“اقسۋىم – ارىمداي, جاباعىلىم – جانىمداي...”

“پاريجدە بولدىم – پاريج تۇسىمە كىرمەدى. مىسىردا بولدىم – مىسىر تۇسىمە كىرمەدى. قىتاي, موڭعولستان, ءۇندىستان, پاكستان, يران باردىم. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى تەحاستا, چيكاگودا, نيۋ-يوركتە بولدىم – ولار دا تۇسىمە كىرمەدى. باياعىدا ماسكەۋدە بەس جىل وقىدىم – ونى دا تۇسىمدە كورمەدىم ... تۇسىمە كۇن سايىن مىڭبۇلاق كىرەدى. تۇسىمدە اقسۋ-جاباعىلىنى كورەمىن”. شەرحان مۇرتازا

كەڭ-بايتاق قازاق جەرىندە ون قورىق بار. اقسۋ-جاباعىلى, الاكول, الماتى, بارساكەلمەس, باتىس التاي, قاراتاۋ, قورعال­جىن, مارقاكول, ناۋىرزىم, ءۇستىرت. قايران قازاقستانىڭىزدا ون ۇلتتىق پارك بار. التىنەمەل, باياناۋىل, بۋراباي, ىلە الاتاۋى, قارقارالى, قاتونقاراعاي, كوك­شەتاۋ, شارىن, سايرام-وگەم, كولساي كول­دەرى. بۇلارعا قوسا ءۇش تابيعي رەزەرۆ (قور) قۇ­رىلعان. ولار ەرتىس ورمانى, سەمەي ورما­نى جانە ىرعىز-تورعاي ورمانى دەپ اتا­لادى. ءبىر قاراعاندا, بۇلارىڭىز از ەمەس سە-كىلدى. ال مايتالمان مامانداردىڭ مەڭزەۋى­نە ءمان بەرسەك, قازاق جەرى ءۇشىن ءالى دە جەت­كى­لىكسىز كورىنەدى. كوبەيتە ءتۇسۋ كەرەك, دەسەدى. اقسۋ-جاباعىلى – ەلىمىزدە ەڭ ءبىرىنشى قۇرىلعان قورىق. قازاق قورىقتارىنىڭ ەڭ اۋەلگىسى. الاش ارداقتىلارىنىڭ اقىل-پاراساتىنا, الىستان ويلاپ, تەرەڭنەن تۇيسىنە بىلگەنىنە قايران قالاسىز. ورتالىق ازياداعى, قالا بەردى قازاقستانداعى ايرىقشا ايماق, بۇكىل دۇنيە جۇزىندەگى بىرەگەي اۋماق سانالار اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنىڭ قۇرىلۋ قاينارىنىڭ باستاۋ كوزىندە تۇرار رىسقۇلوۆ تۇردى. جيىرما­سىنشى جىلدىڭ شىلىڭگىر شىلدەسىندە تالاس الاتاۋىنىڭ تارماقتارىنا تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنەن عالىمدار جىبەرىلە باستادى. “مۋزەيلەر مەن ەسكىلىك ەسكەرتكىشتەرىن, ونەر جانە تابيعات بايلىقتارىن قورعاۋ ءجونىن­دەگى تۇركىستان كوميتەتى” تاراپىنان 1922-1923 جىلدارى تۇركىستان ولكەسىنىڭ ەرەكشە ەندىكتەرى رەتىندە ءتاڭىرتاۋدىڭ تاڭعاجايىپ تۇسى جان-جاقتى زەرتتەلە ءتۇستى. جيىرما بەسىنشى جىلعى اقپان ايىندا اقسۋ-جابا­عىلى قورىعىن قۇرۋدى جەدەل تۇردە قولعا الۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. جيىرما ال­تىنشى جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن تىنىم­سىز جۇمىس جۇرگىزىلدى. كوپ ۇزاماي-اق قازاق اكسر باسشىلىعى اقسۋ-جاباعىلى قورىعىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ونى ماسكەۋدەگى ميحايل يۆانوۆيچ كالينين مەن تۇرار رىسقۇلوۆ بەكىتكەن. اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ تولىق مۇشەسى, تابيعاتتىڭ شىنايى جاناشىرى, اسا بىلىكتى دە ءبىلىمدى مامان, ىزگى نيەتتى عالىم بوريس پەتروۆيچ تريزنا دەگەن كىسى ەدى. العاشقىدا 30545 گەكتار بولعان قورىق اۋماعى وسى تريزنانىڭ تاباندىلى­عى جانە تاعى دا تۇراردىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا 1935-1937 جىلدارى 69826 گەكتار­عا دەيىن ۇلعايتىلدى. بال تاتىعان بالدىبەرەك جانە بالابالدىبەرەك وزەندەرىنىڭ بويىنداعى, مايدانتال تاۋ قىراتتارىنىڭ بەتكەيلەرىندەگى, جاباعىلى وزەنىنىڭ وڭ جاق قاپتالدارىنداعى ارشالى القاپتاردىڭ ءبارى دەرلىك سول كەزدەردە قوسىلعان. وكىنىشكە قاراي, ەرەن ەنتۋزياست, بۇرىندى-سوڭدى زاماندارداعى باسشىلار­دىڭ ىشىندەگى ەڭ مىقتىسى, اسا ابزالى بولعان بوريس پەتروۆيچ تريزنانىڭ تالقانى وتىز جەتىنشى جىلى تاۋسىلدى. وتكەن جىلى “ەگەمەن قازاقستاندا” ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىزدىڭ “سايرام-وگەم دەگەندە, سايرام-وگەم...” دەگەن دۇنيەسى جاريا­لانعان. العاش استانادا, سونسوڭ تارازدا ۇشىراسىپ قالعانىمىزدا شە, شەرحان مۇرتازا اعامىز وڭ جاق قاسىنىڭ ۇشىن