تاياۋدا ەۋروپالىق كوميسسيا «تسيفرلى ونجىلدىق» قۇجاتىن قابىلدادى. وندا 2030 جىلعا دەيىنگى تسيفرلى تەحنولوگيا سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر قامتىلعان. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» جاريالاپ وتىرعان ماقالالاردىڭ بىرەۋى وسى ماسەلەگە ارنالعان.
ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارى وكىلى حوسەپ بوررەل مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ باسەكەلەستىك جونىندەگى كوميسسارى مارگرەت ۆەستاگەر بىرلەسىپ ازىرلەگەن ماقالادا قارت قۇرلىقتىڭ تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى كوزقاراسىنىڭ ماڭىزى جايلى ءسوز قوزعالادى.
اۆتورلاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەۋروپالىق وداق الەمدەگى تسيفرلى تەحنولوگيا سالاسىن دۇرىس باعىتقا بۇرۋعا قابىلەتتى. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قارت قۇرلىقتىڭ شەنەۋنىكتەرى ءتيىستى شارالاردى ىسكە اسىرىپ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋى قاجەت.
پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوەتيكا پروفەسسورى پيتەر سينگەر اقش-تاعى مىناداي قىزىق وقيعاعا توقتالادى. تۇرعىندارعا ۆاكتسينا سالۋعا جاۋاپتى حاسان گوكال ارتىق قالعان ەكپەلەردى باسقا ادامدارعا ەگەدى. كەيىنىرەك وسى ارەكەتى ءۇشىن جۇمىستان شىعارىلىپ, جاۋاپقا تارتىلعان. اۆتور وسى وقيعادا دارىگەردى قۋدالاعانداردى سىنعا الادى.
ەستەرىڭىزگە سالايىق, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسىنىڭ ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.
بريۋسسەل. تاياۋدا ەۋروپالىق كوميسسيا «تسيفرلى ونجىلدىق» باستاماسىن تانىستىردى. ەۋروپالىق وداق 2030 جىلعا دەيىن ءتورت نەگىزگى باعىتقا باسىمدىق بەرمەك. اتاپ ايتقاندا, ينفراقۇرىلىم, مۇمكىندىكتەر, قوعامدىق قىزمەت جانە بيزنەستى تسيفرلاندىرۋ. وسىلايشا, قارت قۇرلىق قازىرگى تاڭداعى تسيفرلى رەۆوليۋتسيانىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولۋدى كوزدەيدى.
تەحنولوگيا ازاماتتار مەن بيزنەسكە وركەندەگەن جانە قولايلى قوعام قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىزگە اشىق جانە باسەكەگە قابىلەتتى نارىق قاجەت. تۇتىنۋشىلارعا ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىن تەڭ دارەجەدە جەتكىزۋگە جانە يننوۆاتسيالار ەنگىزۋگە بۇكىل كاسىپورىنداردىڭ مۇمكىنشىلىگى بولۋعا ءتيىس.
كەڭىرەك ايتساق, تسيفرلاندىرۋ قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ جانە جاھاندىق ىقپال ەتۋدىڭ كىلتىنە اينالدى. ورتاق بولاشاعىمىز تسيفرلى ورتادا قالىپتاسىپ كەلەدى. تەحنولوگيالىق باسىمدىققا جەتۋدى كوزدەيتىن گەوساياسي تۇرعىدا باسەكەلەس الەمدە ەۋروپالىق وداقتىڭ تسيفرلاندىرۋ جونىندەگى كوزقاراسى ءوزىن دالەلدەۋى ءتيىس. وسىلايشا اشىق قوعامعا, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنە جانە باستى ەركىندىكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قاداعالاۋ جانە ونى قۋعىن-سۇرگىن قۇرالى رەتىندە قولداناتىن اۆتوريتارلى جۇيەلەردەن ارتىقشىلىعىن كورسەتۋى قاجەت.
