پاتشالىق رەسەي داۋىرىندە قازاق دالاسىن وتارلاۋشىلار باستى قارسىلىق مۇسىلمان ءدىنى تاراپىنان تۋىندايتىنىن جاقسى ءبىلدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك ماشىمباەۆ رەسەيلىكتەر تاراپىنان قازاقتاردى ءدىني وتارلاۋ ءىسىن زەرتتەي كەلە: «وتارلاۋشىلار يسلام ءدىنى شىن مانىندە ۇلتتىق تۇتاستىقتى ۇستاپ تۇراتىن عالامات كۇش ەكەنىن ءتۇسىندى. دىنسىزدىك – سانانى ماڭگۇرتتىككە اكەلىپ, جات وركەنيەتكە باس يگىزىپ, مادەني-رۋحاني اسسيميلياتسياعا ۇشىراتىپ, ناداندىققا قالدىرىپ, حالىقتى ۇلتسىزدىققا دۋشار ەتەتىن وتە قاۋىپتى دەرت ەكەنىن جاقسى ءبىلدى. مىنە, وسىدان رەسەيدىڭ شوقىندىرۋ مەن ورىستاندىرۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋداعى باستى ماقساتى وسىنداي بولدى», دەيدى.
ءسويتىپ, پاتشالىق بيلىك XVIII-ءحىح ع.ع. قازاق دالاسىنداعى ءدىني احۋالدى باقىلاپ, ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت ساياساتىنا بەرىلگەن مولدالارعا عانا ءدىني شارالار وتكەرۋگە ۇلىقسات ەتىپ, باسقا ءدىندارلاردىڭ جولىن كەسىپ تاستاۋدى ماقۇل كوردى. بۇل ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن رەسەي سەناتى 1868 جىلى قازاقتار اراسىندا جاندارمەريالىق باقىلاۋ جاساۋ ءۇشىن «ۋكازنوي مولدا» دەيتىن قىزمەتتى ەنگىزدى. وسى قۇجاتتا ۋكازنوي مولدالاردىڭ قىزمەتى ناقتىلانىپ, مىندەتى بەكىتىلدى. اتالمىش قۇجاتتا:
قازاقتار ءدىن ءىسى بويىنشا ورىنبورداعى ءدىن يسلام ءمۇفتياتىنا قارايدى;
قازاقتاردىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى ءدىني ىستەرىن ۇكىمەت تاعايىندالعان مولدا عانا جۇرگىزەدى;
مولدا ازاماتتىق باسقارماعا سول ارقىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە باعىنادى;
مولدالار وبلىستىق باسقارما مەن اسكەري گۋبەرناتوردىڭ شەشىمىمەن بەكىتىلەدى نە بوساتىلادى;
مەشىتتەر تەك قانا گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ رۇقساتىمەن سالىنادى;
مەشىتتىڭ جانىنان جەرگىلىكتى بالالاردى وقىتۋ ءۇشىن مەدىرەسە اشۋعا مولدا مىندەتتى تۇردە ۋەزد باستىعىنىڭ رۇقساتىن الۋى كەرەك - دەگەن باپتار ەنگىزىلدى.
جازۋشى الدان سمايىل ءوزىنىڭ كەزەكتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە: «...مۇسىلمان مەشىتتەرىنە ۋكازنوي مولدا دەگەن قىزمەت ەنگىزىلىپ, وعان وتارلاۋشىلار وزدەرى ۇسىنعان ادامداردىڭ سايلانۋىن قاداعالادى. مۇنداي ءدىن جەتەكشىلەرى يسلامدى ۋاعىزداعان سياقتانىپ, ءىس جۇزىندە ونىڭ كۇشەيمەۋىنە قىزمەت ەتتى», -دەسە, ءدال وسى كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن ورىس عالىمى ا.لەۆشين: «بۇل مولدالاردى رەسەي ۇكىمەتى ولاردىڭ حاندار مەن رۋباسشىلاردى باقىلىپ, حاتتاما جازىپ ءجۇرۋ ءۇشىن ارنايى بەكىتكەن» دەگەندى اشىق ايتادى («قىرعىز-قازاق نەمەسە قىرعىز-قايساق دالالارىنىڭ سيپاتتاماسى». 1832 ج. 313-ب). وسىدان كەيىن قازاق قوعامىندا «شالا مولدا ءدىن بۇزار, نادان سوپى ەل بۇزار» دەگەن قاعيدا پايدا بولدى.