جوعارى كوتەرە قاراپ: “ا-ا-ال, اقسۋ-جاباعىلىنى قاش-شان جازاسىڭ؟” – دەگەن. كەيىنىرەك كەنەن تويىندا كەزدەسكەندە ءۇشىنشى مارتە: “اقسۋ-جاباعىلى قايدا-ا-ا؟” – دەدى. سول جاق قاسىن شيىرسا, شەرا­عاڭ سۇستىلاۋ عوي. “شىركىن-اي, اقسۋ-جاباعىلىنى تۇسىندە جيىرەك كورىپ ءجۇر ەكەن-اۋ”, دەپ تۇيگەنبىز. ىشىمىزدەن. سودان بەرمەن قاراتا قاراشا كۇز ءوتتى. وڭتۇستىكتە قارى ازىراق, كوك مۇزداعى كوبىرەك بولعان قىسىڭىز ارتتا قالدى. جاۋىن-شاشىنى مول كوكتەمىڭىزدىڭ ورتاسىنا جەتكەنبىز. جاڭبىر-جاڭبىردىڭ اراسىندا اقسۋ-جاباعىلىعا قاراي جولعا شىققانبىز. ءساۋىرىڭىز تاۋىرلەۋ تۇرپات تانىتسا, قىزعالداق مۇندا توعىزىنا تامان گۇلدەيدى. ءيا-ءيا, تۇپ-تۋرا توعىزىنشى ساۋىرىڭىزدە قىزعالداقتىڭ شاناقتارى قاق-قاق جارىلار. سەپكىلدەنگەن جاپىراقتارىنان ءمولدىر مونشاق مانزەلدەس تۇپ-تۇنىق, تاپ-تازا تامشىلار ساۋلەلەنە سىرعانار. قىزعالداق­تى ءتاڭىرتاۋدىڭ قازاقتارى اقسۋ-جاباعى­لىنىڭ القىزىلى دەپ تە اتاعان. اتام زامانىڭىزدا. قىزعالداق. اي, اينالايىن قازاعىم-اي. تىلىڭنەن بال تامادى عوي. قىز­عالداق دەگەن ءسوزدى قايتالاپ ايتىڭىزشى. ءبىر ءسات ءۇنسىز قالىپ, قايتادان قايتا­لاڭىزشى. عاجاپ ەمەس پە؟! ءسىز اقسۋدىڭ القىزىلى, جاباعىلىنىڭ قىپ-قىزىلى – قىزعالداقتى كورگەن شىعارسىز؟ بىلەتىن بولارسىز؟ سارعالداقتى شە؟ ولار وسىندا عانا وسىلاي وسەدى. ارالاسىپ. جاراسىپ. جايناپ. ءسىز وسىناۋ اقسۋ-جاباعىلىداي التىن ايماعىڭىز قىزعالداق حانشايىم­نىڭ وتانى ەكەنىن بىلەسىز بە؟ القىزى­لىڭىزدىڭ التى ءتۇرى ارىڭىزداي اق­سۋىڭىزدىڭ اڭعارلا­رىندا, جانىڭىزداي جاباعىلىڭىزدىڭ جوتالارىندا جاي­نايتىنىنان حاباردارسىز با؟ كورگەنىڭىز بار ما؟ ءتاڭىرتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ, قازىعۇرتتىڭ قازاقتارى قادىم زاماننان بۇل عاجايىپتى قىزعالداق دەگەن. ال جۇرتتىڭ كوبى كادىمگىدەي-اق “قىزعالداق” دەپ بىلەتىن جۇقالتاڭ عانا, جەڭىلتەكتەۋ, جەلبىر-جەلبەڭ گ ۇلىڭىزدى “يتقىزعالداق” دەپ اتاعان. راس, الىستان الاۋلاپ-الداپ, البىراپ-ارباپ, ادىرلاردىڭ ءبارىن جاۋىپ كەتەتىن يتقىزعالداقتىڭ دا وزىندىك ورنى بار. بىراق, ونى قىزعالداق حانشايىممەن شاتاستى­رۋدىڭ ءجونى جوق. شىن قىزعالداقتىڭ شاناعى جالعىز عانا. ال يتقىزعالداقتىڭ ءبىر تۇبىنەن ءبىرتالايى بىتىرلاي كۇشىكتەپ, جەلىگە جەلپىل قاعادى. بيىل بۇل ءوڭىرىڭىزدىڭ وزگەشە قىزعالداعى ءساۋىردىڭ ون بەسىنەن باستاپ, ازداپ-ازداپ قانا اشىلدى. جاباعىلى اۋىلىنىڭ جوعارعى جاعىندا. شاقپاقبابانىڭ تومەنگى تۇسىنان تاۋعا قاراتا قاراعانداعى قيالاردا. كۇمىسباستاۋدىڭ ءيىرسۋ جاق يىقتارىندا. اقسۋ مەن جاباعىلىنىڭ باستاپقى بويلىق­تارىن بارلاساڭىز, بىرتە-بىرتە, ءساۋىردىڭ سوڭىنا, مامىردىڭ باسىنا تامان, ءتىپتى ماۋسىم مەن شىلدەدە اشىلاتىن القىزىل­داردى اڭعارارسىز. اقىرى القىزىلىڭىزدى ايتقاننان كەيىن ارعى تاريحىن قوزعاڭقىراپ كەتەلىكشى. قورىققا كوكتەمدە كەلىپ كورسەڭىز, جاراتقان يەمىزدىڭ اۋەلدەن-اق القىزىلدى اقسۋ-جاباعىلىڭىزدىڭ ماڭدايىنا جازعا­نىن سەزىنەسىز. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەرەن عالىم­دارى ءسىزدىڭ اقسۋ-جاباعىلىڭىزدان العان. قىزعالداق پەن سارعالداقتىڭ سۇرىپتارىن ەڭ كوپ وسىرەتىن جانە كۇللى الەمگە تاراتقان گوللان­دياڭىزدىڭ بوتانيكتەرى شە؟ قىزعال­داق پەن سارعالداقتىڭ تۇقىمىن ءتاڭىر­تاۋىڭىزدىڭ تەكتى تورىنەن اكەتكەن. بۇگىندە بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىنە “گرەيگ قىزعالداعى” جانە “كاۋفمان قىز­عالداعى” دەگەن اتتارمەن بەلگىلى قىزعالداقتار – بىزدىكى. گرەيگىڭىزگە دە, كاۋفمانىڭىزعا دا راحمەت! عىلىم جۇزىندە جازىپ, قازاقتىڭ تاۋىنان قازىپ العانى ءۇشىن. سول كەزدەگى سالتتارى سولاي عوي. كىم العاش اشسا, عىلىمي اينالىمعا تۇسىرسە, جاڭا دۇنيە سونىڭ ەسىمىن ەنشىلەگەن. ايتپەسە, اق­سۋىڭىزدىڭ القىزىلىن, جاباعىلىڭىزدىڭ قىپ-قىزىلىن تاڭىرتاۋىڭىزعا تەلىپ اتاسا دا, قازاعىڭىزعا ەنشىلەپ نىسپىلاسا دا, الاتاۋ مەن قاراتاۋدى ايتسا دا, بولار ەدى-اۋ. دەيسىز-داعى. اتتەڭ-اي, اتتەڭ! 1988 جىلى الماتىداعى “قاينار” باسپاسىنان شىققان “اقسۋ-جاباعىلى” اتتى البوم-كىتاپتىڭ اۆتورلارى ايتقان­داي-اق, تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل تاراعان قىزعالداق پەن سارعالداقتىڭ وتانى – تەكتى ءتورىڭىز. القىزىلدىڭ التى ءتۇرى دە العاش وسىندا پايدا بولعانى دالەلدەنگەن. تورتەۋىنەن نەشەمە جۇزدەگەن سۇرىپتار وسىرىلگەن. اقسۋ-جاباعىلىدان اپارىلىپ, اۋدانداستىرىلعان القىزىل ارۋىڭىز – گرەيگ قىزعالداعى 1877 جىلى گوللانديادا بيىك باعالانىپ, ءدۇر ديپلوممەن ماراپات­تالعان. سودان بەرى ءبىزدىڭ قىزعالداعىمىزدان 200-دەن استام ءتۇر تاراعان. قىزعالداق پەن سارعالداق دەسە, الپاۋىت, الىپ مەملەكەتتەر, شات-شادىمان شاھارلار تۇرعىندارىنىڭ, بۇگىنگى وركەنيەتتى, مادەنيەتتى ەسەپتەلەر ادامداردىڭ ويلارىنا بىردەن ەۋروپا ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە گوللانديا ورالارى ايان. وندايلارعا ويان دەي المايسىز. اقسۋ-جاباعىلىنى ايتىپ, تاپتىشتەپ تۇسىندىرمەككە مۇمكىندىگىڭىز جوق. اقش-تان, جاپونيادان, كانادادان, گەرمانيادان, يتاليادان, اۆستريا مەن شۆەيتساريادان, جاڭاعى گوللاندياڭىزدىڭ وزىنەن ارنايى كەلەتىندەر وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە ءوسىپ جاتقان قىزعالداقتار مەن سارعالداقتاردىڭ توركىن ءتورى كوركەم­نيەتتى قازاق توپىراعى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ كەتىپ جاتىر. تام-تۇمداپ جازىلىپ تا جۇرگەن جاعدايلار جوق ەمەس. ايتپاقشى, وسى ساپارىمىزدا شە, اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنىڭ ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزم ءبولىمىن باسقاراتىن ەلميرا جۇ­مانوۆا قارىنداسىمىز قىزىقتى ءبىر حيكايانى اڭگىمەلەپ بەرگەن. جاباعىلى اۋىلىندا ءبىرازدان بەرى لامەرت بيس دەگەن گوللاند جىگىتى تۇرىپتى. كەلىنشەگى ەلميرا – قازاق قىزى. جاباعىلىدا تۋعان. ساعي قاراتاەۆتىڭ قىزى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى بىلاي ەكەن. لامەرت گوللانديادان تۋريستىك ساپارمەن كەلگەن. اقسۋ-جاباعىلىنىڭ اتاق-داڭقىن ەستىپ. ساعي قاراتاەۆتىڭ قورا-قوپسىسى, مال فەرماسى, تاۋدىڭ تابيعاتى – ءبار-ءبارى لامەرت مىرزاعا توسىن, قىزىقتى كورىنگەن. قازاقىلاۋ قالىپتاعى قورا-قوپسىنى, تابيعيلىق جاقتارى باسىمىراق تىرشىلىكتى قىزىقتاپ ءجۇرىپ, ارى-بەرى ءوتىپ ءجۇرىپ, ەلميرامەن تانىسقان. عاشىق بوپ قالعان. مىنەكيىڭىز, ەندى ەكەۋى جاباعىلى اۋىلىندا تۇرىپ جاتىپتى. ەكى پەرزەنتتەرى بار. گوللاندياداعى قۇدا-قۇداعيلار جىل سايىن كەلەتىن كورىنەدى. ساكەڭدەردىڭ دە بارىس-كەلىستەرى جاقسى. بىرازىراق بۇرىن “ۆرەميانىڭ” تەلەجۋرناليستەرى لامەرتتەن ارنايى سۇحبات الىپتى. “بيس مىرزا, نەلەردى جانە كىمدەردى ەرەكشە ۇناتاسىز؟” دەگەن­دەيىن ساۋال بەرگەن. كۇيەۋ بالا: “اقسۋ-جاباعىلىداعى گرەيگ قىزعالداعىن جانە قازاقتىڭ ەلميرا دەگەن قىزىن جاقسى كورەمىن”, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. “قىزعال­داقتىڭ ەڭ ەرەكشە, قالىڭ وسەتىن جەرى – قويلىبايدىڭ جايلاۋى. ول – جاباعىلى جوتاسىنىڭ كۇنگەيى, كىشى قايىڭدىنىڭ قارسى جاق بەتكەيى, – دەيدى ەلميرا جۇمانوۆا. – تولە بي اۋدانى اۋماعى جاعىنان الساق, شۋىلداق شاتقالىنىڭ تەپسەڭدەرى تۇگەل تۇنعان سارعالداق”. سارعالداقتىڭ سارشاناقتارى ءساۋىر ساۋلەسىمەن نۇرلانادى. كوكتەم كۇش الىپ كەلەدى. ءتۇ-ۋ توبەلەردە, قۇزار شىڭداردا ءسۇرى قارىڭىزدىڭ كوبەسى سوگىلە قويماعان. اقسۋىڭىزدىڭ ارناسى ارقىراي اققان اقشىلتىم سۋدىڭ ارىنىنان اسىپ-ساسار ەمەس. ءمىز باقپايدى. قيا-قيالاردا, جار­تىكەشتەنگەن جارتاستاردىڭ ىقتاسىندا­رىندا اقبۇرگەن مەن اقجۋسان ءبۇر جارىپتى. جاباعىلى جاقتىڭ جەل تيمەس جىقپىل­دارىندا اقگۇل بۇتا اعاراڭدايدى. شاقپاق­باباعا قاراتا ەڭكەيەر ەڭىستەردە اقشۋاق جۋسان جەلكىلدەپ ۇلگەرىپتى. شىق تۇنعان شىرىش بالالاپتى. اندىز جاپىراقتارى قالقايىپ قارايتىنداي. وزەگى ءوسىپ ءۇل­گەرمەپتى. ءبىر شارشى ارشىننىڭ اۋماعىندا ساسىرىڭىزدىڭ بىرنەشە ءتۇرى سامساپ تۇرىپتى. اقسۋ-جاباعىلى فلوراسىنىڭ ايرىق­ش­الىق­تارىن بەلگىلى بوتانيك عالىم ن.ح.كارمىشەۆا حانىم كەزىندە كەرەمەتتەي كەلىستىرە مانىستەپ, مازمۇنداپ كەتكەن. ءارى عىلىمي قىزمەتكەر, ءارى ديرەكتور بولعان. جيىرما جىل بويى. 1939-1959 جىلدارى. عىلىم ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق رەتىندە تانىلعان, تەك تەكتى تورىڭىزدە – اقسۋ-جاباعىلىدا عانا وسەتىن وزگەشە وسىمدىكتەر ءتۇرىن اشقان. اينالايىن ارشاڭىزدى ايرىقشالاپ سيپاتتاعان. سونىسى ۇنايدى. ارشا. اقسۋ-جاباعى­لىنىڭ ارشاسى. ءبىز-داعى بۇرىنىراقتا ارشا تۋرالى جازىڭ­قىراعانبىز. ءتاڭىرتاۋ­دىڭ توڭىرەگىندە, الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ تۇيىسەر تۇستارىندا ارشاڭىزدىڭ التى ءتۇرى بولعان ەكەن. كەيىنگى ءۇش ءجۇز جىلدىڭ ىشىندە ونىڭ ءۇش ءتۇرى مۇقىم-مۇلدە جويىلىپ كەتكەن. بۇگىندە قارا ارشا, بالعىن ارشا جانە ساۋىر ارشا دەيتىن تۇرلەرى قالعان. ارشانى الاش بالاسى, قازاق جۇرتى اۋليە اعاش ساناعان. بەتالباتى بالتا شاپپاعان. تەك بەسىككە عانا, قوبىزعا عانا, وندا دا ابايلاپ قانا, تابيعات-انامىزدىڭ تاڭداۋ-تالعاۋىمەن عانا, مەڭزەۋىمەن عانا مانىستەپ قيعان. ون توعىزىنشى عاسىردىڭ باسىنان باستاپ ارشاعا الاپات قىرعىن كەلگەن. قاراشەكپەندىلەر وزدەرىنىڭ تاۋسىلماس قارا ورمانىنداي, قاراعايىنداي قاراعان. وتىندىققا قىرىققان. ءۇي-جايلارىنا, شوشقا قورالارىنا دەيىن شىعىنداعان. كەندەر مەن كەنىشتەر اشىلسا-داعى, ارشاعا سور بوپ جابىسقان. تەمىر جولدىڭ تابانىنا تەپكىلەپ تۇرىپ توسەگەن. سولداتتارىنىڭ گيمناستەركالارىن ارشادان الىناتىن بوياۋمەن بوياعان... جيىرماسىنشى عاسىرىڭىزدىڭ جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارىندا وتىندىققا كەسىلگەن ارشا ارباعا, تراكتورعا, ماشينەگە تيەلىپ اكەتىلىپ جاتقان. قاراتاۋدىڭ قۇلانتاۋ, جىلان­دىتاۋ, پىستەلىتاۋ, بوزتورعاي مەن بورالداي جاعى, ماشات شاتقالى مەن ارىس ارنالارى ارشادان وسىلايشا ايىرىلىپ قالعان. اقسۋ-جاباعىلى قورىعى قۇرىلماعاندا شە, ارشاڭىزدىڭ تاعدىرى نە بولار ەدى؟! شۇكىرشىلىك, قورىق اۋماعىنىڭ وتىز پايىزى – ارشا. كارمىشەۆا حانىم: “عاسىرلار بويى جاسايتىن عاجايىپ ارشا القاپتارى قازاقستان بويىنشا تەك اقسۋ-جاباعىلى اۋماعىندا جانە سايرامسۋ مەن سارىايعىر شاتقالدارىندا عانا ساقتالىپ قالعان”, – دەپ جازدى. عالىمدار باياعىدان-اق بايان ەتىپ كەلەدى. نەبارى ءبىر عانا گەكتار ارشا القابى كۇنىنە اۋا ارقىلى تارايتىن وتىز كىلا اسىلزات بولەدى. ول فيتونتسيد دەپ اتالادى. فيتونتسيد اعىنى جۇرگەن جەردە ميكروب بولمايدى. وسى وتىز كىلاڭىز, ياعني ءبىر گەكتار ارشا القابىنان اڭقيتىن اسىلزات الىپ قالاڭىزدى زالالسىز­داندىرۋعا ابدەن-اق جەتكىلىكتى ەكەن. اقسۋ-جاباعىلىنىڭ تاڭعاجايىپ تاۋلارىندا كوشكىن بولدىرماي, جارلاۋىت­تاندىرماي, جاقسى ساقتاپ كەلە جاتقان دا – ارشا. ىلعالدى ىقىلاستى تۇردە رەتتەيتىن دە – ارشا. مارالىڭىز ارشانىڭ اراسىندا. قوڭىر ايۋىڭىز بەن قابانىڭىز جانە بورسىعىڭىز ارشانىڭ اينالاسىندا. قاسقىرىڭىز بەن تۇلكىڭىز ارشانىڭ ىرشىپ تۇسەر تۇيىرلەرىن تىستەرىنە باسىپ تۇشىر­قانار. سۋىرلارىڭىزعا دەيىن سۋسىلداپ كەلىپ, ارشانىڭ تۇبىندە ايالدار. بيىگىرەكتەگى ارقارلار مەن تاۋتەكە-تاۋەشكىلەر ارشانى كيە تۇتاتىنىن ءبىلدىرىپ, بەلگىلى ءبىر مەز­گىلدەردە اينالا-توڭىرەگىنە