اتلاح-تالاس شايقاسى ( ۇلى جەڭىسكە 1270 جىل تولۋىنا وراي)

وسىدان 1270 جىل بۇرىن بولىپ وتكەن اتلاح-تالاس شايقاسىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ توم-توم كىتاپ جازىپ, ءتۇر­لى كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ, جانىعىپ جۇر­گەن قىتايلاردى ماجبۇرلەگەن قانداي قا­جەت­تىلىك؟ ال بىزدەر, تۇركى, اراب الە­مى بۇعان ناقتىلى باعا بەرىپ, تاريحي شىن­دىق­تى وركەنيەتتى الەمگە جاريا ەتۋگە كەلگەندە نەگە سالعىرتپىز؟

كۇللى تۇركى ءھام اراب الەمى عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات قىتاي ساياساتىنىڭ ار­باۋى مەن الداۋىنان عانا ەمەس, XXI عا­سىردا الەمدىك قاندى قىرعىندارعا ۇرىن­دىراتىن اپاتقا «ز ۇلىمدىق يمپە­ريا­cىنا» اينالىپ بارا جاتقانى كوز الدى­مىزدا. حانتينگوندار شۋلاتقان «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى» (حريستيان-يسلام مادەنيەتتەر قاقتىعىسى) دەگەن­دە­رى بۇل كۇندەرى بوس سوزگە اينالدى. قاقتىعىسۋشى وركەنيەتتەر ەمەس, قىتاي-امەريكا, قىتاي-رەسەي, قىتاي-ەۋرو­وداق اراسىنداعى قاقتىعىسقا اينا­لىپ بارا جاتقاندىعىن تۇسىنەتىن ۋاقىت ءوتىپ بارادى. استام دەرجاۆالىق, گەنو­تسيد­تىك ساياساتتى اشىق جۇرگىزىپ جات­قان قى­تاي كومپارتياسىنىڭ رەسمي اقپا­رات­تارىندا وتكەن جىلعى («قازاقس­تان­دى, قىرعىزستاندى قاشان قوسىپ الامىز؟ قازاقستاندا ءتورت ءجۇز ەلۋ مىڭداي ليبايدىڭ ۇرپاعى ۇلى جۇڭحۋانىڭ قۇ­شا­عىنا قاشان كىرەمىز دەپ جىلاپ-ەڭىرەپ وتىر») دەگەن سياقتى ساندىراقتار اشىق جاريالاندى. قازاق وكىمەتى وسىعان وراي قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە نارازىلىق نوتاسىن تاپسىرۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇگىنگى قىتاي بيلەۋشىلەرى تا­ۋەل­­­سىز قازاقستاندى عانا ەمەس باۋىر­لاس قىرعىزداردى دا باسىنىپ, قىر­عىز­دار قىتايدىڭ جيەندەرى, سوناۋ حان پاتشالىعى (ب.ج.س.د 206) زامانىندا حۇن قاعانى اسكەرىنە تۇتقىنعا تۇسكەن ايگىلى قىتاي گەنەرالى ءليليننىڭ ۇرپاعى دەپ ساندىراقتاپ ءجۇر. مىنە, وسىلايشا از عانا جىل ەنەسايداعى قىرعىزدار اراسىنا جەر اۋدارىلعان تۇتقىن گەنەرالدان قىرعىزدار دۇنيەگە كەلدى دە­لىن­سە, توقماق (سۋياب) بەكىنىسى تۇگىل قازاق-قىرعىز توپىراعىنا اياعى تيمەگەن ليكە دەيتىن قىتايدىڭ ليباي دەيتىن ۇرپا­عى­نان ءجۇز مىڭداعان دۋلاتتار, ءوسىپ-ونە بەرەتىن جۇپار كىندىكتىلەر بولىپ شى­عادى.