****
ۋكازنوي مولدالاردىڭ ەل ىشىندەگى لاڭى جايلى تولىق مالىمەت قالدىرعان ادام – تاريحشى قۇربانعالي حاليد. ونىڭ ايتۋىنشا: ء«ار جەردە ءارتۇرلى كەرەعار دالەلدەمەلەر شىعا بەرگەن سوڭ, 1858 جىلى ورىنبور ءمۋفتيى ۇكىمەتتىڭ ۇلكەن جيىندارىنا قاتىناسىپ, ەل ءىشىن رەتتەۋ ءۇشىن «ۋكازنوي مولدا» سايلاتىپ, پاتشا وكىمەتىنىڭ بۇيرىعى شىعارىلدى. ول مولدالاردىڭ ىستەرىن تەكسەرىپ تۇرۋ ءۇشىن وكرۋگ احۋنى, وبلىس احۋنى جانە مۋحتاسيبتار (ەسەپشىلەر) تاعايىندالدى. بىراق بۇل تاعايىندالعان كىسىلەردىڭ كوپشىلىگى ۋكازنوي مولدادان ءبىلىمى ارتىق ەمەس. سوندىقتان, بۇل رەفورمانىڭ (يسلامحات) پايداسى شامالى بولدى. سوندا دا بولسا قازاق اۋىلدارىنا ءار بولىسقا ءبىر-بىردەن مولدا تاعايىنداتىپ الۋ ءۇشىن اقشا جيناپ بەرىپ ۋفاعا قاتىناسقا شىقتى.
مولدالار كۇيمەلەرمەن جەلدىرتىپ, ۋكازدارىن الىپ, مويىندارىنا شىنجىر باۋلى ساعات سالىپ, تويلاپ قايتقانداي بولىپ كەلىپ, كەتىپ جاتتى. نيزام (ەرەجە) بويىنشا تۋ تۋرالى كۋالىك داپتەر, تۋعان, ولگەن, نەكە, تالاق سياقتى ءىستى تىركەپ وتىرۋ ءۇشىن ارنايى قاعازدارىمەن رۇقسات الىپ كەلدى. بۇل ءسوز بىرەۋدى ماقتاۋ, بىرەۋدى داتتاۋ ەمەس, حاق ءسوز قۇلاق سالۋعا كەرەك.
قاعاز العان مولدالار سونداي ءبىر ىستەر ىستەدى: ونىمەن نە ءدىندى, نە دۇنيەنى ۇستاي المايسىڭ. ءبىر ادام ولسە ۋكازنوي مولدا بولماسا, ياكي ونىڭ اتىنان بىرەۋ بارماسا جانازا وقىماي كەيبىر جاعدايلاردا ولىكتى ساسىتىپ, وبالىنا قالمايىق دەپ بىرەۋلەر جانازا وقىپ قويسا, ول ادام قۋعىنعا ۇشىرايتىن بولدى. ونى – ۋكازنوي مولدا قايدا جۇرسە دە تاپتىرىپ الىپ جازالاتىپ, شتراف (بوداۋ) تولەتىپ, ايىپ تولەتىپ, اۋىرە ەتەتىن بولعان سوڭ, ءتىپتى جانازاعا ەشكىم جولاماي, ۋكازنوي مولدانى قاي كورگە كىرىپ كەتسە دە ىزدەپ تابۋ اقى يەسىنىڭ مويىندارىندا ۇلكەن ءبىر بورىش بولدى.
ۋكازنوي مولدا كەلگەن سوڭ, ءمايىت يەسىنە ەرىك بەرمەي پىدياعا مىنانى بەرەسىڭ, قۇرانعا مىنانى ۇسىناسىڭ, جانازاعا مۇنى تولەيسىڭ دەپ ويىنا كەلگەنىن ىستەيدى. ءتىپتى: «قاشان بولسا دا ءبىر ءولىم» - دەپ حال ۇستىندە جاتقان ادامداردىڭ ءپىديالارىن تىرىلەي الۋعا اينالدى.
بۇعان ءبىر مىسال كەلتىرەيىك.
ءبىر ادامنىڭ اتاسى اۋىرىپ قيىن جاعدايدا جاتقاندا پالەنشەنىڭ ولىگى سياقتى ءشىرىپ, ساسىپ, بەيناماز (جانازاسىز) قويىلماسىن دەپ, ات جەتەكتەپ ۋكازنوي مولداعا كەلەدى, ۋكازنوي وعان ءبىر شاكىرتىن قوسىپ بەرەدى. شاكىرت باسىندا جالپاق ۇكىلى قالپاق, بەلىندە كۇمىس بەلدىك, قالتاسىندا شاقشا, ولەڭدەتىپ, جىرلاپ اۋىلدان شىعادى. جولشىباي جولداسىنا بىلاي دەيدى:
– سەن پالەنشە, مەن بارعان سوڭ اتاڭ ولسە جاقسى, ەگەر ولمەسە, بۇل ىستىقتا كەلگەنىمنىڭ جازاسىن ساعان تارتتىرامىن.
بۇل ءسوزدى ەستىپ, الگى بەيشارا اتاسىنىڭ ءولىم قايعىسى ەسىنەن شىعىپ, «قۇداي-اي اتام ولسە ءولسىن, مىنانىڭ دەرتىنە دۋشار قىلا كورمە» دەيتىن كۇيگە جەتەدى.
قازاق اۋەلدە كوپ ەڭبەكتەنىپ مولدالارىن السا دا, سوڭىنان وكىنىش ەتىپ, ابدەن ارلانعاندىقتان اقىندارى ولەڭگە, ايەلدەرى جوقتاۋعا قوسىپ, ۋكازنوي مولدالاردى ەل ىشىنەن قۋعا اينالدى», دەيدى (قۇربانعالي حاليد «تاۋاريح حامسا». قازاقستان, «قازاقستان». 1992 ج. 68-70 بب).
****
بۇل مولداكەڭدەر ءدىن ىسىمەن شەكتەلىپ قالماي, ەل ىشىندەگى ادەت-عۇرىپ زاڭدارىمەن دا الىسقان كورىنەدى. بۇنى تاعى دا جوعارىداعى قۇربانعالي حاليدتىڭ جازۋىنان اڭعارامىز. ول ايتادى: «ەل ىشىندە جەسىر دەپ, ايەلدەردى ەسكى زاماننان ميراس ەتىپ الۋ ادەتى بار. بۇل قازاق ىشىندەگى ۇلكەن ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بولعان ەدى. مولدالار بۇعان شەكتەن تىس قاتتى ارالاسقان ەدى. ەرلى ايەل ءبىر ەسەپتەن وكپەلەپ: «مەن ەرىمدى سۇيمەيمىن, باستان-اق ريزا ەمەس ەدىم, ارمانىم پالەنشە ەدى», دەسە, لەزدە وزدەرىنەن ايىرىپ, ەكىنشى بىرەۋگە جەتەكتەتىپ جىبەرۋشى ەدى. ەرگە شىقپاعان قىز: «مەن اتام بەرگەن كىسىگە بارمايمىن, جاسىمدا بەرمەكشى ەدى, ەندى بوي جەتتىم, ەسىم كىردى», دەسە بولعانى, باسقا ەرگە بەرىپ جىبەرىپ, ولاردان پارا ولجالايدى. بۇلار وسىلايشا كوپكە تيەتىن زياننىڭ زاردابىنان گورى باس پايداسىن ارتىق كوردى.
بۇل ۋكازنوي مولدالار ەشقانداي شاريعاتپەن ساناسپاي, اقىل-پاراساتىمەن تارازىلاماي, ەشبىر نيزامعا سالىستىرماي تاماعىنان وتكەندەرىنە الداندى, ادالدىقتان بۇتىندەي باس تارتىپ, اردان جۇرداي بولىپ, اقشانىڭ كەلەر جولىنا كوز تىگۋمەن كۇندەرى ءوتتى. وسىلايشا قازاقيانى اتشاباتىن الاڭداي توزدىردى. جەرگىلىكتى جەرلەردە ازداعان كوزى اشىق وقىعاندارى بولعانىمەن, كەلگەن ۋكازنوي مولدالاردىڭ توزاڭى بۇلاردى باسىپ كەتتى. حالىقتىڭ ۋكازنوي مولدالاردىڭ ۇستىنەن بەرگەن شاعىمدارىنا احۋن, مۋحتاسيبتەر قۇلاق اسپادى. سوزدەرىن ءىلتيپاتىنا المادى.
ورىنبور ءمۇفتيى دە ءوز دارەجەسىندە كورىنە المادى. سەبەبى ۋكازنوي مولدالاردىڭ ءىسىن احۋندارعا تاپسىرعاندا, تەكسەرۋ بارىسىندا ادالدىق ايتىلمادى. سەبەبى, ولاردىڭ ۋكازنوي مولدالارمەن جەتتىگى ءبىر ەدى. سول ءۇشىن مۋفتيگە ۋكازنوي مولدالاردى اقتاپ مالىمەت تۇسىرەدى. وكىمەت بولسا, حالىقتىڭ مۋفتيدەن, مولدالاردان ابدەن بەزەر بولعانىن كورىپ وتىرىپ, رۋحاني ىسكە ۇكىمەت مەكەمەسى ارالاسپايدى. نيزامدا بۇل جوق دەپ, ۋكازنوي مولدالارىنا دۇرىستىعىن ايتۋ بىلاي تۇرسىن استىنان وت قويىپ, ۇستىنەن ۇرلەپ, ولاردىڭ ىستەگەن كاسىبىنە وزدەرى ءماز بولىپ, راحاتتانىپ وتىرۋشى ەدى.
جەرگىلىكتى ەل مولدالارى بەلدەرىن بەرىك بۋىپ, نامىس جالاۋىن كوتەرىپ نەشە جەردەن ارىز جازىپ, اقشالار شىعىنداپ, اقىرىن دا ءمۋفتيدىڭ قابىلداۋىنا جەتىپ, وسىلايشا ون جىلعا جەتەر جەتپەس ولگەندەرگە بيلىك جۇرگىزگەن ۋكازنوي مولدالارعا تىيىم سالىندى.
وسىنىڭ ناتيجەسىندە الدىڭعى وزدەرى ۇستاعان قاعيدالارىنان ايىرىلىپ, مىنا بۇگىنگى شاريعاتتان دا ەشتەڭە بىلمەي قالىپ ەكى ورتادا قالىپ قويدى. بۇل ەكى ورتادا ەل اراسىندا دىنسىزدىك تۋدى دەپ, ۋكازنوي مولدالار ۋاعىزداۋعا شىقتى, ال حالىق, اسىرەسە قازاق حالقى مۋفتيدەن باس تارتتى. مولدا كەرەك ەمەس دەدى. وسىلايشا دىننەن بەزدى دەپ ايىپتاۋ باستالدى. بىراق مەن بۇل سوزدەرگە قوسىلمايتىن سەبەبىم – ۋكازنوي مولدالاردىڭ ىستەگەن ىستەرى, ادام شىداپ تۇرا الماس شەكتەن شىققان, حالىقتىڭ نامىسىنا تيەتىن, قورلايتىن, كورمەگەندەر نانبايتىن ءبىر ىلاڭ قىلمىس بولدى.
قازاقتى ايىپتاپ جۇرگەندەردىڭ قانشاسىن كورىپ ءجۇرمىز, ءسال ىسكە داۋلاسىپ شاريعات ۇكىمىنە ريزا بولماسا ۇكىمەتكە جۇگىرەدى. جەر مەن ءولىم داۋى بارلىق ۇلتتارعا بىردەي بولا تۇرسا دا, بۇلاردىڭ قاسىندا قازاق ءۇشىن بارىنەن زورى ايەل داۋى. سول ءۇشىن كوپ كوڭىل ءبولۋدى تالاپ ەتەدى. ءار نارسەنىڭ ۋاقىتى, ورنى بار. بۇرىنعىلاردان قالعان «جىلى-جىلى سويلەسەڭ جىلان ىننەن شىعادى, قاتتى-قاتتى سويلەسەڭ مۇسىلمان دىننەن شىعادى» دەگەن ناقىل بار. ەگەر مولدالار حالىقتى از-ازداپ كوندىرىپ ادامگەرشىلىككە باستاسا, حالىق مۇنشالىقتى اشىنباس ەدى. وزدەرى دە ازىق تاۋىپ, بالا-شاعا, ۇرپاقتارى دا داۋرەن ءسۇرىپ جۇرگەن بولار ەدى», دەيدى (قۇربانعالي حاليد «تاۋاريح حامسا». الماتى, «قازاقستان». 1992 ج. 70-71 بب).
****
وسى ۋكازنوي مولدالار جايلى كولەمدى زەرتتەۋ جاساعان ت.قۇداكەلدى ۇلى: «بۇلاردىڭ كوبى حريستيان ءدىنىن قابىلداعان ادامدار ەدى, وزدەرىنىڭ ءدىنىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن وتىرىك مۇسىلمان اتىن جامىلىپ ءىس جۇرگىزدى, سوندىقتان قازاق دالاسىنداعى مۇسىلمانشىلىققا قاتتى شۇيلىكتى», دەگەن پىكىر ايتادى. بۇعان ء شۇبا كەلتىرۋگە نەگىز جوق. راسىندا سولاي!
مىسالى, مۇسىلمان شاريعاتى بويىنشا: تالاق تاستاۋ حابارى ايتىلعاننان كەيىن, ايەلگە ءۇش كەزەڭ عيددادا (سەنىمدە) وتىرۋى مىندەتتى. ياعني ايەلدىڭ ەتەككىرىنىڭ ءۇش رەت قايتالانۋىنا دەيىن ۇيىندە وتىرادى. وسى ارالىقتا كەيبىر سەميالار قايتا تابىسىپ كەتەدى نەمەسە وسى كەزەڭدە ايەلدىڭ اياعى اۋىر ما, جەڭىل مە, سول انىقتالادى.
ۋكازنوي مولدالار بولسا, وسىنداي عيددادا وتىرعان ايەلدى وزگەلەرگە جەتەكتەتىپ جىبەرۋ سياقتى سوراقى ىستەرگە بارعان. كەيىننەن رۋ, ەل بولىپ بۇل قازاققا ادەيى جاسالعان قاستاندىق دەپ دالەلدەنىپ, ۋكازنوي مولدالاردىڭ كەتۋىنە سەبەپ بولعان ەكەن (قۇربانعالي حاليد «تاۋاريح حامسا». الماتى, «قازاقستان». 1992 ج.72-بب).
الاش ارىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ 1907 جىلى «سەركە» جۋرنالىنا باسىلعان ماقالاسىندا, «...ورىسقا باعىنعان قازاق حالقىنىڭ ەشقانداي پراۆوسى بولماۋى ىزا مەن كەكتى تۋدىرادى. ەندى چينوۆنيكتەر ءبىزدىڭ دىنىمىزگە, اتادان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان ادەت-عۇرپىمىزعا, تەك ءبىزدىڭ مولدالارعا ءتيىستى نەكە ماسەلەسىنە ارالسا باستادى, ءدىني كىتاپتاردى تۇتقىنعا الدى...», - دەسە, (دۋلاتوۆ م. شىع.,1991.211-ب). ءوزى ءدىندار, بۇقارا مەدرەسەسىن بىتىرگەن عالىم اتامىز ءماشھۇر ءجۇسىپ:
قۇراندى قور, مولدانى بوزداي قىلىپ,
كىرىستى سوندىرۋگە يسلام نۇرىن,
ورىسشا ءتىل بىلگەندى جۇلدىز قىلىپ,
جوق قىلدى شاريعاتتىڭ حۇرمەت سىرىن...- («سارىارقا كىمدىكى؟» جۇلدىز. №12. 1992 ج) دەيتىن جىرىنداعى كەيىپكەر وسى ۋكازنوي مولدالار ەكەنى انىق.
بۇل ماسەلە جايىندا اباي اتامىز دا شەت قالماي: «مولدالار تۇرا تۇرسىن, حۋسۋسان (اسىرەسە) بۇل زاماننىڭ يشاندارىنا بەك ساق بولىڭدار. ولار – ءفيتنا عالىم, بۇلاردان زالالدان باسقا ەشنارسە شىقپايدى. وزدەرى حۇكىم شاريعاتتى تازا بىلمەيدى, كوبى نادان بولادى. ونان اسىپ ءوزىن-ءوزى ءاھىل تاريقات ء(دىندار كورىنىپ) ءبىلىپ جانە بىرەۋدى جەتكىزبەك داعۋاسىن قىلادى. بۇل ءىس ولاردىڭ سىباعاسى ەمەس, بۇلاردىڭ جەتكىزبەگى مۇحال (مۇمكىن ەمەس), بۇلار ادام ازدىرۋشىلار, ءحاتتا دىنگە دە زالالدى. بۇلاردىڭ سۇيگەنى – ناداندار, سويلەگەنى – جالعان, دالەلدەرى – تاسبىعى مەنەن شالمالارى, ونان باسقا ەشنارسە جوق» (جيىرما التىنشى قاراسوز) - دەۋى, جوعارىداعى تاريحي شىندىقتىڭ ءبىر پاراسى.