قىزىل سۋدىڭ قارقىنى قايتتى

كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنان قاۋىپ­تەنەتىن ايماقتىڭ ءبىرى – تسە­لينوگراد اۋدانى. بۇرناعى جىل­دارى تالاي مارتە سۋ باسىپ, جۇزدەگەن تۇرعىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك نىسانداردى, اۋدا­ن ىشىندەگى جولداردى شايىپ كەت­كەن بولاتىن. بيىل قار كوپ جاۋعانىمەن, كۇندىز ەرىپ, تۇندە قاتىپ, ىلعال ۇشىپ كەتتى. بالكىم سول سەبەپتى بولار, ادەتتەگىدەي الاپات سۋ تاسقىنى بولا قويعان جوق. ايتسە دە, الەۋمەتتىك جە­لى­لەردە قوياندى, قوسشى, قارا­وت­كەل ءتارىزدى ەلدى مەكەن تۇر­عىن­دا­رىنىڭ وكپە-نازى ايتىلىپ جاتتى.

ورىن الىپ وتىرعان احۋال­مەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. اۋداندا قىزىل سۋدىڭ قاسىرەتىن بولدىرماۋ باعىتىندا جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. قوياندى اۋىلىنان 817 213 تەكشە مەتر سۋ شىعارىلعان. قازىر اۋىل ءىشىنىڭ كەي جەرى كادىمگىدەي قۇرعاپتى. تەك ويپاڭ, ەڭىستە عانا سۋ بار. پالەندەي قورقىنىشتى دا ەمەس. بۇل اۋىلدا ەرىگەن قار سۋى­نىڭ جولىن بوگەۋگە قاجەتتى قۇم سالىنعان 600 قاپ دايىندالىپتى. توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ 50 ادامى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ 20-عا جۋىق قىزمەتكەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ويپاڭ جەرلەردەگى سۋدى قاۋىپسىز جەرگە ناسوس ارقىلى قۋا­لاپ جەتكىزۋگە 23 تەحنيكا جۇ­مىلدىرىلعان.

قار سۋى كۇرت ەرىگەن كەزدە 5 ءۇيدى باسىپ قالىپتى. جەتى ادام ەت جاقىن تۋىستارىنىڭ ءۇيىن پانالاعان. اۋداندىق شتاب تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى. كونەكوز قاريالارمەن تىلدەسكەن كەزىمىزدە قار سۋىنىڭ نەلىكتەن قاۋىپ تون­دىرەتىندىگىن پايىمدادىق. ەلدى مەكەن ويلى-قىرلى, ىلديى مەن ەڭىسى مول جەرگە ورنالاسقان. ەڭ باستى سەبەپ, اۋەلگى تابيعي سۋ جولدارى ۇستىنە تۇرعىن ءۇي, قورا-قوپسى سالىنعاندىقتان جابىلىپ قالعان. جوعارى جاقتان لىقىلداپ كەلگەن قار سۋىنىڭ ايتەۋىر ءبىر جەردەن ءوتۋى كەرەك قوي. جولى جابىلعان سوڭ جىلعا قۋالاپ اعىپ جاتىر. تۇرعىن ۇي­لەردى سالعان كەزدە تابيعي سۋ جولىن بەكىتىپ جاپپاۋ كەرەك ەدى. بۇرىنعى تابيعي ۇيلەسىم بۇ­زىلعان سوڭ تاۋداي ماسەلە تۋدىرىپ تۇر.

ءار جىل سايىن كوكتەمگى سۋ تاس­قىنى بەينەتىن بەلدەن كە­شىپ كەلە جاتقان ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى – قوسشى اۋىلى. بۇل اۋىل­دان كۇنى بۇرىن قاسات قار شى­عارىلىپ, كوكتەمگى سىناققا قام­دانعان. ەرىگەن سۋدى دا قۋاتتى تەحنيكالاردىڭ كومەگىمەن اۋىل سىرتىنا ناسوس ارقىلى اۋدارىپ, جانتالاسا جۇمىس ىستەپ جاتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گانداردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ادامدار قىزىل سۋمەن الىسۋدا. جۇمىسقا 10 تەحنيكا قاتىس­تىرىلۋدا.

– قار سۋى ەلدى مەكەننىڭ شەتىندەگى ەكى-ءۇش ۇيگە دەيىن جەت­تى. سۋدىڭ ەركىن اعىپ كەتۋىنە بو­گەت كەدەرگى بولدى. بوگەتتى سىنامالاپ, ءسال ارشىپ جول اشقان سوڭ قىزىل سۋ قاۋىپسىز ايماققا اعىپ كەتتى, – دەيدى قوسشى اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەرلان جو­لىمبەتوۆ, – بۇل ۇيلەر ەڭىستەۋ جەرگە ورنالاسقان. ال قىراتتاۋ جەرگە ورنالاسقان ۇيلەردىڭ ما­ڭىنا سۋ بارعان جوق.

