مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلدىڭ سوڭىندا قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرى سىبايلاس جەمقورلىق جاساعانى ءۇشىن باسشىلاردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگى ەنگىزىلگەن زاڭعا قول قويعان بولاتىن. بۇگىندە بۇل زاڭ تالابى قانشالىقتى ورىندالىپ ءجۇر؟ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى اليك شپەكباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن اپپارات جيىنىندا وسى ماسەلە كەڭىنەن تالقىلاندى.
زاڭ تالابىن تارقاتىپ ايتار بولساق, «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭنىڭ 60-بابىندا «ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر تاعايىندالعان كۇننەن باستاپ ءۇش اي وتكەن سوڭ باعىنىستىلارى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساعان جاعدايدا وتستاۆكاعا ءوتىنىش بەرەدى» دەپ جازىلعان. ال اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەر, ياعني مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەربەس قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ باسشىلارى قول استىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جەمقورلىعى ءۇشىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى.
جيىندا وسى تاقىرىپقا قاتىستى بايانداما جاساعان اگەنتتىكتىڭ پرەۆەنتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى لەيلا يىلدىز بۇل ماسەلەنىڭ «ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماڭىزدى پروبلەما» ەكەنىن اتاپ ءوتتى. زاڭعا وسى وزگەرىستەردى ەنگىزۋگە باستاماشى بولعان اگەنتتىك بۇگىندە بۇل تالاپ-مىندەتتەردىڭ ناقتى ىسكە اسىرىلۋىنا ۆەدومستۆولىق مونيتورينگ جۇرگىزىپ كەلەدى.
اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا, وسى نورما ەنگىزىلگەلى بەرى ەلىمىزدە 1 وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى وتستاۆكاعا كەتىپ, 4 اۋدان اكىمى مەن وبلىستىق باعىنىستاعى 2 قالا اكىمى قىزمەتتەرىنەن بوساتىلعان. سونداي-اق ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 10 اكىم تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورلاردىڭ 57 ءبىرىنشى باسشىسى جازاعا تارتىلسا, ونىڭ 13-ءى اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىنەن ايىرىلعان. جەمقورلىققا بارعانى ءۇشىن قىزمەتىنەن قۋىلىپ, قاتاڭ جازا ارقالاعانداردىڭ 35-ءى اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولسا, ولاردىڭ قاتارىندا 4 – اسكەري, 11 – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, 7 – كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتكەرى بار.
دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ مالىمدەۋىنشە, وزىنە تىكەلەي باعىنىستى قىزمەتكەرى زاڭسىزدىققا بارىپ, ءىس سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ كەزىندە بولعاندا باسشىلارى ءوز قالاۋىمەن جۇمىس ورنىن بوساتقان جاعدايلار دا از ەمەس. وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي 9 جاعداي تىركەلگەن.
تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان العاندا, تىكەلەي باعىنىشتىلاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىعى ءۇشىن باسشىلاردىڭ وتستاۆكاعا كەتۋى بۇگىنگى قوعامنىڭ تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرەدى. ءدال وسى وزەكتى تاقىرىپ الەۋمەتتىك جەلى مەن باق-تا ەڭ كوپ تالقىلانادى. بۇل حالىقتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ اينالاسىنداعى جەمقورلىق ماسەلەسىن ءجىتى قاداعالايتىنىن بايقاتادى. الايدا قاراپايىم حالىقتىڭ سىني كوزقاراسىنىڭ ءوزى بۇل ماسەلەگە بىرجاقتى باعا بەرمەي, نەعۇرلىم بايىپتى شەشىم شىعارۋدى تالاپ ەتەدى. كەي فاكتىلەر بويىنشا جۇرت باتىل شارا قولدانۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتادى. ماسەلەن, تۇركىستان وبلىسىندا كەلەس اۋدانىنىڭ اكىمى جۇمىستان شىقپاي, قاتاڭ سوگىس, كەنتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى سوگىس العاندا حالىقتىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلدى.
الماتى جانە اتىراۋ وبلىستارىندا اۋدان اكىمدەرى ورىنباسارلارىنىڭ پاراقورلىعى دا ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىنە نەگىز بولا الماعان سىڭايلى. سەبەبى الماتى وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى سوگىس الۋمەن, قاراساي مەن كەربۇلاق اۋداندارىنىڭ اكىمدەرى «قىزمەتىنە تولىق سايكەس كەلمەيدى» دەگەن شەشىممەن عانا شەكتەلگەن. ال اتىراۋ وبلىسى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ اكىمى قاتاڭ سوگىس الۋمەن «امان قالعان». قوستاناي وبلىسىندا رۋدنىي قالاسىنىڭ اكىمى عايازوۆ وزىنە باعىنىشتى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ جەمقورلىعى ءۇشىن وتستاۆكاعا كەتۋدىڭ ورنىنا اكىمدىك اپپاراتىنىڭ باسشىسىن قىزمەتىنەن بوساتقان. بۇل ىسكە اگەنتتىك ارالاسقاننان كەيىن عانا وبلىس اكىمىنە رۋدنىي قالاسىنىڭ اكىمىن قىزمەتىنەن بوساتۋعا تۋرا كەلگەن.