ءبىز اتلاح-تالاس شايقاسىنا تىكە­لەي قاتىسى جوقتاي كورىنگەن قىتاي­لىق اڭىز-ءاپسانالار تۋرالى تەككە ءسوز ەتىپ وتىرعانىمىز جوق. بۇدان 1270 جىل بۇرىن قاسيەتتى قازاق-ۇيعىر جەرى­نەن ءبىرجولا الاستالعان قىتاي­دىڭ تاڭ پاتشالىعى (ب.ز.618-907 ج.ج) تۇسىندا جاسالعان كارتاسىندا بۇگىنگى قازاقستان­نىڭ جەتىسۋ ولكەسى, قىرعىزس­تان­نان گيمالايعا دەيىنگى ۇلان-بايتاق تەرريتورياسى قامتىلعان. سول كارتا كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى قىتاي تاريحى وقۋلىقتارىندا كورسەتىلىپ, قىتاي جاستارىن رەسەي تارتىپ العان قىتاي جەرى ەكەنىن, ەندىگى مىن­دەت, سول قولدان كەتكەن قىتاي جەرىن قاي­تارىپ  الۋعا دايىنداپ جاتىر. ول ول ما, جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن 751 جىلعى اتلاح-تالاس شايقاسىنداعى تاڭ پات­شا­لىعى ارمياسىنىڭ ماسقارا جە­ڭىلىسىن اقتاپ الۋ ءۇشىن, بۇگىنگى تاريح­شى­سى­ماق قىتايلار توم-توم كىتاپ جازىپ, كوپشىلىك قولدى باسىلىمداردا, كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىندا جاريالاۋىن سوڭعى جىلداردا ءتىپتى ۇدەتىپ وتىر.

اكادەميك جازۋشىمىز عابيت مۇسىرە­پوۆ­تىڭ «تاريحتى جاساۋ ءداۋىرى بار دا, جازۋ ءداۋىرى بار. جاساۋشى قاتەلەسسە, جازۋشى تۇزەتەمىن دەپ اۋرەلەنبەۋى كەرەك» – دەيتىن ۇلاعاتتى ءسوزى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى ەكەن.

قىتايلىق زەرتتەۋشى ۆەي كايۆەيدىڭ وتكەن تاريحتى وزىنشە تۇزەتىپ, تىگىسىن جات­­قى­زۋعا ۇرىنعانىنا ءبىر مىسال: «زا­ما­­نىمىزدىڭ VIII عاسىرىنىڭ ورتا شە­نىن­دە, قىتاي بارىنشا كۇشەيگەن تۇستا, ازيا, افريكا, ەۋروپانى كوكتەي وتكەن اراب يمپەرياسى دا قۇدىرەتتەنىپ تۇر­عان بولاتىن... ەكى يمپەريا ورتالىق ازيا­داعى تالاس وڭىرىندە توقايلاسىپ, اۋقى­مى شەكتى بولسا دا, كەيىنگى داۋىردە مادەنيەتتەر الماسۋ جاعىنا وراسان زور ىقپال ەتكەن ءبىر سوعىس بۇرق ەتە قال­دى. تاڭ يمپەرياسىنىڭ بۇل سوعىستا جەڭىلىسكە ۇشىراعانداعى باستى سەبەپ – ۇزاق جورىقتان شارشاپ-شالدىعۋ, اسكەر­دىڭ ازدىعى, ىشكى الاۋىزدىقتار, سونداي-اق قولباسىلاردىڭ الداعى شاي­قاس­تىڭ قالاي بولارىنا ونشا ءمان بەرمەگەندىگىنەن بولدى» دەيدى.

ءبىز بۇل جولداردان جازارماننىڭ تاريح عىلىمىنا, تاريحتاعى ادىلەتسىز سو­­عىس­­تار جونىندەگى ادىلەت ءسوزىن كورە ال­مايمىز. كەرىسىنشە, تاڭ يمپەريا­سى­­نىڭ جەڭىلۋىنىڭ بەس ءتۇرلى سەبەبىن جانە ونداعى باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – قارلۇقتار مەن تۇركەشتەردىڭ, فەرعا­نا­­لىقتاردىڭ «وپاسىزدىعى» تۋرالى جالالى سوزدەرىنەن انىق كورىنەدى. سون­داي-اق تاڭ ارمياسىنىڭ ماسقارا جە­ڭى­لىسىنىڭ كىشى ازيا مەن اراب دۇنيە­سىنە اپارعان ءتورت ءتۇرلى مادەني جاڭا­لى­عى جونىندە استامسي سويلەيدى. ال ۋاڭ شۋە دەيتىن جازارماننىڭ «تالاس سوعىسىنىڭ سەبەپتەرىنە تالداۋ» اتتى ماقا­­لاسىنىڭ اڭ­داتپاسىندا: «751 جىل­عى تالاس شاي­­قا­سى جونىندە جازعان اۆتور­­لار بۇل سو­عىس­تىڭ باستالۋىنا تاڭ يمپە­ريا­سى­نىڭ شەكارالىق اسكەرلەر قولباس­شىسى گاۋ شيانجىنىڭ تاشكەنت ەلىنە (شى گو) جاساعان وزبىرلىعى تۇرتكى بول­دى. ول باسقالار ايتقانداي, ەكى يم­پە­ريانىڭ ورتالىق ازياداعى ىرگە كەڭەي­تۋگە ۇرىن­عان قاقتىعىستارىنىڭ ناتي­جە­سى ەمەس» دەيدى.

