاپ, باتىستاعى كارپاتقا دەيىنگى 8000 شاقىرىم دالانى بيلەپ-توستەدى. وسى اۋماقتا 40-قا تارتا تۇركى حالقى ءومىر ءسۇردى. وسىلاردىڭ ىشىندە كوشپەلىلىكتى العاشقى باستاعان دا, ەڭ سوڭىندا اياقتاعان دا قازاق. سەبەبى ولار ۇلى دالانىڭ اسا قۋاتتى ەندىگىندە قونىستانعان.
جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە جوسىپ جۇرەتىن اتا-بابالارىمىز ارحيتەكتۋرا ءھام بەينەلەۋ ونەرىمەن اينالىسا المادى. بىراق ءسوز ونەرى مەن كۇي ونەرىن ولشەۋسىز دامىتتى. تەلەگەي تەڭىز داستاندار جازدى, جىرلادى. ورىس پوەزياسىنا ءارى كەتسە – ءىىى عاسىر. بىزدىكى – بەرى ايتقاندا V عاسىر.
ودان كەيىن قولونەر تاريحى سكيف, ساقتارعا تىرەلىپ تۇر. حالقىمىزدىڭ ساز ونەرى (مۋزىكا) – ادامزات تاريحىنا قوسقان ۇلى مۇراسى. ءبىز عالامعا ماقتانساق, مۋزىكامەن ماقتانا الامىز. سەبەبى ونىڭ جانرلىق تەكتىلىگى, بايىرعىلىعى, سازدىق ءۇنى ەشقانداي حالىقتا كەزدەسپەيدى.
كۇي جانرى ورىس, تاتار, قىتاي, قىرىمدا اتىمەن جوق. ءبىز بىلەتىن كەيبىر كۇيدىڭ تاريحى 2 مىڭ جىل بۇرىن تىركەلگەن. ريم تاريحشىلارى «تۇركىلەر قاعاندارىن كۇي شەرتىپ وياتادى» دەپ جازعان. 1927 جىلى رۋدەنكو دەيتىن ارحەولوگ سكيفتەردىڭ قورعانىنان قوبىز اسپابىن تاپتى. ول ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان 5000 جىل بۇرىن جاسالىپتى. الگى قوبىزعا ۆاسيلەۆ دەيتىن شەبەر رەكونسترۋكتسيا جاساپ شىقتى. قازىرگى قوبىزدان اۋمايدى. وتىرار, سامارقان, بۇقارا وڭىرلەرىنە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنان وسىدان 2 نەمەسە 2,5 مىڭ جىل بۇرىنعى ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىمىزدىڭ ءوزى بولماسا دا كوزى تابىلىپ جاتىر.
قىتاي جازبالارىندا «تۇركىنىڭ وركەسترىن اكەلىپ, حان سارايىندا ويناتتىق» دەلىنەدى. پلۋتارح جازادى: «ساقتىڭ اسكەرلەرى ساداقتىڭ ادىرناسىن شەرتىپ وتىرىپ ءان سالادى». ىشەكتى اسپاپتاردىڭ اتاسى وسى ەمەس پە؟!.
ۇلىتاۋدىڭ جانعابىل وزەنىنىڭ بويىنان 1946 جىلى اكادەميك الكەي مارعۇلان بالبال تاس تاۋىپ زەرتتەدى. بالبالدىڭ جاۋىرىنىندا قوبىز, قوڭىراۋ بار. ەل ونى «باقسى تاس» دەپ اتادى. بۇنىڭ ءوزى-اق 1600 جىلدىڭ ارعى جاعىن مەڭزەپ تۇر.
«اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ 10 ءتۇرى جەتكەن. اسان قايعىنىڭ «ەل ايىرىلعان» كۇي – ءحىV عاسىردىڭ مۇراسى. قازتۋعاننىڭ «ساعىنىش» اتتى كۇيى جەتتى. كۇيشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ورىنداۋىندا بايجىگىتتىڭ 30 كۇيىمەن قايتا قاۋىشتىق. ابىلايدىڭ «قارا جورعاسى» – حVIII عاسىردىڭ تۋىندىسى…
ال قازاقتىڭ كۇي جانرىنا كەلسەك, شەرتپە جانە توكپە دەپ ەكىگە ءبولىپ ءجۇرمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. مىسالى, دايرابايدا شەرتپە دە, توكپە دە كۇيلەر بار. ەكىنشىدەن, قوبىز بەن سىبىزعى سازدارىن شەرتپە, توكپە كۇي دەپ بولە المايمىز عوي. شەرتپە – قيمىلدى بىلدىرەدى. توكپە – كوڭىل كۇيدى بىلدىرەدى. كونسەرۆاتوريادا شەرتپە جانە توكپە كۇي كلاستارى بار. بۇل دۇرىس ەمەس.
قازاق كۇيىن بىلاي ءبولىپ قاراۋعا نەگىز بار: ءبىرىنشى – قوڭىر ءان مەن قوڭىر كۇيلەر («سارىجايلاۋ»). ەكىنشى – تىك ءان, تىك كۇيلەر ( «اقكيىك», «جەزكيىك»). ءۇشىنشى – بويلاۋىق كۇيلەر («كىشكەنتاي», «زار قوسباسار»).
ونىڭ سىرتىندا كونەدەن كەلە جاتقان تارماقتى كۇيلەر بار. ەرتەدە 365 كۇندە 365 كۇيدى 365 بالا تارتادى ەكەن. وسىلاردان ەڭ جاقسى 9 كۇيدى تاڭداپ الىپ, باسقاسىن ۇمىتقان. بۇلار بۇگىنگى «توعىز تاراۋ», «اققۋ» سەكىلدى تسيكلدى كۇيلەر بولعان. ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتقاندا, مادەنيەت دەگەن سەيفتەگى اقشا ەمەس. ول – اتادان بالاعا بەرىلەتىن مۇرا. وسى مۇرامىزدى ساقتاي العان جاعدايدا ءبىز ۇلى دالانىڭ تۇرعىنى بولا الامىز.