مەرعالىم قاجى

مەرعالىم جانە ونىڭ بالالارى

باسىنداعى قۇلپىتاسىندا: «حيجرا 1332. 22 راجاب (1914 جىل­­­دىڭ 2 شىلدەسى – اۆتور). بايىم­­بەت رۋىنان, قۇتتىمباي ۇلى ء(الحاجا­ل­­حارامين) مەرعالىم جان­بولات­­ ۇلى, 81-ندە پانيدەن باقيعا ساپار شەكتى» – دەپ جازىل­عان.

وسىعان قاراپ, مەرعالىم قاجى­نىڭ 1833 ­جىلى تۋىپ, 1914 جىلى ومىردەن وزعا­نىن بىلۋگە بولادى.

قاجىنىڭ شوبەرەسى ەركەبۇلان يبراگي­موۆ­تىڭ جەكە مۇراعاتىندا مەرعالىم قاجى­نىڭ 1910 جىلى بەلگىسىز پاۆلودارلىق فوتو­گراف تۇسىرگەن سۋرەتى ساقتاۋلى ەكەن. تو­مەندە سونى ۇسىنىپ وتىرمىز.

1887 جىلى مەرعالىم مەككە مەن ماديناعا بارۋعا رۇحسات سۇراپ جانە پاۆلودار ۋەزى, التىباي بولى­سىنىڭ №4 اۋىلىنىڭ تۇرعىنى دەگەن كۋالىك الۋعا ءوتىنىش بەرەدى.

ول ۋاقىتتاردا قاجىلىق ساپار­عا بارۋ­داعى قيىندىقتىڭ ءبىرى – جولدىڭ قىمبات­شىلىعى بولاتىن. ەكىن­شى قيىندىق – رەسەي يمپەريا­سى اكىمشىلىگىنىڭ شەتەلدىك تول­قۇ­جات راسىمدەۋدەگى بيۋروكراتيالىق كەدەر­گىسى ەدى.

كەلەسى جىلى (1888) پاۆلودار ۋەزى, التىباي بولىسىنىڭ ادام­دارى قاتپا قۋاندىقوۆ, تاسقىم­باي سەيتەنوۆ, باتىر­باي سەيتە­نوۆتەرمەن بىرگە مەرعالىم قاسيەت­تى مەككەگە اتتانادى.

سەمەي وبلىسىنان مەككە – ما­دي­ناعا دەيىنگى بۇل ساپار جىلدان اسا ۋاقىتتى الاتىنىن بايقايمىز. مىسالى, كۇربانعالي حاليد سەمەي­دەن 1897 جىلدىڭ 15-ءشى اقپا­نىندا شىعىپ, ماديناعا تەك 1898 جىلدىڭ قاڭتارىندا جەتەدى. ول – رەسەي, پولشا, اۋستريا, ۆەنگريا, بولگاريا, تۇركيا, پاكىستان, يەرۋ­­ساليم, ەگيپەت ارقىلى ساۋد ارابياسىنا جەتكەن.

مەرعالىم قاجىنىڭ ۇرپاق­تا­رى­نىڭ ايتۋىنشا, ول ەكى مارتە قاجىلىق جاساعان.

مەرعالىم قاجىنىڭ جەرلەنگەن جەرى تۋرا­لى مىنا ءبىر قىزىقتى اڭگى­مەنى ماعان №6 اۋىلدىڭ تۇرعىنى قاراتاي ابەنوۆ دەگەن كىسى ايتتى:

مەرعالىم قاجى ءتىرى كەزىندە ءوزىن اۋىلىنان 60 شاقىرىم قاشىق­تىقتاعى كۇرەڭ بيە دەگەن جەرگە جەر­لەۋدى بالالارىنا وسيەت ەتىپتى. سەبەبى اۋىلدىڭ جانىنداعى جەرلەردى ءبىر كەزدەرى «كاپىرلەر» كەلىپ الادى دەگەن. بىراق نەگە ەكەنى بەل­گىسىز, قاجىنىڭ وسيەتى ورىندال­ماي, بالالارى ونى 1914 جىلى اۋى­لىنىڭ جانىنداعى قورىمعا جەرلەيدى. ءبىر قىزىعى, وسىدان 45 جىل وتكەن سوڭ, قۇرىلىسشىلار وسى ارامەن سول كەزدەگى ۇلكەن قۇرىلىس ەرماك گرەس-ىنە جول سالا باستايدى. جوبا بويىنشا بۇل جول قاجى جاتقان قورىمنىڭ ۇستىمەن ءوتۋى كەرەك ەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل جونىندە قۇرىلىس باسشىلارىنا قورىمدى اينالىپ وتىڭىزدەر دەپ ءوتىنىش جاساسا دا, جول قۇرىلىسى توقتاماي, زيراتقا جاقىنداپ قا­لادى. بىراق ءبىر كۇندەرى جەر قازىپ جاتقان ەكسكاۆاتورلاردىڭ اۋەلى بىرەۋى, سوسىن ەكىنشىسى ىستەن شىعىپ قالادى. وسىلاي بىرنەشە كۇن تۇر­عان سوڭ, قۇرىلىسشىلار اقىرى قو­رىمدى اينالىپ كەتەدى.

