قازاق سامبوشىلارىنىڭ ىشىندە كسرو-نىڭ ەرەسەكتەر چەمپيوناتىندا ولجاعا ەڭ كوپ كەنەلگەن جامبىلدىق بالۋان الماس مۇسابەكوۆ ەكەن. كەڭەس وداعىنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى, التى مارتە جۇلدەگەرى. ونىڭ بۇل رەكوردىن قازاق سامبوشىلارىنان ەشكىم وزگەرتە العان جوق. قادىرلى وقىرمان, الماستىڭ ۇستازى – كەڭەس وداعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى مارات جاقىتتىڭ تامىرى تەرەڭگە بويلاعان باپكەرلىك بىلىگىنىڭ ءبىر ۇشىن وسى جەردەن ىزدەۋ كەرەك.
– 1972-1973 جىلدارى ساعادات حانباتىروۆ اعانىڭ قول استىندا جاتتىعۋ جاسادىم, – دەيدى الماس بالۋان سوناۋ كوكورىم شاعىن ەسكە ءتۇسىرىپ. – سامبونىڭ ءبىراز ءادىس-ءتاسىلىن ۇيرەنە كەلە, مارات جاقىتقا اۋىسسام دەگەن وي تۋدى. مارات اعا جامبىلداعى ەڭ ءبىر بەدەلدى باپكەر ەكەنىنە قاراماي, قاشان كورسەڭ دە كىلەمدە جۇرەدى. قاپتاعان بالاعا ءادىس ۇيرەتۋدەن جالىقپايدى, شارشامايدى. ءبىر كۇنى ساعادات اعانىڭ باتاسىن الىپ, مارات جاقىتتىڭ قاراماعىنا كوشتىم.
– الماستىڭ دۇركىن-دۇركىن جەڭىستەرى ءبىزدى دە كۇرەسكە ەلىكتىردى, – دەيدى اتاقتى بالۋاننىڭ دوسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى دوسبەرگەن تامبيەۆ. – ءوزى ءبىر سۇيكىمدى بوزبالا. كۇرەسى سۇمدىق. ءبىزدىڭ بايزاق اۋدانىنداعى كەڭەس اۋىلىنىڭ بار بالاسىنىڭ الماس دەسە كوزدەرى جارق ەتە قالاتىن. ۇستىندەگى كيىمىنە قىل جۇقپايدى. سونداي ادەمى كيىنەدى. استىنداعى ۆەلوسيپەدىن قازىرگى «مەرسەدەستەن» كەم ۇستامايدى.
ء الى ەسىمدە. كستوۆو قالاسىنداعى جارىستا الماس دوسىم كسرو-نىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى, رەسەيلىك ۆلاديمير بەلوۆتى 11:0 ەسەبىمەن ۇتىپ جاتىپ, سوڭعى مينۋتتا قايىرا تارتۋ (بولەۆوي) ادىسىنە ءتۇسىپ قالدى. الماستىڭ قولىن ەكى اياقتىڭ ورتاسىنا سالىپ, شىنتاق تۇبىنەن قايىرا تارتقاندا ءبىزدىڭ جىگىتتىڭ تامىرلارى ادىرايىپ, قولى شىنتاق تۇبىنەن شارت سىنۋعا شاق قالدى. دوسىم ارەڭ شىداپ جاتىر. مىنا جاقتا ءبىز شىرىلداپ تۇرمىز. انانىڭ ايايتىن ءتۇرى جوق. اقىرى, الماس تىستەنگەن كۇيى توتەپ بەردى. كەڭەس وداعىنىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالعان بالۋاندار مەن ماماندار, زال تولى جانكۇيەر سول جولى الماستىڭ جانكەشتىلىگىنە تىك تۇرىپ قول سوقتى. مامان رەتىندەگى پىكىرىم: مۇسابەكوۆتىڭ بالۋاندىق دەڭگەيى وليمپيادا چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتەن كەم ەمەس.