ءوز مۇمكىنشىلىكتەرىن تولىققاندى پايدالانا وتىرىپ, ەۋروپالىق وداق الەمدەگى تسيفرلى تەحنولوگيا سالاسىن دۇرىس باعىتقا بۇرا الادى. ەۋروپانىڭ تسيفرلى ونجىلدىعىن ءساتتى وتكىزۋ ەو-نىڭ اياسىندا تەرەڭ ىنتىماقتاستىق قالىپتاستىرىپ, ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى قاتىناستاردى جولعا قويۋعا تىكەلەي بايلانىستى. بارىنەن بۇرىن, تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيانىڭ بۇكىل تيىمدىلىگىن كورۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا ەركىن قۇيىلاتىن اشىق تسيفرلى ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ كەرەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا تسيفرلى شەشىمدەردى قولدانىپ, تەرروريزممەن كۇرەسىپ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ الدىن الىپ, بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىكتى قورعايمىز با, الدە تەحنولوگيانى تابيعي اپاتتاردى بولجاپ, كەلەشەك پاندەميالاردىڭ الدىن الۋعا پايدالانامىز با, ءبارىبىر بىزگە حالىقارالىق تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىق قاجەت.
بىراق تسيفرلاندىرۋدان كەلەتىن قاۋىپ-قاتەر دە جەتەرلىك. ماسەلەن, جاپپاي قاداعالاۋ مەن ماڭىزدى نىساندارعا جاسالعان كيبەرشابۋىلدان باستاپ, قوعامدى بولشەكتەيتىن, دەموكراتيانى السىرەتەتىن, مەملەكەت قارجىلاندىراتىن دەزينفورماتسياعا دەيىن جالعاسا بەرەدى. ەندەشە, اشىقتىق پەن ءبىزدىڭ ماڭىزدى قۇندىلىقتارىمىز بەن مۇددەلەرىمىزدىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ وتىرعانىمىز ءجون.
اتاپ ايتقاندا, مىنا ءۇش نەگىزگى قاعيدالاردى ۇستانۋىمىز كەرەك. تسيفرلى نارىقتا تەڭ جاعداي جاساۋ, كيبەركەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىك جانە جەلىدەگى ەركىندىك (سونىڭ ىشىندە ءسوز بوستاندىعى مەن جينالىستاردى قورعاۋ, كەمسىتۋشىلىك پەن جەكە مالىمەتتەردىڭ تاراپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ).
ەۋروپالىق وداقتىڭ ەكىجاقتى قاتىناستارىن نىعايتۋعا, ناقتى ستاندارتتاردى ورناتۋعا جانە تاۋار جەتكىزۋدە تۇراقتى تسيفرلى تىزبە قۇرۋعا دەگەن ىنتامىزدى ساقتاي وتىرىپ, اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ اكىمشىلىگىنە بىرلەسكەن ساۋدا جانە تەحنولوگيالار كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىق.
سونداي-اق ەو ادامزاتقا ارنالعان تسيفرلاندىرۋ جونىندەگى ورتاق كوزقاراسى بار جاھاندىق كواليتسيا قۇرۋعا ۇمتىلادى. ءبىز تەحنولوگيالار مەن تسيفرلى ەكونوميكانى ءتيىمدى دەموكراتيالىق باسقارۋ ارقىلى جۇرگىزەتىندەرمەن ىنتىماقتاستىقتا بولۋىمىز قاجەت. مۇنداي كەز كەلگەن كواليتسياعا ينتەرنەتتىڭ اشىق, ورتالىقتاندىرىلماعان مودەلىن جانە تسيفرلى نارىقتارداعى ادىلەتتىلىك, كيبەركەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىك جانە جەكە جەلىدەگى ەركىندىكتى قورعاۋعا دايىن بارلىق ادام قوسىلا الۋى كەرەك.
تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەگەندە عانا جاساندى ينتەللەكت پەن باسقا دا زاماناۋي تەحنولوگيالارعا ورتاق قۇندىلىقتارىمىزعا نەگىزدەلگەن ستاندارتتار قويىپ, باسقالار جاساعان يننوۆاتسيانىڭ تيىمدىلىگىن كورىپ, كيبەرشابۋىلدارعا قارسى مىقتى قورعانىس قالىپتاستىرامىز. وزىق ويلى ارىپتەستەردىڭ كواليتسياسىن قۇرۋ ءبىزدىڭ تسيفرلى جەتكىزۋ تىزبەگىن قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزگى قاينار كوزىنە اينالدىرادى.
سونىمەن قاتار, تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – تسيفرلى ونجىلدىق 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە بەرىلگەن سوڭعى مۇمكىندىك. تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى قوعامدىق قىزمەتتەرگە قول جەتكىزىپ, ولاردى ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىگى مول ەكەنى بەلگىلى. افريكادا ينتەرنەتكە قولى جەتكەن تۇرعىنداردىڭ مولشەرى 2005 جىلعى 2 پايىزدان 2019 جىلعا قاراي 40 پايىزعا دەيىن ۇلعايتىلىپ, بالالاردىڭ كوبىرەك ءبىلىم الۋىنا, ايەلدەردى جۇمىسپەن قامتۋعا جول اشىلدى. ايتسە دە, جاھاندىق دەڭگەيدە تسيفرلى ءبولىنۋ بار كەزەڭدە جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ بۇكىل مۇمكىنشىلىگىن سەزىنە المايمىز.
وسى ماقساتتا ەو كوپ ۇزاماي سەرىكتەستەرىنە ءوزىنىڭ تسيفرلى باسقارۋ شەڭبەرىن, سونىڭ ىشىندە كيبەرقاۋىپسىزدىك جانە دەرەكتەردى قورعاۋ سەكىلدى سالالاردى دامىتۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن قارجىلىق رەسۋرستار مەن تەحنيكالىق كومەكتەردى بىرىكتىرەتىن باستاما ۇسىنادى. مىسالى, جاڭا تسيفرلى بايلانىس قورى بۇل باستاماعا نەگىز بولا الادى. وسىلايشا, سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرگە الداعى ۋاقىتتا وسىنداي يدەيالاردىڭ قانشالىقتى ورىندالاتىنىن زەرتتەيمىز.
ءسوز سوڭىندا, قاۋىپسىز, بىراق اشىق ينتەرنەتتى ساقتاۋ ەل بيلىگىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ازاماتتىق قوعام, جەكە مەنشىك جانە عىلىمي توپتاردىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرەتىن كوپجاقتى كوزقاراس مودەلىن جاساۋدى قاجەت ەتەدى. سودان كەيىن بۇل مودەل بۇۇ مەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنان باستاپ, حالىقارالىق تەلەكوممۋنيكاتسيالار وداعىنا دەيىنگى حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىپ, ورتاق ەرەجەلەردىڭ ماقساتقا ساي ەكەنىن قامتاماسىز ەتەدى.
سوندا عانا ورتاق قاعيدالارىمىز ارقىلى قالىپتاسقان ورتا ادامزاتقا نەگىزدەلگەن تسيفرلى وزگەرىسكە قول جەتكىزىپ, تەحنولوگيانىڭ پايداسىن ارتتىرىپ, قاۋپىن ازايتۋعا جول اشادى. كيبەركەڭىستىكتە دە ەۋروپا جاھاندىق نەگىزگى قۇندىلىقتاردىڭ تىرەگىنە اينالادى. 1948 جىلعى ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن, جەكە ومىرگە قول سۇعىلماۋشىلىق پەن كەمسىتپەۋ قۇقىعىن, ءسوز بەن سەنىم بوستاندىعىن بەلگىلەدى. تسيفرلى رەۆوليۋتسيانى وسىعان ساي جۇرگىزۋ – ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز.
مارگرەت ۆەستاگەر,
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ ەۋروپانىڭ تسيفرلى داۋىرگە بەيىمدەلۋى جونىندەگى اتقارۋشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, ەو-نىڭ باسەكەلەستىك جونىندەگى كوميسسارى,
حوسەپ بوررەل,
ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارى وكىلى, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ ەۋروپانىڭ الەمدەگى ورنىن نىعايتۋ جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org