وكرۋگ اكىمىنىڭ ايتۋىنا قا­راعاندا, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس كو­شەلەر جوندەلىپ, سۋاعارلار سالىن­باق. ايتالىق, قوسشى اۋى­لى­نى­ڭ 1,5 شاقىرىم جولىن جوندەۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلماق. جول جوندەلگەن ۋاقىتتا كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الاتىن سۋاعارلار دا سالىناتىن بولادى. ەلدى مەكەننىڭ 84 كوشەسىندەگى جالپى كولەمى 59,4 شاقىرىمدى قۇرايتىن جول كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. جوبا قۇنى – 8 399 ملن تەڭگە. اعىمداعى جىلعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 40 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. بايانسۇلۋ, قوزى كورپەش, شىراق, توعاناس باتىر, اۋەزوۆ كوشەلەرىنە جولدىڭ نەگىزى رەتىندەگى قيىرشىق تاس توسەلەدى. مەردىگەر رەتىندە «ابك اۆتودور» سە­رىكتەستىگى بەلگىلەنگەن. ابى­لايحان كوشەسىنىڭ جوبالاۋ-سمە­تالىق قۇجاتتارى دايىن. قازىر كونكۋرس وتكىزىلۋدە.

وسى جۇمىستار تولىق اياق­تالسا, ەلدى مەكەن تۇرعىندارى تاراپىنان تۇسەتىن ارىز-شاعىم دا ازايۋى مۇمكىن. بيىلعى قار سۋىنان كەلگەن كەسەلگە ايتىلىپ جاتقان وكپە-رەنىش تە بار.

– ءساۋىردىڭ 8-ءى كۇنى سۋ جينا­لىپ, تابالدىرىققا دەيىن كەلدى, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى راكەش سەي­داحمەتوۆ, – تەحنيكانى تاڭەرتەڭ شاقىرىپ ەدىك, كەشكە ءبىر-اق تابىلدى. ەگەر وسى بوگەتتىڭ استىنا اۋقىمى كەڭ ءۇش تۇربا تاستاسا, بار ماسەلە شەشىلەر ەدى. سول تۇربا ارقىلى جينالعان قار سۋى ەركىن اعىپ كەتەدى عوي. سوندا جىل سايىن وكپە-ناز دا تۋىنداماس ەدى.

ءدال وسىنداي كورىنىستى تا­لاپكەر اۋىلىنان دا بايقاۋعا بولادى. مۇندا دا ەڭىس قۋالاي, جىراقالار مەن جول جيەگىن جا­عالاي ايتارلىقتاي كوپ بولماسا دا, قىزىل سۋ اعىپ جاتىر. ءبىر تاۋلىك ىشىندە 21 870 تەك­­شە مەتر سۋ شىعارىلىپتى. توتەن­شە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ 17 جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار­دىڭ 20 ادامى قار سۋىن اۋىل ىشىنەن 13 تەحنيكا ارقىلى تازالاۋدا.

قاراوتكەل اۋىلىنا دا قار كۇرت ەرىگەن ۋاقىتتا ءىشىنارا قاۋىپ تونگەن. ەلدى مەكەننەن ءبىز بولعان كۇنى 21 870 تەكشە مەتر شاماسىندا سۋ اعىزىلدى. قىراتتاۋ جەر­­لەر كەۋىپ ۇلگەرىپتى. سۋ تەك وي­پاڭدا عانا بار. بۇل وڭىردە بي­ىلعى قار سۋىنان كوبىرەك زار­­داپ شەككەن ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى – قاراجار اۋىلى. ەلدى مە­كەن­نەن 406 550 تەكشە مەتر سۋ شى­عارىلعان. ونىڭ الدىندا مۇم­­­كىندىگىنشە اۋىل ىرگەسىندەگى, كو­شەلەرىندەگى قار تازالانعان. بۇل جەردە دە توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ 9 ادامى سۋ جولىن, ارىقتار مەن جىرالاردى ارشىپ جاتىر.

كوزبەن كورىپ, كوڭىلگە تۇي­گەنىمىزدى بايىپتاساق, ءدال قازىر قار سۋىنان كەلەر قاۋىپ جوق. ايت­سە دە نۇرا وزەنى ءالى ەرىمەپتى. ەندى ەل ءساۋىردىڭ سوڭى مەن مامىردىڭ باسىندا جىلداعىداي وزەن تاسيتىن قاۋىپتەن سەسكەنىپ وتىر.

اقمولا وبلىسى