«ەسكەرتۋ بەرىپ, سوگىس جاريالاۋمەن شەكتەلۋ زاڭ تالابىن السىرەتىپ قانا قويماي, حالىقتىڭ سەنىمىنە دە سەلكەۋ تۇسىرەدى» دەگەن دەپارتامەنت باسشىسى بۇل ماسەلەنىڭ باستى ەكى سەبەبىن اتاپ ءوتتى. ءبىرىنشىسى – «جۇمىس ىستەيتىن ەشكىم قالمايدى» قاعيداتىن ۇستاناتىن جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ساياسي ەرىك-جىگەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى بولسا, ەكىنشىسى – زاڭداعى ولقىلىقتار. ماسەلەن, «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭنىڭ 43-بابى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتكەرىنىڭ جەمقورلىعى ءۇشىن ونىڭ تىكەلەي باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جوققا شىعارادى. تاعى ءبىر ءتۇيىن – قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرگە قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇرگىزۋ كەزىندە باسشىلاردى قايتا تاعايىنداۋعا قاتىستى. بۇگىنگى تاڭدا ەگەر ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى نەمەسە باسشى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ كەزىندە لاۋازىمىن اۋىستىرىپ, باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتسە, ونى قانداي دا ءبىر جاۋاپقا تارتۋ مۇمكىن ەمەس.
مىسالى, جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى كالەندەروۆ وزىنە تىكەلەي باعىنىشتى قىزمەتكەرىنە قاتىستى سوت تالقىلاۋى كەزىندە شۋ اۋدانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن سىتىلىپ كەتتى. قوستاناي وبلىسىنداعى قوستاناي اۋدانىنىڭ اكىمى رادچەنكو دا ءدال وسى تاسىلمەن قىزمەت اۋىستىرىپ, قاراسۋعا بارىپ اكىمدىك قىزمەتىن جالعاستىرا بەرەدى. ال شىعىس قازاقستان وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرباەۆ ورىنباسارىنا قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇرگىزۋ كەزىندە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالىپ, زاڭنان اينالىپ ءوتتى.
«زاڭداعى ءدال وسى ولقىلىق سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ كەزىندە قىزمەت اۋىستىرۋ مەن ءوز ەركىمەن جۇمىستان شىعۋعا تىيىم سالماۋ باسشىلارعا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەمقورلىقتارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلىپ كەتۋگە جول اشىپ بەرىپ تۇر», دەدى ل.يىلدىز.
كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتكەرلەرى جاساعان جەمقورلىق ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى ءتيىستى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ, قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ كەزىندە باسشىلاردىڭ قىزمەتىن اۋىستىرۋعا, ءوز ەركىمەن جۇمىستان شىعۋىنا شەكتەۋ قويۋ, ساياسي قىزمەتشىنىڭ وتستاۆكاسىن قابىلداۋ نە اكىمشىلىك قىزمەتشىنى لاۋازىمىنان بوساتۋ كەزىندە ونى ءبىر جىل ىشىندە تەڭ دارەجەلى باسشى لاۋازىمعا تاعايىنداۋعا تىيىم سالۋ سەكىلدى تۇيىندەر شەشىلمەي, بۇل ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەسى انىق. سۋديالاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىعى ءۇشىن باسشىلارىن, ماسەلەن سوت توراعالارىن جازاعا تارتۋدى قولدانۋ دا نازاردان تىس قالماعانى ءجون.
سونداي-اق دەپارتامەنت باسشىسى قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىعى ءۇشىن ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ وتستاۆكاعا كەتۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن مۇددەلى تۇلعالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءتيىستى كوميسسيالاردا قاراۋدى, شەشىمدى القالى تۇردە قابىلداۋدى ۇسىندى.
تالقىعا تۇسكەن بۇل ماسەلەگە قاتىستى كوزقاراسىن بىلدىرگەن اگەنتتىك توراعاسى اليك شپەكباەۆ زاڭدىق نورمالاردى بىرىزگە كەلتىرمەي, جاۋاپتى ادامداردىڭ جازادان اينالىپ وتە بەرەتىنىن ەسكەرتتى. «زاڭداعى مۇنداي ولقىلىقتار جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلۋدىڭ توتە جولى ەكەنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان القالى جيىنداردا زاڭدى ءوز دەڭگەيىندە كۇشەيتۋ, پىكىر الماسۋ كەزىندە جەكە ءبىر ادامداردىڭ جەتەگىندە كەتىپ قالماۋ, ەكى جىلداپ اۋىسپايتىن كوميسسيا مۇشەلەرىن جاڭارتىپ وتىرۋ سەكىلدى ماڭىزدى تۇيتكىلدەرگە دە باسا كوڭىل بولگەن ءجون. حالىقارالىق تاجىريبەلەرگە ساراپتاما جاساۋدى دا ەستەن شىعارماعان دۇرىس», دەدى توراعا. مۇنداي ماڭىزدى ۇسىنىستار, نەگىزىنەن, جەرگىلىكتى جەرلەردەن كەلىپ ءتۇسۋى قاجەت ەكەنىن ەسكەرتكەن اليك جاتقامباي ۇلى قوعام بەلسەندىلەرىن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدا كومەكشى بولۋعا شاقىردى.