ەندىگى ءسوزدى بالۋاننىڭ ۇستازى مارات نۇرمۇحامەد ۇلى جالعاسىن:
– بالۋاندىق الماستىڭ سۇيەگىنە بىتكەن قاسيەت دەسەم, ارتىق ەمەس. كەڭەس وداعى سامبونى عىلىمي جاعىنان جەتىلدىرۋگە بارىن سالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سامبو كۇرەسىنىڭ ادىستەرى 11 توپقا جىكتەلدى. مىسالى, توبىقتان قاعۋ ءادىسى ءوز الدىنا جەكە توپ; بۇل ءادىس ىشتەن قاعۋ, سىرتتان قاعۋ, قارسىلاستى قۋالاپ ءجۇرىپ قاعۋ, ت.ب. تارماقتارمەن تارقاتىلىپ, جىكتەلىپ كەتە بەرەدى. ال قايىرا تارتۋ (بولەۆوي) ءادىسى ءوز الدىنا جەكە توپ, وسى ءادىستىڭ 40-قا تارتا ءتۇرى بار. كسرو قۇراماسىنىڭ عىلىمي توبىنىڭ ساراپتاۋى بويىنشا جوعارىداعى 11 تاراۋلى ادىستەردى سول كەزدە تۇگەل جاساعان قۇراماداعى جالعىز بالۋان مۇسابەكوۆ ەكەن. دالەل كەلتىرەيىن. مەنىڭ بەك قاديشين دەگەن شاكىرتىم كەڭەس وداعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى, پروفەسسور ەۆگەني چۋماكوۆتىڭ قول استىندا, ماسكەۋدە ءبىراز جىل ەڭبەك ەتتى. بەك – كەڭەستىڭ سامبو قۇراماسىنىڭ عىلىمي توبىنىڭ مۇشەسى. سول ءىنىم قۇراماداعى بالۋانداردىڭ جارىس ۇستىندەگى ءادىس-تاسىلدەرىن تالداي كەلە, الماس مۇسابەكوۆ سامبو ادىستەرىنىڭ 11 توبىن مەڭگەرگەن دەگەن قورىتىندى جاسايدى. مۇنى ەستىگەن ەۆگەني چۋماكوۆ تاڭ قالعانىن جاسىرا المادى. سەبەبى كسرو قۇراماسىنداعى الەم چەمپيوندارىنىڭ وزدەرى ءۇش-ءتورت ءادىستى قاپىسىز, شەبەر جاسايدى. كوپ بالۋان بەلدەسۋگە شىققاندا قارسىلاسىنا ءبىر قىرىنداپ قارسى تۇرسا, مۇسابەكوۆ ەكى يىعىن تەڭ ۇستاپ, تۋرا ۇمتىلادى. بۇل – قارسىلاس ءۇشىن وتە ىڭعايسىز پوزيتسيا. سەبەبى الماستىڭ قاي تۇستان قارماق تاستايتىنى جۇمباق.
– مارات اعاي جاتتىعۋعا ءاتۇستى قاراعان ەمەس, – دەيدى الماس مۇسابەكوۆ. – ول كىسى كۇرەسەر الدىندا شاكىرتتەرىنىڭ ەتىن قىزدىرۋعا قاتتى ءمان بەرەتىن. ءادىس-ايلانى ءار بالاعا ءوزى ۇيرەتەدى. سول ادىستەردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن جانىن اياماي تەر توگەدى. ءادىستى پىسىقتاۋ ءۇشىن بىزبەن بەلدەسىپ, قاتە, كەمشىلىگىمىزدى تۇزەپ وتىرادى. ءادىستى جەتە مەڭگەرگەنىڭشە سان مارتە قايتالاتىپ, اششى تەرىڭدى سىعىپ الادى. جاتتىعۋدى مەرەكە, دەمالىس كۇندەرى دە ۇزبەيدى. نەبىر اپتاپ ىستىقتا دالادا تەر توگەتىنبىز. جىگىتكە قاجەت ءتوزىم, تاباندىلىق, بالۋاندىق شەبەرلىك قاسيەتتەرىن ءبىز اعايدان ۇيرەندىك. ال مارات اعا زالعا كەلمەسە, جاتتىعۋدىڭ ءسانى بولمايتىن. اعايدىڭ ورتامىزدا جۇرگەنىنىڭ ءوزى بىزگە قانات ءبىتىرۋشى ەدى. جارىسقا ۇستازبەن بىرگە بارساڭ, ارقاڭدى الاتاۋعا تىرەگەندەي سەنىمدى جۇرەسىڭ. ال قاسىڭدا اعاي بولماسا, كوڭىلىڭ ءبىرتۇرلى قوڭىلتاقسىپ, جالعىزسىراعانداي كۇي كەشەسىڭ. اعاي بالۋانداردى قاتتى ۇستادى. مەن جاسىم 62-دەن اسسا دا, ءالى كۇنگە دەيىن مارات اعامنىڭ بەتىنە كەلگەن ەمەسپىن. اعايدىڭ الدىندا ءوزىمدى ءالى كۇنگە دەيىن شاكىرت سەزىنەمىن. ...1981 جىلى قاراعاندىدا بولعان كسرو چەمپيوناتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەحنيكالىق شەبەرلىگى ەڭ كەمەل بالۋان اتاندىم. ناقتىلاي ايتسام, قارسىلاستارىما 13 رەت ۇمتىلىپ, سونىڭ 10-ىندا ادىستەرىم ءساتتى شىعىپتى. ءسويتىپ, تەحنيكالىق شەبەرلىك, پايدالى قيمىل ساراپتاماسى بويىنشا كسرو قۇراماسىنداعى بارلىق بالۋاننان وزىق تۇردىم. بۇل مارات جاقىت ۇستازىمنىڭ مەنى ساپالى ءارى جۇيەلى باپتاۋىنىڭ ناتيجەسى بولاتىن.
ءيا, 1981 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قاراعاندى قالاسىندا سامبودان كسرو-نىڭ 35-ءشى چەمپيوناتى دۇركىرەپ ءوتتى. مارات باپكەر مەن الماس بالۋان وداقتىق چەمپيوناتقا تىڭعىلىقتى ازىرلەندى. بۇل باسەكە قازاقستاننىڭ سامبو كۇرەسى ءۇشىن تاريحي چەمپيونات بولدى. بۇعان دەيىنگى 34 بىرىنشىلىكتە رەسپۋبليكانىڭ بىردە-ءبىر سامبوشىسى كەڭەس وداعى چەمپيوناتىنىڭ التىن تۇعىرىنا شىعا الماسا, قاراعاندى كىلەمىندە تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆتىڭ شاكىرتى ايتجان شاڭعاراەۆ 48 كيلو سالماقتا, مارات جاقىتتىڭ شاكىرتى الماس مۇسابەكوۆ 52 كيلودا كسرو چەمپيوندارى اتاندى.
الماس مۇسابەكوۆ ناعىز زار كۇيىندە جۇرسە دە الەم چەمپيوناتىنا جولى تۇسپەدى. كسرو چەمپيوناتتارى مەن كۋبوك باسەكەلەرىندە الەم چەمپيوندارى يۋري كرۋگلوۆ, سەرگەي تەرنوۆىح, بابامۇراد فايزيەۆ, گۋرگەن تۋتحالياندى, الەم چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرلەرى ۆلاديمير بەلوۆ, گەننادي بەلوگلازوۆتى, باسقا دا مىقتىلاردى جىققانىنا قاراماي, 1984 جىلى ەكىنشى مارتە وداق چەمپيونى اتانسا دا, ماسكەۋدەگى سامبو قوجايىندارى مارات جاقىتتىڭ وسى شاكىرتىن دۇنيەجۇزىلىك بىرىنشىلىككە اپارماي قويدى. بۇل – وتارلاۋشى جۇيەنىڭ سپورتتاعى سوراقىلىعىنىڭ ءبىر عانا كورىنىسى.
الماس مۇسابەكوۆ 1977-1989 جىلدارى قازاقستان ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ كاپيتانى بولدى. ءيا, الماس سول كەزەڭدە كوش باستاعان سەركە ەدى. تالاي جارىستا جىگىتتەردى باستاپ كىلەمگە شىقتى, سوڭىنان ەرگەن ىنىلەرىنە جەڭىس جولىن كورسەتە ءبىلدى. بوز كىلەمدە عانا ەمەس, تۋرنيككە تارتىلسا دا, الاتاۋدىڭ قۇز بەتكەيلەرىندە قۇلدىراڭداپ جۇگىرسە دە كوشتىڭ الدىن بەرمەيتىن. قايراتى قابىنداپ, جۇلقىنىپ تۇرعان كەزىندە ماسكەۋ اياعىن تۇساپ الەم چەمپيوناتىنا جىبەرمەگەن الماس اعامىز ازاتتىق جىلدارىندا سول وكىنىشتىڭ ەسەسىن قايتاردى. الماس مۇسابەكوۆ – ارداگەرلەر اراسىنداعى الەم چەمپيونى!
بىردە مارات ۇستازى: «سەن وسەك ايتپايسىڭ, بىرەۋدىڭ ۇستىنەن ارىز جازبايسىڭ, بىرەۋدى جاماندامايسىڭ», دەسە الماس: «وعان ۋاقىتىم جوق. سەبەبى ءسىزدىڭ قاسىڭىزدا ءجۇرمىن», دەپ جاۋاپ قايتارىپتى.
ەندى قازاق سپورتىنىڭ ارداگەرى عازىم جارىلعاپوۆ بالۋان ىنىسىنەن «قازىر قايدا ءجۇرسىڭ؟» دەپ سۇراسا كەرەك. الماس: «اعايدىڭ قاسىندامىن», دەپتى. سوندا عازىم اعاسى: «سەن قانداي ازاماتسىڭ! «اعايدىڭ جانىندامىن», دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىڭنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى!», دەپ ىنىسىنە شىنايى رازىلىعىن بىلدىرگەن ەكەن.
الماس بولسا, سول قاراپايىم قالپى. ءالى كۇنگە دەيىن كۇرەس دەسە, جانى جاي تاپپايدى. «اعايدىڭ بەتىنە تۋرا قارايمىن. ءادىلىن ايتامىن», دەيدى سامايىن قىراۋ شالعان ارداگەر بالۋان. ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ تاعدىرى توعىسقانىنا 48 جىل بولىپتى...
قىدىربەك رىسبەك,
جۋرناليست