وسى ارادا گەنەرال گاۋ جانە ونىڭ تاشكەنت ەلىنە جاساعان قاندى جورىعى جونىندە وقىرماندارعا ازداپ مالىمەت بەرۋدى ءجون كوردىك.

گاۋ شيانجى تەگى كورەيلىك. 668 جىلى تاڭ پاتشاسى گاۋزۋڭ كورەيانى جاۋلاپ العاننان كەيىن حالقىن جاپپاي قۋدالاپ قى­تاي جەرىنە جەر اۋدارادى دا, ونىڭ تىزە بۇككەن پاتشا اۋلەتىن استانا شاڭانگە كوشىرىپ اكەلەدى. بولاشاق گەنەرالدىڭ اكەسى العاشىندا وردادا, كەيىننەن اسكە­ري شەنىمەن ءانشي بەكىنىسىنە كەلگەندە, گاۋ شيانجى اكەسىنە ىلەسىپ اسكەري جو­رىق­تارعا جاستايىنان ارالاسىپ شى­­نى­عادى. ول اسا كەلبەتتى, ەرجۇرەك شا­بان­دوزدىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, جيىرما جاس­تان اسا بەرە گەنەرالدىققا قول جەتكى­زەدى. 747 جىلعا دەيىن جاۋاپتى اسكە­ري مىندەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ ءانشي تۇ­تىق مەكەمەسىنىڭ ورىنباسارى, ء«تورت قالا بەكىنىسىندەگى» اسكەرلەردىڭ اتبەگى شەنىنە كوتەرىلەدى. سودان بىلاي قاراي ول باتىس وڭىردەگى وتارلانعان ەلدەردەگى ۇلكەندى-كىشىلى سوعىستارعا قاتىسىپ, ەرلىك كورسەتىپ, پاتشانىڭ نازارىنا ىلى­گەدى. ازعانتاي ۋاقىتتا گاۋ ء«تورت قالا بەكىنىسىندەگى» وكىل اكىمدىككە قول جەت­كىزىپ ءوزى بي, ءوزى قوجا, دارا بيلەۋشىگە اي­نا­لادى. اتلاح-تالاس شايقاسى قار­ساڭىندا قالىڭ قولمەن توباندارعا, سوسىن شاش (تاشكەنت) يەلىگىنە شابۋىل جاساپ, حاندارىن ايلا-شارعىمەن قولعا ءتۇسىرىپ, قالالارىن قانعا بوكتىرە تالقانداعانى جونىندە جوعارىدا ايتقان­بىز. قىتايلىق زەرتتەۋشىلەر بۇل قاندى وقيعالار جونىندە ءبىر-بىرىنە ونشا ۇقساي بەرمەيتىن ءۇش ءتۇرلى بولجام ايتىپ, گەنەرال گاۋدىڭ ارەكەتىن اقتاعىسى كەلەدى. ءبىرىنشىسى, گەنەرالدىڭ ارەكەتىن ايىپتاعان بولىپ شاش حانى «بودان ەل­دەر­دىڭ باعىنىشتىلىق ءتارتىبىن بۇز­عا­نى ءۇشىن جازالاندى» دەپ ۇلى دەر­جا­­ۆالىق زورلىقتى اقتاعىسى كەلە­دى. ەكىنشىسى, وسى رەتكى سويقاندى قىرعىنعا «گەنەرالدىڭ وركوكىرەكتىگى, دۇنيەقورلىعى, اشكوزدىگى سەبەپ بولدى» دەي كەلىپ, شابۋىل بارىسىندا قالا حالقى جاس-كارىسىنە قاراماي قىرعىنعا ۇشىراپ, حانىن الداپ تىرىدەي قولعا ءتۇسىرىپ ءولتىرىپ تاستادى. وردادان ون پۇتتان استام اسىل تاستارى مەن 5-6 تۇيە التىن, اسىل تۇقىمدى جىلقىلارى مەن باسقا دا باعالى زاتتارىن اكەتىپ ءوزى يەمدەنىپ كەتتى», دەپ جازىلعان.