مەرعالىمنىڭ ەر بالالارى: اياپبەرگەن, ىسماعۇل, ىسقاق, ءجۇ­نىس, ىبىرايىم (يبراگيم).

1928 جىلعى بايلاردىڭ مال-مۇل­كىن تاركىلەۋ جونىندەگى مالىمەتتەرگە سۇيەن­سەك, (مەرعالىمنىڭ بالالارى ىسقاق پەن ىبىرايىم (ارحيۆتىك قۇجاتتاردا يبراگيم بولىپ جازىلادى – اۆتور) جانە بۇلاردىڭ اكەسى مەرعالىم وتە اۋقاتتى ادام بولعان: شارۋاشىلىعىندا 1000 باس مال ۇستاعان; ۋەزدا ايماعىندا ەر­تىس بويىندا دۇكەندەرى بولعان; سونداي-اق, قوياندى جەرمەڭكەسىندە ءوزىنىڭ ساۋدا ورنى بولىپتى.

1893, 1895, 1901, 1904 جىلدارى مەر­­عا­لىم­نىڭ ۇلى ىسقاقتى پاۆ­لودار ۋەزى, التىباي بولىسى, №4 اۋىل­دىڭ ءبيى ەتىپ سايلايدى. 1898 جىلعى ششەربينا ەكسپەديتسياسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, مەر­عالىم جان­بولاتوۆ پەن ونىڭ بالالارىنىڭ شارۋا­شىلىعىندا 471 جىلقى, 32 تۇيە, 485 ءىرى قارا جانە 410 قوي بول­عان. 1908 جىلعى سايلاۋدىڭ ناتي­جەسى بويىنشا, التىباي بولى­سىنىڭ باسقارۋشىسى بولىپ ىسقاق مەر­عالىم ۇلى جانبولاتوۆ سايلانادى. ول وسى قىزمەتتە كەڭەس بيلىگى ورناعان 1918 جىلعا دەيىن بولعان. ىس­قاقتىڭ ءىنىسى ىبىرايىم – 2,3-ءشى گيلدىلى قۇرمەتتى كوپەس بولعان.

قۋعىن-سۇرگىن جانە تاركىلەۋ

1928 جىلى تامىزدا قازاق اسسر-ءى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كە­ڭەسى ء«ىرى بايلار مەن جارتىلاي فەودالداردىڭ مال-مۇلكىن تار­كى­لەپ, جەر اۋدارۋ تۋرالى» دەكرەت قابىلدايدى. پاۆلودار ۋەزى بويىنشا №1 وسى تىزىمگە ىبىرايىم جانە ىسقاق جانبولاتوۆتار كىرەدى.

قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇرا­عا­تىندا جانبولاتوۆتاردى تاركى­لەپ, جەر اۋدارۋ تۋرالى قۇجاتتار ساق­تالعان.

ىبىرايىم جانبولاتوۆتى تاركىلەپ, جەر اۋدارۋ تۋرالى اكتى

وتباسى قۇرامى: ىبىرايىم – 44 جاس­تا. ايەلى نۇريلا – 43 جاس­تا. ەكىنشى ايەلى بيعاش – 28 جاس­تا. قىزى حافيزا – 13 جاستا. باۋى­رىنا سالىپ العان ءىنىسى ءجۇنىس جانبولاتوۆتىڭ بالاسى ءشامشى – 19 جاستا. ءشام­شىنىڭ اجەسى بيپا – 77 جاستا. بارلىعى التى جان. 200 باس ءىرى قاراسى, 250 باس ۇساق مالى, اعاش ءۇيى, ەكى كيىز ءۇيى, 5 ارباسى, 2 جايداق ارباسى بار. 6 ادامدى جۇمىسقا پايدالانادى, تاسىمال مەن ساۋدادان 50 000 رۋبل التىن اقشامەن كىرىسى بار. الاشوردا قوزعالىسىنا قولداۋ بىلدىرگەن.تولىقتاي تاركىلەنىپ, اقتوبە ۋەزىنە جەر اۋدارىلۋعا جاتادى.1928 جىل, 2 قىركۇيەك.

ىسقاق جانبولاتوۆتى تاركى­لەپ جەر اۋدارۋ تۋرالى اكتى

وتباسى قۇرامى: ىسقاق – 60 جاس­تا. ايەلى جامال – 57 جاستا. ەكىن­شى ايەلى قاليما – 39 جاستا. ۇلى ناسىر (ناسرەتدين) – 17 جاس­تا. ۇلى زەي­نوللا – 14 جاستا. ۇلى شياز – 3 جاستا. قىزى شاعبان (شاعابانۋ) – 13 جاستا. قىزى كۇلاش – 8 جاستا. قىزى كۇل­عايشا – 1 جاستا.

ۇلى قابىش (عابدۋلحاميت) – 43 جاستا. ايەلى قاليما – 31 جاستا. ۇلى قاساب – 4 جاستا. قىزى زەينەپ – 16 جاستا. ۇلى ءىنسات – 1 جاستا.

ىسقاق ۇزاق ۋاقىت بولىس باس­قارۋ­شىسى بولعان.تاركىلەنىپ, اق­توبە ۋەزىنە جەر اۋدارىلۋعا جاتادى.

ساپار ۇستىندە بۇل وتباسى ء(سى­بىر وڭىرىندەگى سلاۆگورود اۋدا­نى, قارابۇلاق اۋىلى – اۆتور) وتا­عا­سى ىسقاقتىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى توقتاۋعا ءماجبۇر بو­لادى. وسىدان سوڭ ىسقاقتىڭ ەكىن­شى ايەلى قاليما وتاعاسى ىس­قاق­تىڭ قايتىس بولۋىنا جانە كۇن­كورىستىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى تۋعان جەرلەرىنە قايتا ورالۋعا رۇح­سات سۇراپ ءوتىنىش جازىپتى (1928.6.12.). بىراق ەلگە قايتۋعا رۇق­سات بەرىلمەيدى.

بۇل اۋلەتتىڭ بۇدان ارعى تاع­دى­رى تەك تراگەدياعا تولى. كەڭەس بيلىگىنىڭ جازالاۋ­شى ۇيىم­دا­رىنىڭ شەشىمىمەن ىسقاق بولىس­تىڭ وتباسى ءسىبىردىڭ تۋرۋحانسك ايما­عىنا جەر اۋدارىلادى. تار­كىلەنىپ ۋكراينا جەرىنەن كەلگەن ءبىر توپ وتباسىمەن بىرگە ىسقاقتىڭ ءۇي ءىشى ەنيسەي وزەنىمەن ءجۇزىپ كەتە بارادى. جولشىباي ءىش سۇزەگى ىن­دەتى باستالىپ, وسى اۋرۋدان ىسقاق وتباسىنداعى ايەلدەر مەن كىش­كەنتاي قىزدار تەگىس قازا بولىپ, دەنەلەرى سۋعا تاستالادى. وسى ىن­دەت­تەن امان قالعان زەينوللانى ۇل­­كەن اعا­سىمەن ەكەۋىن تۋرۋحانسك اي­­ماعىنداعى ەلسىز جاعالاۋعا تاس­تاپ كەتەدى. وسى جەردە اعاسى قايتىس بولىپ, تەك زەينوللا عانا امان قا­لادى.

بۇل كەزدە ىبىرايىمنىڭ وتباسى اقتو­بەدەن رەسەيدىڭ كراسنويارسك ولكەسىنە جەر اۋدارىلادى.

 ىبىرايىمنىڭ نەمەرەسى ەركە­بۇلان ىبىرايىموۆتىڭ اڭگىمە­سىنەن: بۇل كەزدە مەنىڭ اكەم ءشام­شى ىبىرايىم اتامىزبەن بىر­گە كراسنويارسك ولكەسىندەگى كليۋكۆەن­نايا دەگەن ستانتسيادا بولعان. بۇلار وتى­زىنشى جىلداردىڭ اياعىندا كراسنويارسك قالاسىنداعى زاۋىتتا ءبىر قازاق جىگىتى كومسورگ بولىپ ءجۇر دەگەن حابار ەستيدى. اكەم وسىدان سوڭ, تۋىس-تۋعاندارىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ قالا ما دەگەن ويمەن قالاعا بارادى. شىنىندا دا كومسورگ بولىپ جۇرگەن بۇل جىگىت زەي­نوللا ەدى. وسىلاي تابىسقان تۋىس­تاردى ۇلى وتان سوعىسى قايتادان ايىرادى. زەينوللا سوعىسقا قاتىسىپ, ودان سوڭ ماسكەۋ قالاسىندا تۇرىپ, تاتيانا ات­تى ايەلگە ۇيلەنەدى. ءبىز ول كىسىنى تانيا تاتەي دەپ اتاۋشى ەدىك, قازىر ول كىسىنىڭ بار-جوعىن بىل­مەيمىن. ادرەسىن جوعالتىپ الدىم. زەينوللا 60-شى جىل­داردىڭ باسىن­دا جۇ­رەك اۋرۋىنان قايتىس بولدى. ول كىسى­دەن ەكى قىز بار: عاليا – 1946 جىلى تۋعان, حاليما – 1951 جىلعى.

اكەم ءشامشى سوعىستان سوڭ­ فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك) قالا­سىنداعى نەمەرە تۋىسى قاپارعا (سماعۇل مەرعالىم ۇلى جان­بولا­توۆتىڭ بالاسى) بارادى. قاپار سو­عىسقا دەيىن قىر­عىز­ستاننىڭ دەن­ساۋلىق ساقتاۋ حالكومىندا كادر­لار ءبولىمىن باسقارىپ ءجۇرىپ, جالا بو­يىنشا وگپۋ-عا ۇستالىپ, 4 اي تۇر­مەدە وتىرىپ شىعادى. سوعىستان سوڭ قاپار تاعى دا فرۋنزەگە كەلىپ, مەنىڭ اكەمدى ەرجەتىپ قالعان جانە تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن بالاسى ارىستانبەكپەن سول جاققا, اۋا رايى جىلى جەرگە شاقىرادى. ارىس­تانبەكتىڭ تۋعان شەشەسى بۇعان دەيىن اۋرۋدان قايتىس بولىپ كەتكەن. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى اكەم مەنىڭ شەشەمە, ءۇيسىن رۋى­نىڭ قىزى ينسارعا ۇيلەنەدى. ال ارىس­تانبەك سول سىرقاتىنان ايىعا الماي, ءوزىن سونشا جاقسى كورەتىن مەنىڭ انامنىڭ قولىندا قايتادى. مەنىڭ انام دا (ينسار) 1971 جىلى 54 جاسىندا ەرتە قايتىس بولدى.

ءبىز, ىبىرايىمنىڭ شامشىدەن تا­راعان ۇرپاقتارى قىرعىز جەرىندە تۇرىپ جاتىرمىز. قارىنداسىم كۇلسىم جانە مەنىڭ قىزدارىم كوپ جىلداردان بەرى اۋستريادا تۇرادى. سەرجان اتتى ۇلىمنىڭ وتباسى مەنىمەن بىرگە. ءبىر تۋىسقانىمىز الماتىدا. بىزگە 80-ءشى جىلدا­رى مەرعالىمنىڭ ۇلكەن ۇلى اياپ­بەرگەننىڭ بالاسى باۋكەن ءجيى كەلىپ جۇرەتىن. ونىڭ ۇرپاقتارى قازىر پاۆلودار وبلىسىندا تۇرۋى كەرەك, بىراق ەشقانداي حابارىمىز جوق.

ءسوز سوڭى

كەيىنگى كەزدە تاريحتىڭ ەڭ ءبىر الاساپىراندى كەزەڭىن سۋرەتتەيتىن, جانىڭدى تەبىرەنتىپ, سول ءبىر قاسى­رەتتى جىلداردى باستان كەشكەن كەيىك­پەرىمەن بىرگە كۇي كەشىپ, كو­زىڭە جاس كەلتىرەتىن فيلمدەر ەسىم­دە جوق. دەگەنمەن «اناعا اپا­رار جول» ءفيلمىن وسىنداي دۇ­نيە دەر ەدىم. قازىر ءبىزدىڭ ۇلان-باي­تاق وتانىمىزدىڭ كەز كەلگەن اۋى­لىندا سول زامانداردىڭ بارلىق سۇم­­دىعىن – كەڭەستىك توڭكەرىستىڭ, قۋعىن-سۇرگىننىڭ, اشارشىلىقتىڭ قاسىرەتىن, سوعىستىڭ زاردابىن باس­تان كەشكەن ادامدار, وتباسىلار مولىنان تابىلادى. جوعارىداعى مەرعالىم قاجىنىڭ اۋلەتى باس­تان كەشكەن تراگەديا وسىنىڭ ءبىر دالەلى. ءبىر قۋانارلىعى, پاۆ­لودار وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانى اۋماعىنداعى مەرعالىم قاجى زيراتى ساكرالدى ورىندار تىزىمىنە كىرىپ­تى. بۇل ارينە, جاقسى جاڭالىق.

داۋرەن اياشينوۆ,

تاريحشى-ولكەتانۋشى

پاۆلودار وبلىسى