ۇيىرىلە ەركەلەيدى. ولاردان دا جوعارىراق جاقتى مەكەندەپ, اسا سيرەك كورىنەر قار بارىسىنىڭ قالاۋلى ارشالارى الابوتەن بولەكشە بولادى. اي­نالايىن ارشاڭىز ۇلكەن اقسۋ, كىشى اقسۋ, جاباعىلى, بالدىبەرەك جانە بالابال­دىبەرەك سياقتى وزەندەردى, مىڭداعان باستاۋ-بۇلاقتار مەن ايناكول, قىزولگەنكول سياقتى جۇزدەگەن كول-كولشىكتەردى ساقتاۋعا سەپتەسىپ كەلە جاتىر. اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنىڭ مۇراجايىندا ءتورت ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت جاساعان ارشانىڭ كەسىندىسى ساقتاۋلى تۇر. التى ءجۇز, جەتى ءجۇز جىل جاساعان ارشالار از ەمەس. مىڭداعان جىلداردان بەرى ماڭعازدانا مۇنارتىپ كورىنەر كەرەمەت ارشالار الىستان مەنمۇن­دالايدى. ولارعا جەتۋىڭىز قيىن. ارشىل ارشانىڭ اقسوڭكە تارتقان سۇيەكتەرىنە دەيىن يىرقوبىزدانىپ, شيىرلانا شۋاقتانىپ جاتاتىنىن قايتەرسىز... ءتاڭىرتاۋدىڭ اقسۋ-جاباعىلى ايماعىنداعى ارشالى القاپتار قازاقستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ, وزبەك­ستاننىڭ ءوز ماڭايىنداعى وڭىرلەرىنە, كەنتتەرى مەن شاھارلارىنا اڭقىما اسىلزاتىن شاشىراتىپ تۇرعانى انىق. باتىس تيان-شاننىڭ بۇل بولىگىندەگى باعزىدان كەلە جاتقان بەدەر-بادىزدەردى سويلەتكەن سۇڭعىلا عالىمدارىڭىز وسىدان 440-570 ميلليون جىلدار بۇرىن اقسۋ-جاباعىلىڭىزدىڭ ايماعى تەڭىزدىڭ ءتۇبى بولعان دەسەدى. سۇرعىلت اكتاستاردىڭ قۇرا­مىنان نەبىر جانۋارلاردىڭ قالدىقتارى تابىلعان. كەيىننەن قۇرعاقتانعان قورىقتىڭ ورنىن ەكىنشى قايتارا سۋ باسقان. وسىدان 350-400 ميلليون جىلداي ۋاقىت بۇرىن قولايلى, جىلى كليمات ورناعان. ال 230-280 ميلليون جىلدار ىلگەرىرەكتە قىلقان­جاپىراقتى اعاشتار پايدا بولا باستاپتى. جاعراپيادان جاقسىراق حاباردار, تابيعات تىلسىمدارى تۋراسىندا تۇسىنىگى بار كىسىلەر ودان بەرگىسىن بىلىڭكىرەيدى. اتا-بابالارىمىز اقسۋ-جاباعىلىنىڭ تاريحي تاستارىندا تالاي-تالاي تاڭبالى جازبالار مەن سۋرەتتەر قالدىرعان. ءسىز بەن ءبىزدىڭ ەجەلگى اتا-بابالارىمىز. سول جازبا­لار مەن تاڭبالار جانە سۋرەت-سىزبالار كوپ جىلداردان بەرى عالىمداردى, مامانداردى, ساياحاتشىلاردى, جالپى جانكۇيەر جۇرت­شىلىقتى قايران قالدىرىپ كەلەدى. جابايى جانۋارلار, ولاردىڭ ىشىندە ماشات-بۇلاق كەشكەن مارالدار, سول مارالداردىڭ ماڭايىنداعى قايقى قۇيرىق يتتەر, تاۋتەكەلەر مەن ارقارلار, سونداي-اق اڭشى­لار ايتارلىقتاي شەبەرلىكپەن بەينەلەنگەن. قاسقابۇلاقتاعى قوڭىرقوشقىل, جالتىر تاستارداعى جۇزدەگەن جازبا-سىزبالار جوعارى مادەنيەتتىلىگىمەن, تالعام بيىكتى­گىمەن بولەكشەلەنەدى. ولارداعى مارالدار دا, تاۋتەكەلەر مەن ارقارلار دا, ادامدار دا دەگدارلىقپەن, بەكزاتتىقپەن بادىزدەلگەن. توبەتتەرى مەن تۇيەلەرىنىڭ تۇرىق-تۇرپات­تارىنا قاراپ-اق تاۋاريحتارىن تاسقا ويمىشتاپ قالدىرعان قازاقتاردىڭ ارعى اتا-بابالارىنىڭ قولتاڭبالارىن انىق اڭعاراسىز. جان-جۇرەگىڭىز تولقىنىسقا تۇسەدى. وكىنىشكە قاراي, وسى جازبالار مەن تاڭبالار, سىرلى سۋرەتتەر جان-جاقتى, جۇيەلى زەرتتەلىپ-زەردەلەنبەگەن. تۇبەگەيلى تۇردە جازىلعان تۋىندىلار, دەرەك-دايەكتەرى تولىققاندى دۇنيەلەر, سيپاتتى سۋرەتتەرى جەتىپ-ارتىلىپ جاتاتىنداي البوم-كىتاپتار جوقتىڭ قاسى. قىسقارتىپ قايىرساق, قاسقابۇلاق قۇپيالارى ءالى تولىق تانىلىپ, اشىلىپ بىتكەن جوق. ءبىز جوعارىدا اقسۋ-جاباعىلىنىڭ قىزعالداعى مەن ارشاسىن عانا از-كەم ايتىڭقىرادىق. جابايى المالارى – ايرىقشا الەم. ولاردى سيۆەرس الماسى دەپ اتايدى. عىلىم جۇزىندە. ال, شىنتۋايتىندا – اقسۋدىڭ المالارى. اقسۋ وزەنىنىڭ ارنالارىن قۋالاي وسەدى. اقسۋ كانونىندا دەگەن دۇرىس شىعار. كانوننىڭ ۇزىندىعى 18 شاقىرىم, تەرەڭدىگى 500-600 مەتر, ەنى جارتى كيلومەترگە جەتەدى. امەريكاداعى اتاقتى شاتقالدان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا. اقسۋدىڭ جابايى المالارى ءتۇرلى-ءتۇرلى. تۇستەرى اقسارى, سارعىش, قىزعىلت سارى, قىزىل, ت.ب. ءدامى دە ءتاتتى, قىشقىلتىم, سۋ­سىلەپىر دەپ بىرەر تۇرگە بولىنەدى. قاراشانىڭ سوڭىندا ساۋ ەتىپ توگىلىپ, قۋىس-قۋىسقا جاسىرىنىپ, جاپىراق جامىلىپ جاتقان جابايى المانى جەلتوقساننىڭ سوڭىندا قالىڭ قاردان ارشىپ الىپ, قارش-قارش شايناعان قانداي! وگەم وزەنىندەگىدەي, سايرامسۋ مەن قاسقاسۋداعىداي قازاقى قايىڭ قاسقايىپ تۇرىپتى. اققايىڭ ەمەس, قىزىل­قايىڭ ەمەس, جىڭىشكەلەۋ قوڭىرقاي قايىڭ ەمەس, كۇرەڭدەۋ رەڭدى قازاقى قايىڭ. بۇتانىڭ بىرقانشاسى, توبىلعى مەن ۇشقاتتىڭ ءبىرتالايى, سارى جانە قىزىل دولانالار, اقتال, تاۋتال, ءسامبىتال, ءورىمتال, قاراتال, اقتەرەك پەن كوكتەرەك – سىزگە تاعى نە كەرەك؟ اققۋراي, قىزىلقۋراي... اندىزدى ايتتىق. قۇستار, قۇستار. ءبىز بۇل ساپارىمىزدا ءبىراز ۋاقىت بوزتورعاي ءۇنىن, بوزتورعاي ءانىن, بوزتورعاي شىرىلىن تىڭدادىق. ايتپاقشى, اقسۋ-جاباعىلىڭىز – ناۋىرزەك تور­عايىڭىزدىڭ اتامەكەنى. وزگە وڭىرلەردە ازايىپ كەتكەن كوكشىلتىم, كورىكتى قۇس, نازىكتىك پەن يماندىلىقتىڭ بىرەگەي بەلگى­سىندەي سەزىلەر سەزىمتال قۇس – ناۋىرزەكتى ساعىنساڭىز, كىشى قايىڭدىعا, ۇلكەن قايىڭدىعا شىعاسىز, بالدىبەرەكتىڭ باستاۋلارىنا باراسىز. قاناتتىلار فاۋناسىن زەرتتەگەن ا.ف.كوۆ­شار “تالاس الاتاۋىنىڭ قۇستارى” اتتى كىتاپ شىعارعان. سول كىتاپتا وسى قورىقتى مەكەندەيتىن 240-قا جۋىق قۇس سيپاتتالعان. سارىشىمشىق پەن سايراۋىق, شەراعاڭ شىعارمالارىندا شىرىل قاعاتىن زارعالداق. ۇلاردىڭ ءجونى ءبىر باسقا. كەكىلىك. اناۋ كەتىپ بارادى-اي, تاستان-تاسقا سەكىرىپ. الەمدىك دەڭگەيدەگى, كەشەگى كەڭەستىك جانە قازەكەمنىڭ قىزىل كىتاپتارىنا كىرگەن الۋان-الۋان قاناتتى­لاردى, سۇتقورەكتىلەردى, وسىمدىكتەردى ساناپ كەلتىرمەكتىڭ ءوزى كوپ كولەمدى الىپ كەتەر. عالىمدارىڭىز مىڭعا جۋىق قوڭىز ءتۇرىن, ءۇش جۇزدەن استام كوبەلەك ساناپ, سارالاعان. انە, جاباعىلى جاقتاعى جاقپار تاستاردىڭ تاساسىنان اقباۋىر بۇلدىرىق بۇلدىراي كوتەرىلىپ, بۇرق ەتىپ قوندى. توبىلعىنىڭ تۇبىنە. بۇركىتۇيا قۇزارىنىڭ باتىس بۇيىرىنەن الىپ قۇس ارى قاراي اينالىپ كەتتى. كەيدە كۇشىگەنىڭىز كوكتە قالىقتايدى. تازقارانى تەز تانيسىز. اقسۋ-جاباعىلى قورىعى اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ارنايى كوميتەتىنە قارايدى. ەلۋ ءۇش ادام ەڭبەك ەتەدى. كۇزەت ءبولىمى, ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزم ءبولىمى, عىلىم ءبولىمى, قارجى جانە ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى بار. ون بەس كوردوننىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارى وتباسىلارىمەن بىرگە تاۋ تۇكپىرلەرىندە تۇرادى. “بارلىق كوردوندار كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلگەن, بايلانىس قۇرالدارى, باسقا دا جاعدايلار جاسالعان, – دەيدى قورىقتىڭ قازىرگى ديرەكتورى ايتبەك مەڭلىبەكوۆ مىرزا. – قورىقتىڭ باس كەڭسەسىن, مۇراجايدى, تاعى باسقا عيماراتتاردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزگەنىمىز يۋنەسكو قامقورلىعى ايا­سىن­دا بولىنگەن قوماقتى قارجىنىڭ ارقاسى”. قورىق باسشىلىعىنىڭ قۇرامىندا راشيد ءابدىرايىموۆ, ۆاگيد مامەدوۆ, حاليدا قويلىباەۆا سىندى تاجىريبەلى ماماندار بار. اعا عىلىمي قىزمەتكەر ەلەنا چاليكوۆانىڭ ورنى ەرەكشە. جيىرما جىلدان بەرى وسىندا ەڭبەكتەنىپ كەلەدى. زەرتحاناشى انارقۇل قاراقۇلوۆتىڭ الپىس جاسقا تولۋى اتالىپ ءوتىپ جاتىر ەكەن. ءبىز بارعاندا. قىرىق ەكى جىلىن قورىق قارەكەتىنە جۇمساپتى. “اڭداردى جىلىنا ءۇش مارتە ساناقتان وتكىزەمىز, — دەيدى عىلىمي قىزمەتكەر ەرا­لى قاسپاقوۆ. – بيوتەحنيكالىق شارالار­دىڭ ەڭ ماڭىزدىسى وسى. كوكتەمدە ءبىر كۇندىك ساناق جۇرگىزىلەدى. باعىتتار بويىنشا. كۇزدە ءۇش كۇندىك ساناق. بۇكىل اۋماقتى اتپەن ارالايمىز. ءۇشىنشى ساناق العاشقى قارداعى اڭداردىڭ ىزدەرى بويىنشا وتكىزىلەدى. قانشا ايۋ, قانشا ارقار مەن تاۋەشكى, نەشە ەلىك پەن مارال, قانشا قابان مەن قار بارىسى, تاعىسىن-تاعىلار بار ەكەنىن ايتپايمىز (ەرالى جىميىپ قويادى). سوڭعى بەس جىلدا ءبىراز-ءبىراز ءوسۋ بايقالۋدا. سوعان قۋانامىز”. باياعى, وتىز جەتىنشى جىلى ارشالى القاپتارى عانا قوسىلعان مايدانتال ايماعى 2005 جىلى تۇتاستاي قورىققا قاراتىلىپتى. ەڭ قيىرداعى ءوڭىر – وسى. وڭتۇستىگىندە وزبەكستان, شىعى­سىندا قىرعىزستان جاتىر. مايدانتالعا بارۋ مۇمكىندىگى تەك جازدا تۋادى. ول جاقتا وسى ۋاقىتقا دەيىن تولىققاندى ساناق ءجۇر­گىزىلمەپتى. بىلتىر ەرالىلار مايدانتالدا بارىستىڭ انالىعىن جانە الانىن (كۇشىگىن) كورىپتى. ەكى ءجۇز ەلۋ مەتردەي جەردەن. بۇل جاقتىڭ بارىسىنا قاراعاندا سۇرعىلتتاۋ, تەڭبىلدەرى جيىلەۋ, قۇيرىقتارى قايقىلاۋ سىڭايلى سەزىلىپتى. سول ساپاردا قورىقشى­لار ارقاردى دا ءجيى جولىقتىرىپتى. بۇرىن مايدانتالدا ارقار جوق دەپ ەسەپتەلەتىن. قورىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا اتقارار جۇمىستارىنا قاراي اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەندەر بارشىلىق. ەكولوگيالىق ون باعىت بويىنشا ءۇش سوقپاقپەن ساياحات جاسالادى. كوبىنەسە جاياۋ. اتپەن جۇرەتىن ارنايى باعدارلار بەلگىلەنگەن. تەمىر كولىك باعىتتارى دا تاپتىشتەلگەن. تۋريستىك باعىتپەن كەلگەن قانشا ادام بولسىن, ءتىپتى جالعىز جەتسە دە, جانىنا ەكسكۋرسيالىق جەتەكشى-نۇسقاۋشى ىلەسەدى. شەتەلدىك تۋريستەر, اسىرەسە, اقسۋ كانونىنا كوبىرەك قىزىعادى. تابيعي كۇيىندە ساقتالعان تاۋدى, اقسۋدىڭ ارنالارىن, جاباعىلى جىقپىلدا­رىن, كوبەلەكتەر مەن قۇستاردى, ارشا مەن قىزعالداقتى, گۇلدەر مەن وزگە دە اعاشتاردى تاڭىرقاي تاماشالاپ: “فانتاستيش!” دەپ باستارىن شايقاپ, قايران قالىپ قايتادى. جاباعىلى اۋىلىنداعى ەۆگەني بەلوۋسوۆ­تىڭ قوناق ءۇيى, گوللانديالىق كۇيەۋ بالا لامەرت ءبيستىڭ “رۋسلان” تۋريستىك تۇراعى, “بەيبارىس” بىرلەستىگىنىڭ بازاسى, سۆەتلانا باسكاكوۆانىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى شەتەلدىكتەرگە, وزگە دە ساياحاتشىلارعا قىزمەت ەتەدى. كوردونداردا جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى جوعارى. “اقسۋدىڭ وڭ جاعا­لاۋى” كوردونىنداعى داداباي شامشيلوۆ جيىرما جىلدان بەرى وسىندا. بىلتىر بارىستىڭ ءبىر جۇبىن جاپ-جاقىن جەردەن كورىپتى. اقسۋ شاتقالىنىڭ شىعىس جاق قىرقاسىن قيىپ, قوساقتاسىپ كەتىپ بارا جاتىپتى. دادابايدان ايىلدارىن جيماپتى. جاباعىلى كوردونداعى Cابىر جۇنىسباەۆ, داربازاداعى مىرزاتاي ساباەۆ, تالدى­بۇلاقتاعى ورىنبەك وراز­باەۆ سىندى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار, ينجەنەر-مەتەورولوگ قالدىبەك بەكپەن­بەتوۆ, ەكسكۋرسيا جەتەكشىلەرى عابيت مامىتوۆ, تالعات ساپاروۆ, جانگەلدى ءابىلوۆ, بوتانيك سامات جۇمانوۆ, جىرتقىش اڭدار جونىندەگى مامان سەرىك مەڭلىبەكوۆ سىندى قىزمەتكەرلەر قورىق­تىڭ كوركەيۋىن كوزدەپ, تەر توگىپ ءجۇرىپتى. ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى اقسۋ-جاباعىلىڭىزدى ايتبەك مەڭلىبەكوۆ باسقارىپ كەلەدى. “تابيعات قورعاۋدىڭ ۇزدىگى” بەلگىسىمەن, “قۇرمەت” وردەنىمەن ماراپات­تالعان. “بۇكىل الەم تاڭىرقايتىن تابيعات­تىڭ تاماشا تۇكپىرى عوي بۇل, — دەيدى ديرەك­تور. – بىراق, ماتەريالدىق جاعداي ونشا جاق­سى ەمەس. ەڭ اقىرى ءورت ءسوندىرۋ ءماشي­نەسى جوق. وزگە قورىقتاردا ماشينە ەمەس, ورتتەن قورعاۋ بولىمدەرى, تۇتاس تەحنيكا بار. ءبىر جىل بۇرىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى نەحوروشەۆ پەن مىرزاحمەتوۆ مىرزالار بولعان. ورتتەن قورعاۋ ءبولىمى, تەحنيكا, تاعى باسقا جاعدايلار جونىندە ايتتىق. دە­پۋتاتتار ساۋال سالىپ, جاردەمدەسۋ جايىندا ۋادە بەرگەن. ناتيجە جوق. جۇمىسكەرلەردىڭ جالاقىسى ءجۇدا جۇقا. مەن – ءبىرىنشى باسشىمىن. شوشقا دا باققام. قۇس فابريكاسىن دا باسقارعام. ون جىلدان بەرى وسىندامىن عوي. جەكەمەنشىك جەرلەرىم بار. تەحنيكام بار. ايتپەسە, قورىقتىڭ ايلىعى توي-تومالاقتارعا اپارۋدان دا ارتىل­مايدى...” ديرەكتور وسىلاي وي قورىتتى. اقسۋ-جاباعىلى ءۇشىن ۇلكەن قيىندىق الدا سەكىلدى. سىندارلى سىناق كۇتىپ تۇرعانداي. قاس قىلعانداي-اق, ءيىرسۋ بيىگىنەن كەرە­مەتتەي كەن ورنى تابىلىپتى دەسەدى. التىن-كۇمىس, ۆەرمۋكۋليت, تاعى باسقا ءتۇستى مەتالداردىڭ قاباتتارى قات-قات دەسەدى. قايتا-قايتا قارالىپ, گازەتتەردە جازىلىپ جۇرگەندەي, ءيىرسۋدان كەنىش اشىپ, كەن اقتارىپ, قازبا بايلىققا قارىق بولماققا قۇلشىنىس كۇشەيە تۇسۋدە. دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى ءدۇرري گاۋھارىڭىز – اقسۋ-جاباعى­لى قورىعىنىڭ تاعدىرىنا دۇنيەاۋي ەسەپ-قيساپتىڭ, تەك بايىماق پايداكۇنەمدىك پەن تويىمسىز تابىسكەرلىكتىڭ تۇرعىسىنان قاراۋ قالاي بولماقشى؟! قازىناعا قىزىعىپ, قو­رىعىمىزدىڭ فلوراسىن قۋراتىپ, فاۋناسىن قىرىپ-جويىپ المايمىز با؟ باسقا ەلدەرگە بەزىپ كەتپەي مە؟ كۇللى الەمگە كۇلكى بول­ماي­مىز با؟ ابايلاۋ كەرەك شىعار. شىنداپ زەرتتەپ, شىنايى قورىتىندى جاساماق ءجون بولار. قازىرگى كورەشەكتى عانا ەمەس, ءجۇز عاسىرلىق كەلەشەكتى كوزدەسەك قايتەدى؟ تاپ سول ءتۇستى مەتالل قاباتتارى قات-قات دەيتۇعىن ءيىرسۋىڭىزدىڭ يىعىنان بايقاپ قاراساڭىز, ءبىر جاعىڭىزدا اقسۋىڭىز, ەكىنشى جاعىڭىزدا جاباعىلىڭىز جالعاسىپ جاتىپتى-اي. اللا تاعالا اقسۋىڭىزدا القىزىل (قىزعالداق), الما, ارشادايىن عاجاپتاردى, ال جاباعىلىڭىزدا قازاقتىڭ جانى دەيتۇعىن جاباعى جىلقىنى جاراتقانداي سەزىنەتىنىڭىز انىق. ا, بالكىم, اياعىڭىزدىڭ استىنداعى التىن-كۇمىس كەنىن ادەيىلەپ, سىناماق ءۇشىن بەرگەن شىعار؟ قاي جاعىن تاڭدار ەكەن, قانداي قازىنانى قامدار ەكەن دەپ... “قالجىراعان, قاناتتارى تالعان ءبىر توپ قاز جەلگە قارسى ۇشىپ كەلەدى. تەسكەنتاۋدى اينالىپ, مايماقتاۋدىڭ سىرتىنان شىعىپ, ماناس شىڭىن بوكتەر­لەي, اقساي ارناسىن, اقسۋ-جاباعىلىنى بەتكە الىپ, باياۋ قالىقتايدى. تەز ۇشار ەدى, جەل بار... قازدار مەن قازاقتار – قا­نات اڭساعاندار”, – دەپ جازادى شەراعاڭ شىعارماسىندا. اتاقتى “اي مەن ايشا­سىندا”. وزگە تۋىندىلارىندا دا اقسۋ-جاباعىلىعا اينالىپ سوعا بەرەدى. تۇرار رىسقۇلوۆ تاشكەنتتەن ماشينەمەن دە كەلىپ تۇرعان. ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ, سەڭ­گىر-سەڭگىر تاۋ اسىپ, اتپەن دە اسىعىپ جەتەدى ەكەن. اقسۋ-جاباعىلىنىڭ تەڭدەسى جوق تابيعاتىنا جانارلارى جاساۋراي قاراپ: “اقسۋىم – ارىمداي, جاباعىلىم – جانىمداي... اينالايىن الاشىم, قازاعىم, قازاقستانىم, امان بول. تۇركى­ستانىم, تۇگەل بول!” – دەگەن شىعار ماسكەۋ جاققا ءبىرجولاتا كەتەردە. ءيا, ەڭ الدىمەن, اقسۋ-جاباعىلىدا ەڭ­بەك ەتەتىن ءاربىر جان وسى ۇلاعاتتى ۇعىنۋعا پارىزدار. تەك ولار عانا ەمەس, قازاق ەلىنىڭ, قازاق جەرىنىڭ بۇكىل جۇرت­شىلىعى شەراعاڭ شىرىلىن تەرەڭىرەك ءتۇيسىنىپ, تۇرار تەكتەس تىلەكتە بولماعى ابزال. تۋعان ەل تابيعاتى­نىڭ تاڭعاجايىپ­تارىنان ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن! بارشا­مىز: “اقسۋىم – ارىمداي, جاباعىلىم – جانىمداي...” دەسەك, بۇل – الاكول مەن الماتى, بارساكەلمەس, باتىس ال­تاي مەن ءۇستىرت, مارقاكول مەن ناۋىر­زىم, قاراتاۋ مەن قورعالجىن قورىق­تارىن دا, التىن­ەمەل, باياناۋىل, بۋراباي, ىلە الاتاۋى, قارقارالى, قاتونقاراعاي, كوك­شەتاۋ, شارىن, كولساي كولدەرى, سايرام-وگەم سىندى ۇلتتىق پاركتەرىمىزدى دە قالت­قىسىز سۇيگەنىمىز. بۇكىل بايتاعىمىزدى با­عا­لاعانىمىز. انا-تابيعاتتى ايالاعانىمىز. مارحابات بايعۇت.