ارحيۆ قۇجاتتارىن اقتارىپ وتىرىپ, شەرگە تولى شەرمەندە جىلدار شەجىرەسىن شىنايى قالپىندا كوز الدىڭا ەلەستەتۋىڭ قيىن. ابدەن كونەرگەن, تالاي زاپىران, اششى سىردى قويناۋىنا بوككەن, ءبىر كەزدە قۇپيا سانالعان, بۇگىن بوستان قالىپتاعى دەرەكتەرگە سالعاستىرا قاراپ, زۇلمات سۇلباسىن جاساۋعا بولادى.
1921 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا اتىلعان, شابىلعان, اشتىقتان قىرىلعان, اق سۇيەك بولىپ شاشىلىپ قالعان ادامداردىڭ ۇستىنە ورناعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەساپات ساياساتىنا قارسى ءسىبىر شارۋالارى باس كوتەردى. ايتسە دە ب ۇلىك ۇزاققا سوزىلعان جوق, اياۋسىز قاھارلى كۇشپەن, بەت قاراتپايتىن ىزعارمەن باسىلدى. جاڭا وكىمەت جاڭا ساياساتقا كوندىككىسى كەلمەگەن حالىقتى اياۋسىز قىرىپ-جويدى. نوقتاعا باسى سىيماي, بۇلعاقتاعان بۇقارا ءبىر ءسات ساباسىنا تۇسكەندەي, باسقا تۇسكەن زۇلماتقا كوندىككەندەي.
كوكشەتاۋ ۋەزى توڭىرەگىندە دە, جەكەلەگەن بولىستاردا جاڭا وكىمەتكە قارسى نارازىلىق بولىپ جاتتى. بىراق الىسقا بارمادى, ساپ تىيىلدى. تىيىلعانىمەن, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن بەيبىت زامان ورناي قالعان جوق. ەل ىشىندەگى نارازىلىق بەساتاردىڭ قاراۋىلىنا بايلانىپ, قىلىشتىڭ جۇزىمەن كەسىلدى. 1921 جىلدىڭ 21 ءساۋىر كۇنى ىشكى رەسەيدە اشتىققا ۇشىراعانداردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى وتريادتار قۇرىلدى. ولار ءار وتباسىدان سالىق جيناۋعا ءتيىستى ەدى. بۇل جايلى بولىستىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ باياندامالارىندا انىق جازىلعان. ءبىز مۇنداي دەرەكتى 39 پاپكانىڭ 25 جانە 41-بەتتەرىنەن تاپتىق. وندا بىلاي دەلىنگەن: «بارلىق كۇش حالىقتان سالىق جيناۋعا جۇمىلدىرىلۋدا. بىراق نانسىز قالۋ قاۋپى تۋىنداپ تۇر». ورىسشا جازىلعان ءماتىن مازمۇنى وسىنداي. كىم جازسا دا ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپتىڭ ىزعارى مەن زاردابىن سەزىنە وتىرىپ جازعان ەكەن. ءارى قاراي تۇقىم قورىنسىز قالۋى مۇمكىن ەكەندىگى ەسكەرتىلەدى. سالىق تولەۋدەن جالتارعاندار نەمەسە شاماسى جەتپەگەندەر سوتسىز, ناقاقتان-ناقاق اتىلعان, ايتپەسە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى نيەتتەگى ادام دەپ سانالىپ, سوتتالعان.
جالعىز كوكشەتاۋ توڭىرەگى عانا ەمەس, الىستاعى پوۆولجە, ۋكراينانىڭ سولتۇستىك قاناتىنداعى بىرنەشە گۋبەرنيا, سولتۇستىك كاۆكاز, ورال توڭىرەگى, ورتالىق رەسەيدە الاپات قۇرعاقشىلىق بولىپ, ەل تۇتاستاي اشارشىلىققا ۇرىنعان. دەگەنمەن, نەگىزگى تىرشىلىك كوزى مال شارۋاشىلىعى بولعان كوكشەتاۋ ۋەزىندەگى حالىقتىڭ اشارشىلىققا ۇشىراۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى بۇل ەمەس ەدى. اۋەلى اشارشىلىقتان بۇرىن ەستىگەن ادامنىڭ جانىن تۇرشىكتىرەتىن, لەبى مۇزداي الىپ-قاشتى حابار جەتكەن. سول جىلى قارا كۇزدە, قار تۇسىسىمەن حالىق قولىنداعى بار مالدى تەگىس سويا باستادى. ماجبۇرلىكتەن. شولاق بەلسەندىلەر تىگەرگە تۇياق قالدىرار ەمەس. كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قالىڭ جىلقىنى شۇرقىراتىپ تەرەڭ سايعا اپارىپ اتىپ تاستاعان دا وقيعالار كەزدەسكەن. ايتەۋىر, الىپ قوياتىن بولعان سوڭ قولدا بار مالدى سويىپ الماستان باسقا امال جوق.
بار مال پىشاققا ىلىكتى. تۇگەلگە جۋىق. سويىلعان مالدىڭ ەتىمەن كوپ بولسا ءبىر قىستان شىعار, كەلەسى جىلى قايتپەك؟! ەل ىشىندە وڭتۇستىكتىڭ ءبۇيىرى توق وتىر دەگەن ءۇمىت شىراعى ولمەشى لاپىلداعان جاقسى سيپاتتاعى حابار تاراعان. سولتۇستىكتەگى جۇرت اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرالدارىن, كيىم-كەشەك, ازىق-ت ۇلىك الۋعا تالپىنىس جاساعان. امالداپ جەتپەك. جولدارى بولسا, پىشاقتان امان قالعان مالىنا ايىرباستاماق. جولاۋشىلار قايتىپ ورالعاندا, ولاردى مۇلدە باسقا جاي توسىپ تۇر ەدى. جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى ءار بولىستىڭ شەكاراسىنا بەكەت قۇرىپ تاستاعان. بەكەتتەگىلەر وكپەك جولاۋشىنىڭ قولىنداعى, قورجىنىنداعى تىسكەباسار دۇنيەنىڭ ءبارىن تۇگەل سىپىرىپ العان. بۇل تۋرالى دەرەكتەر دە ارحيۆتەگى 145-ءشى پاپكادا تايعا تاڭبا باسقانداي ساقتالعان.
كوكشەتاۋ قالاسىن دا اشتىق جايلاعان. قولى جەتكەندەر عانا الاتىن, ابدەن اشتىقتان بۇراتىلعاندارعا تيەتىن ازىق-ت ۇلىك كولەمى كورسەتىلگەن. ءبىر ادامعا 400 گرامم توڭىرەگىندە ەت, 200 گرامم شاماسىندا كارتوپ, سونشالىقتى دەڭگەيدە قىرىققابات بەرىلگەن. قالانى باسىپ كەتكەن اش ادامدار ارنايى ورىندارعا قابىلدانعان. ول جەرلەردە 30-دان 250 ادامعا دەيىن بولعان. بىراق مۇندا دا ءۇمىت شىراعىنىڭ لاۋلاپ تۇرعانى شامالى. جۇقپالى اۋرۋلار كوپ, اشتان ولمەسە, جۇقپالى اۋرۋدان ولەرى انىق. ك.ماركس كوشەسىندەگى ستريگيننىڭ ۇيىندە 180 ادام پانالاعان. ونىڭ 70-ءى – بالالار. وسىلاردىڭ 27-ءى سۇزەكپەن, 15-ءى ىشەك اۋرۋلارىمەن اۋىرعان.
قالاداعى جۇمىسشى كووپەراتيۆىنىڭ اسحاناسى بارلىق اشىققان ادامداردى تاماقتاندىرا المايتىن ەدى. ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى 1921 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اشىققان ادامدارعا كومەك كورسەتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعانىمەن, قاۋقارى جوق بولاتىن. ادامداردىڭ ازىق-ت ۇلىكتى بازاردان ساتىپ الۋى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. سول كەزدە بازارداعى باعا مىنانداي دەڭگەيدە بولعان: سارى مايدىڭ ءبىر پۇتى – 120 مىڭ, شۇجىق – 200 مىڭ, كارتوپ 22 مىڭ رۋبل بولعان. ارحيۆتەگى قۇجاتتاردا ازىق-ت ۇلىك باعاسى انىق كورسەتىلگەن. سالىستىرۋ ءۇشىن ءار ادامنىڭ تابىسى تۋرالى دا ايتا كەتەلىك. ورتاشا ەسەپپەن العاندا, جان باسىنىڭ تابىسى ايىنا 219 800 رۋبلدەن اينالعان. سوندا ايلىق تابىسقا ءبىر كەلى شۇجىق, ايتپەسە ەكى كەلىگە جەتەر-جەتپەس سارى ماي عانا ساتىپ الۋعا بولادى.
قالاداعى قىسىلتاياڭ جاعداي وسىنداي بولعاندا, اۋىلداعى احۋال ءتىپتى ۋشىعىپ تۇرعان. ەگەر قالاداعى مەكەمەلەر مەن كاسىپورىنداردا جۇمىسشىلار مەن قىزمەتشىلەرگە پاەك بەرىلسە, اۋىلداعى ادامعا ەشتەڭە بەرىلمەگەن. كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ بارلىق بولىسىن اشتىق جايلاعان. اشتىق ەشكىمدى اياۋدى بىلمەيتىن. وسى ارادا تاعى ءبىر دەرەك كەلتىرە كەتەلىك: 1921 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانى كۇنى كريۆووزەرنىي بولىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بىلاي دەپ مالىمدەمە جازادى: «جاعداي وتە كۇردەلى. اشىققاندار سانى ءار كۇن سايىن كوبەيىپ بارادى. ولار اتقارۋ كوميتەتىنە كەلىپ, ازىق-ت ۇلىك تالاپ ەتۋدە. دايىنداۋ مەكەمەسىندەگى استىقتى تارتىپ الا ما دەگەن قاۋىپ بار». بۇل دەرەك №28 پاپكانىڭ 13-بەتىندە ساقتالعان. بولشەۆيكتەردىڭ ۋەزدىك پارتيا كوميتەتىنىڭ 1922 جىلدىڭ 8 اقپان كۇنگى وتىرىسىنداعى حاتتامادا «بارلىق ۋەزد حالقى ازىق-ت ۇلىكسىز وتىر» دەگەن شىنايى دەرەك كورسەتىلىپتى.
جاڭا بيلىك جاعدايدى تۇزەمەك بولىپ جانتالاسقانىمەن, اشتىق دەندەي بەردى. 1921 جىلعى 7 اقپاندا اقمولا گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى «پوۆولجە رەسپۋبليكاسىنىڭ 30 ميلليونعا جۋىق تۇرعىنى ءبىر ءتۇيىر نانسىز قالدى. اشتان ءولىپ جاتىر. قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتى ۋكراينا, تۇركىستان, ءسىبىر وڭىرىنەن جيناۋ قاجەت دەگەن بۇيرىق جولدادى. جوعارى بيلىك وسىنداي تالاپ قويىپ وتىر. شۇعىل شارا قولدانۋىمىز كەرەك. تىعىپ قويعان ازىق-ت ۇلىكتى تاۋىپ, كامپەسكەلەپ جەتكىزۋ تۋرالى م.كالينين باسشىلىق ەتەتىن ورتالىق كوميسسيا بۇيرىق ەتىپ وتىر. وسىعان وراي جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك» دەپ شەشكەن.
پارمەندى ورىنداۋعا شاش ال دەسە, باس الاتىن شولاق بەلسەندىلەر جانتالاسا كىرىسكەنگە ۇقسايدى. حالىقتىڭ قولىنداعى ەڭ سوڭعى ازىق-ت ۇلىكتى تارتىپ الىپ, جونەلتكەن. ول كولەم 41 ميلليون پۇتقا پارا-پار. قۇجاتتا 11 ميلليون پۇت ازىق-ت ۇلىك قايىرىمدىلىق ەسەبىندە بەرىلدى دەپ كورسەتىلەدى. ايتسە دە, كۇمان باسىم. ءوزى, توڭىرەگى, ەت جاقىن اعايىن-تۋىسى, اۋىلداسى اشتان قىرىلىپ جاتقاندا قايىرىمدىلىق جاساۋعا قاۋقارى جەتە قويدى ما ەكەن؟! كەۋدەسىنە بەساتاردى تاقاپ قويىپ, تارتىپ العان دا...
قولدا بار مالدىڭ قىرعىنعا ۇشىراۋى قايتىپ كۇش جيناۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. كولىكسىز ەگىن ەگۋ دە, كوشىپ-قونۋ دا مۇمكىن ەمەس ەدى. كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ شالقار, سۋحاتينسكي, بولشوي يزيۋم بولىستارىندا قاراقشىلار باس كوتەرىپ, ازىق-ت ۇلىك وتريادتارىمەن قوسا, ءسال-ءپال اۋقاتتى وتباسىلاردى توناۋ وقيعالارى كوبەيىپ كەتكەن. بۇل شىن مانىندە جىعىلىپ جاتقانعا جۇمسالعان جۇدىرىق ەدى. الاپات اشتىقتىڭ جان تۇرشىكتىرەر حابارى ءوز الدىنا, «انە جەردە اتىپ كەتىپتى, مىنا جەردە باۋىزداپ كەتىپتى» دەگەن الىپ-قاشپا اقپاراتتىڭ ءوزى اشتىقتان ابدەن قاجىعان, قۇر سۇلدەرى قالعان ادامداردىڭ كەۋدەسىندەگى ءۇمىت وتىن ۇرلەپ وشىرگەندەي.
جالپاق جوندا تىسكە باسار ازىقسىز, تاقىمىنا باسار كولىكسىز قالعان كارى-قۇرتاڭ, جاس بالا باۋداي ءتۇستى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا ەل قۇلاعى ەستىمەگەن سۇمدىق وقيعالار دا بولعان. ول تۋرالى ارحيۆ قۇجاتتارىندا انىق باياندالادى. ماسەلەن, 1921 جىلدىڭ سوڭىندا پولتاۆا گۋبەرنياسىنداعى نيكولسكوە ەلدى مەكەنىنەن كوشىپ كەلە جاتقان جولاۋشى ايەلدىڭ جانىندا اۋرۋ مەڭدەگەن كۇيەۋى, ەكى جاس بالاسى جانە بىرنەشە باۋىرى بار ەكەن. جول ۇستىندە ءبىر اعاسى كوز جۇمادى. اشتىقتان ابدەن كوزى قاراۋىتىپ, جۇيكەسى جۇندەي ءتۇتىلىپ, اقىل-ەستەن ادا بولعان مىسكىندەر ءمايىتتى جەپ قويىپتى. كوش جولى تۇيىقتالا كەلە, الگى ايەل ەكىنشى اعاسىن دا جەگەن. كەزەك بالالارعا جەتىپتى. ارعى جاعىن تاپتىشتەپ ايتپاسا دا بولادى. بۇل تۋرالى دەرەك, №57 پاپكانىڭ 91-بەتىندە ساقتالعان. مىنە, اشتىق ازابى, ونىڭ سالدارلارى تۋرالى بۇدان ارتىق قانداي قان-قاساپ, قانقۇيلى وقيعانى ايتۋعا بولادى؟!
سول جىلى ۋەزدىڭ كريۆووزەرنىي, رۋزاەۆ, زەرەندى, ترويتسك بولىستارى وتە اۋىر حالدە ەدى. 1921 جىلى اشتىقتىڭ سالدارىنان كريۆووزەرنىي بولىسىنداعى 14825 ادامنىڭ 868-ءى وپات بولعان. بۇل تەك ەسەپكە ەنگەندەرى عانا. الاساپىران زاماندا «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» دەگەندەي, اركىم قاراقان باسىن اشتىقتىڭ ارانىنان امان الىپ قالۋعا جانتالاسىپ جاتقاندا, ەسەپتىڭ تولىق جۇرگىزىلگەنىنە سەنىم از. ايتسە دە, رەسمي دەرەكتە 1921 جىلدىڭ 1 قاڭتار كۇنگى مالىمەتى بويىنشا, زەرەندى ستانيتساسىندا 3325 تۇرعىن بولسا, 1922 جىلى 274 ادامعا ازايعان. بۇل ۋاقىتتا جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ۇستىنە قونىس اۋدارۋشىلار دا دۇمەپ كەلىپ جاتقان بولاتىن. اسىرەسە اشتىققا شالدىققان رەسەي گۋبەرنيالارىنان. بارلىعىن قوسا ەسەپتەگەندە, ستانيتسا تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ەكىسى وپات بولعان. «جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى, جالعىز اشتىق قانا ەمەس, وبا, سۇزەك ءتارىزدى جۇقپالى اۋرۋلار دا حالىقتىڭ قىرىلۋىنا سەبەپ بولىپتى. بويلارىندا كۇش-قۋات قالماعان ادامداردىڭ اشتىقتان وپات بولعانداردى دۇرىستاپ جەرلەۋگە دە دارمەنى جەتپەيتىن ەدى.
وسى ارادا سالىق ينسپەكتورىنىڭ بايانحاتىنان ءۇزىندى كەلتىرە كەتەلىك. ول بىلاي دەپ جازادى: «1921 جىلى نەسيە ەسەبىندە بەرىلگەن تۇقىمدىق استىقتى قايتارىپ الۋعا ءۇمىت جوق. نەسيە العانداردان ءتىرى قالعاندارى ساۋساقپەن سانارلىق». ەگىس كولەمى 60 پايىزعا قىسقارعان. ۋەزدىڭ وڭتۇستىك باعىت بولىگىن قونىستانعان تۇرعىندار تۇقىم سۇراپ وتىنىشتەر جازا باستاعان. ايتسە دە ولارعا كومەك كورسەتۋدىڭ ەشبىر مۇمكىندىگى جوق. 1922 جىل جاۋىن-شاشىندى بولسا دا اشتىقتىڭ اسەرىنەن ارىلا الماۋدىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى كۇيزەي قۇلدىرادى. ول جايلى اتباسار جانە كوكشەتاۋ ۋەزى كەڭەستەرىنىڭ قۇجاتتارى ساقتالعان. بۇل قۇجاتتاردا جاڭا مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋ بارىسىنداعى ەكونوميكاداعى جانە قوعامداعى قاراما-قايشى ۇردىستەر انىق باياندالادى. اسىرەسە ۋەزدىك جۇمىسشىلار, شارۋالار مەن كازاكتارعا بايلانىستى رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ قۇجاتتارىندا كوپتەگەن ايعاق ساقتالعان. ولاردان كۇشتەپ جۇرگىزىلگەن استىق جيناۋ ساياساتىنىڭ سالدارىن اڭعارۋعا بولادى.
الاپات اشتىق مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ كەتتى. سوزىمىزگە تياناق رەتىندە ارحيۆ قۇجاتتارىنداعى ەسەپ-قيساپتى كەلتىرە كەتەلىك. اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ اشىققاندارعا توتەنشە كومەك كورسەتەتىن كوميسسيا مۇشەسى ءليۋبيموۆتىڭ 1921 جىلدىڭ 27 قاڭتارىنداعى جازباسىندا مىنانداي دەرەكتەر بار: «اشتىققا جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ 62 مىڭى, ورىستاردىڭ 27 مىڭى, قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ 37 مىڭى ۇشىراعان». زەر سالىپ قاراساڭىز, ەڭ كوپ زارداپ شەككەن جەرگىلىكتى جۇرت ەكەندىگىن كورۋگە بولادى. ەل ءىشى ابدەن جۇدەپ-جاداپ, تىگەرگە تۇياق قالماعان ۋاقىتتا قيانداعى پوۆولجەگە 10979 پۇت استىق كومەك رەتىندە جىبەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە اتباسار استىق دايىنداۋ كونتورى 646 پۇت, مارينسك مەكەمەسى 796 پۇت دايىنداپتى. جالعىز استىق قانا ەمەس, كارتوپ, قىرىققابات, قىزىلشا, سيىر جانە قوي ەتى جونەلتىلگەن. بالكىم, الاش بالاسىنىڭ ازاپ شەگۋى وسىلاي اۋزىنان جىرىپ العاندىقتان شىعار.
ساقتالعان دەرەكتەردەن الاپات اشتىق جىلدارىنىڭ ءبىر ۇزىك سۇلباسىن وسىلاي كورۋگە بولادى. قاداۋ-قاداۋ دەرەكتەردەن اۋىرتپالىقتىڭ ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ باسىنا تۇسكەندىگى ايدان انىق كورىنىپ تۇر.