قىتايلىق جازعىشتار وسىنشا قان­دى وقيعانى ايتا وتىرىپ, بۇل ارە­كەت تەك گەنەرالدىڭ جەكە باسىنىڭ ءىسى ەمەس تاڭ پات­شالىعىنىڭ اراب شاپقىن­شى­لى­عى­نىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاسالعان اسكەري جوسپاردىڭ ورىندالۋى دەسەدى. ولار تەك شاش حانى بالاسىنىڭ قاشىپ قۇتىلىپ كەتىپ, كورشى ەلدەردەن جانە ارابتاردان كو­مەك سۇراعانى باستى سەبەپ بولدى دە­گى­سى كەلەدى.

گەنەرال گاۋدىڭ اتلاح بەكىنىسىنە تۇت­قيىل شابۋىل جاساۋىنىڭ باستى, ءۇشىنشى سەبەبى حانزادانىڭ ءوتىنىشى بو­يىنشا حاليفاتتىڭ اتلاح بەكىنىسىندەگى اسكەرلەرى وزدەرىنە قاراستى جەرلەردەگى كىشى حاندىقتار قوسىندارىن وزدەرىنە قوسىپ الىپ, ء«تورت قالا بەكىنىسىن» شاپ­پاق­شى بولىپ جاتىر ەكەن دەگەن حاباردى گەنەرال ەستيدى. سوسىن ولاردان بۇرىن قيمىلداپ تۇتقيىل شابۋىلمەن اتلاح بەكىنىسىن الماقشى بولدى, بىراق اقىرى قيراي جەڭىلدى دەي كەلىپ, وعان قارلۇقتار مەن تۇركەشتەردىڭ, فەرعانالىقتاردىڭ وپاسىزدىقتارىنان ەكىجاقتى سوققىعا ۇشىراپ جەڭىلىس تاپتى, دەپ كىجىنەدى جازارماندار.

حۋادۇڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ تاريحشىسى جۋ ءباۋميڭ­نىڭ گەنەرال گاۋ تۋرالى ايتقاندارىن ماز­مۇندار بولساق: «اكەسى وتارلانعان كو­رەيا­­نىڭ حان اۋلەتى, ءوزى حەشي دالىزىندە ەرجەتىپ, انشيدە كوزگە ءتۇسىپ, شەكارادا قانشاما جىلداردا اتاعى اسقاقتادى. شايقاستا جەڭىمپاز بولدى, ونىڭ باستى قارسىلاسى ۋاقىت وتە كەلە توبان­دار­دان ارابتارعا اۋىستى... تالاس شاي­قا­سى ءبىر عانا گاۋ شيانجىنىڭ ءومىر جو­لىن­دا­عى تۇبەگەيلى بۇرىلىس بولماستان, تاڭ داۋىرىندەگى باتىس-سولتۇستىكتەگى ستراتە­گيا­لىق جاعدايدىڭ دا كۇرت وزگەرىس نۇك­تەسى بولىپ قالعان ەدى. بۇل شايقاس تۋرا­لى قانداي ءۋاج ايتىلسا دا, ناقتى شىن­دىق مۇسىلمان ارمياسىنىڭ ايتۋلى جە­ڭى­سىمەن اياقتالعان بولاتىن...

وسىناۋ زور وزگەرىس قالاي دا ءبىر ءدا­ۋىرد­ىڭ اياقتالىپ, جاڭا ءبىر ءداۋىردىڭ باس­تالعانىن انىق كورسەتىپ بەردى» دەيدى.

قىتايدىڭ وسى زامانعى قىزىلوڭەش تاريحشىسى شۋە زۇڭجىڭ مىرزانىڭ بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەمگە تانىمال پروفەسسورى ۋاڭ شاۋفۋدىڭ اتالعان داۋىردەگى باستى گەوساياساتتىڭ مازمۇنى: ء«بىزدىڭ بۇل ارادا ايتپاقشىمىز, تاڭ, توبان, ارابتار ارالىق ساياسي قارىم-قاتىناسى تاريحى, سايىپ كەلگەندە VII عا­سىردىڭ ورتاسى مەن IX عاسىردىڭ ورتا شەنىندەگى ازياداعى زورلىق-زومبى­لىق­تى نەگىز ەتكەن وكتەم­دىكتىڭ تاريحى بولا­تىن» دەگەن ءادىل تۇجىرىمىن بۇر­ما­لاپ, وعان ساياسي قالپاق كيگىزىپ, ء«بىزدىڭ ەلى­مىز­دەگى عىلىم الەمىندە بۇرىن-سوڭدى قول­دا­نىل­ما­عان توسىن اتاۋ, ولاي بول­عان­دا «تاڭ ديناستياسىنىڭ باتىس شەكا­راسىن قورعاۋ جولىنداعى كۇرەسى اتالمىش «زورلىق-زومبىلىق ساياساتى بولىپ شىق­پاي ما», دەي كەلىپ, باتىستاعى كەيبىر قولدانىستا ول وتارلىق ىرگە كەڭەي­تۋ نەمەسە وتارلىق بيلىكتى ورناتۋ دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. ءسويتىپ پروفەسسور ۋاڭ ارابتىڭ ىرگە كەڭەيتۋ سوعىسىن تاڭ پاتشالىعىنىڭ باتىس ءوڭىردى قورعاۋ ساياساتىمەن شاتاستىرىپ قانا قويماي تاڭ پاتشالىعىنىڭ «زورلىق-زومبىلىق ساياساتىن» ايرىقشا اتاپ كىنالايدى دەپ رەنجيدى. شۋە مىرزا ودان ءارى ءتىپتى لاعىپ, قىتاي شەكاراسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن «تاڭ ديناستياسىنىڭ كارتاسىندا باتىستا پامير جانە ءامۋداريا ءوڭىرى قامتىلعان بۇل تاريحي وزگەرىستىڭ تا­بيعي ناتيجەسى, ول جاي عانا ءبىر ماسە­لە ەمەس, بۇل تاريحي ادىلەتتىلىكتى قال­پىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى. قايسى ءبىر قى­تاي عالىمى بولسىن قىتايدىڭ تاڭ ديناس­تيا­سىنىڭ «باتىستى اشۋ», شىنجاڭ مەن اراب ورىستىڭ شىعىستاعى شەكاراسىن انىقتاپ بەرەتىن كارتا. سونداي-اق ول ەلىمىزدىڭ تۇتاس اۋماعىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇنىڭ ءبارى سان جىلدار بويى ەلىمىزدىڭ عىلىم دۇنيەسى ورتاق قا­بىل­دا­عان شىندىق. سوندىقتان جو­عا­رىدا ايتىلعان ساندىراق (پروفەسسور ۋاڭ دەمەكشى. ءا.د.) تاڭ داۋىرىندەگى با­تىس ءوڭىر تاريحىن زەرتتەۋدى عانا ەمەس, قى­تاي­دىڭ شەكارالىق وڭىرلەرىنىڭ قا­لىپ­تاسۋ تاريحىن دا بۇرمالاۋ بولىپ تابىلادى».

ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ ەلىمىزدىڭ تا­ۋەل­سىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعان قىتايدىڭ ساياساتىن اشكەرەلەيتىن ۇگىت-ناسيحاتتى, اسىرەسە ساليقالى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق ءھام پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار, فورۋمدار وتكىزۋ كەرەك. اتلاح-تالاس شايقاسىنىڭ 1270 جىلدىق اتاۋلى كۇنىن ەلدىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە سالتاناتپەن اتاپ وتپەۋ ەلدىگىمىزگە, تاۋەل­سىزدىگىمىزگە ۇلكەن سىن.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ەكەنىن ءدال وسى كۇندەرى تەككە ايتپاعان بولار. دەمەك, سول بارىنەن قىمبات اسىلىمىزعا قول سۇعىپ, قاتەر توندىرەتىن ىشكى-سىرتقى جاۋلارىمىزدىڭ سۇقتانىپ تۇرعانىن جان جۇرەگىمىزبەن سەزىنىپ, ناقتى ىسكە كىرىسەر سىن ساعاتى سوعىپ تۇرعانىن تاعى ءبىر قايتالاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى.

الىمعازى داۋلەتحان,

ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى