ماڭعىستاۋ وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ مالىمدەۋىنشە, سوڭعى بەس جىلدا ماڭعىستاۋ اۋماعىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكى ارحەولوگيالىق جاڭالىق اشىلدى. العاشقىسى – التىنقازعان جەرىنەن تابىلعان ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى-VI عع. ۇلكەن ءدىني-قابىرلەۋ كەشەنى. وندا ءزاردۇش جانە ەجەلگى كوشپەندىلەر داستۇرىندە جەرلەۋ راسىمدەرى وتكىزىلگەن. كەشەن وتكەن عاسىرلاردا قاتتى تونالعان. سوعان قاراماستان ارحەولوگتەر ەليتالىق قۇرباندىقتار بولىگىن تاپتى.
اتاپ ايتقاندا, ءتۇرلى اشەكەيلەرمەن اسەمدەلگەن جۇگەن تابىلدى. ەجەلگى شەبەرلەر ونى جاساۋدا باتىرما ءتاسىلىن پايدالانىپ, التىنمەن, قىزىل ءتۇستى اسىل تاستارمەن جانە كارىپتاسپەن اشەكەيلەگەن. بۇل جادىگەرلەردىڭ عۇن مادەنيەتىنە جاتاتىنى ناقتى انىقتالىپ وتىر.
التىنقازعاننان تابىلعان كەلەسى تەڭدەسسىز جادىگەر – ەر-تۇرماننىڭ كۇمىس قاپتاماسى. وندا قابان, بۇعى, اقبوكەندى قۋعان مىسىق جانە قۇس تارىزدەس جىرتقىشتار بەينەلەنگەن. بۇل سۋرەتتەر ماعىنالىق جانە بەينەلەۋ مەكتەبى جاعىنان عۇن ونەرىندە, سونداي-اق اينالاداعى مادەني-قولونەر ورتالىقتارىندا قايتالانبايدى. ۇقساس جادىگەرلەردىڭ كوپتەپ تابىلۋى ارحەولوگتەردى جاقىن ماڭدا بۇعان دەيىن بەيمالىم قولونەر ورتالىعى بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرگە جەتەلەيدى.
«قۋانىشىڭ قابات بولسىن» دەگەندەي, بۇل جاڭالىقتى ماڭعىستاۋ ساۋدا بايلانىسىن زەرتتەۋ بارىسىندا وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قاراقاباق شاتقالىندا تەڭىز جاعاسىندا ورنالاسقان ۇلكەن بەكىنىستى مەكەننىڭ تابىلۋى تولىقتىرا ءتۇستى. الدىن الا زەرتتەۋلەر ونىڭ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى عاسىردا حورەزمدىكتەر سالعان قۋاتتى ساۋدا-قولونەر فاكتورياسى ەكەنىن كورسەتكەن. كەيىن, عۇن داۋىرىندە (IV-V عع.اياعى) قالانى جارتىلاي وتىرىقشى كوشپەندىلەر جايلاعان. قالانىڭ ساۋدا جانە قولونەر ورتالىعى رەتىندە دامۋى دا وسى كەزەڭ. كوپتەپ تابىلعان مونەتالار قىتاي, بۇحار سوعدىسى, ەجەلگى حورەزم, پارفيا جانە ساساندىق يرانمەن ساۋدا بايلانىسىندا بولعانىن كورسەتتى.
– ۆيزانتيا مونەتاسىنىڭ تابىلۋى – كاسپي مەن قارا تەڭىزدى ەدىل مەن جايىق وزەندەرى ارقىلى جالعاعان سۋ جولى بولعانىنىڭ دالەلى. قاراقاباق قالاشىعى – ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك قۇرلىقتىق-تەڭىز تارماعىنىڭ بولعانىن جانە ونىڭ وسىدان 2000 جىل بۇرىن ماڭعىستاۋدىڭ ۇستىمەن وتكەنىن دالەلدەيتىن تاريحتاعى العاشقى ماتەريالدىق كۋا! بۇل – الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكىنشى جاڭالىق, – دەيدى ارحەولوگ اندرەي استافەۆ.
قاراقاباق قالاشىعىنداعى قابىردى زەرتتەۋ بارىسىندا قولدان وزگەرتىلگەن بىرنەشە باسسۇيەك تابىلدى. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىنىڭ كەلبەتى كورىنىس تابۋى ءۇشىن عۇن داۋىرىندەگى ايەلدىڭ بەينەسىن پلاستيكالىق رەكونسترۋكتسيالاۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىق التىنقازعان تۋرالى پىكىر ءبىلدىرىپ ۇلگەردى. فرانتسيانىڭ «پەرنەل مەديا» پروديۋسەرلىك كومپانياسى عۇندار تاريحى جونىندە فيلم ءتۇسىردى. عۇندارعا قاتىستى ەسكەرتكىشتەردى دالالىق زەرتتەۋ جونىندەگى تۇسىرىلىمدەر التىنقازعاندا جۇرگىزىلدى. ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرى فرانتسۋزدىڭ «فرانس 5» جانە امەريكالىق «ديسكاۆەري ساينس» ارنالارىندا ءساتتى ءوتتى. «ۆياسات حيستوري» تەلەارناسىندا ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى كورسەتىلىپ جاتىر. تاياۋ ۋاقىتتا التىنقازعان ءدىني-قابىرلەۋ كەشەنىندەگى زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا عىلىمي ەڭبەك جازىپ, شىعارۋ جوسپارلانعان.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىنان التىنقازعان مەن قاراقاباق قالاشىعىنىڭ اشىلۋى ءوڭىردى تاڭعاجايىپ ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىمەن بىرگە قازاقستانداعى تاريحي-مادەني ماڭىزى جاعىنان الدىڭعى ورىنعا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى