اسقارالى الاتاۋدىڭ باۋىرىنا سۇعىنىپ جاتقان تۇرگەن اتتى اۋىل بار. الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ اۋماعىندا عوي. جەتىسۋداعى تۇمسا تابيعات ءدال وسى مەكەنگە كەلگەندە شىنايى كوركەمدىك پەن ەرەكشەلىككە بارىن سالعان سياقتى. ويتكەنى, اينالاسىن تاۋ قورشاعان ولكەدە ساف اۋا, جانۋارلار الەمى مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ باسى قوسىلىپ, ءبىر ۇيلەسىم تاۋىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەيدى.
وسى اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن اۋماقتاعى ءىرى تاۋ شاتقالى شىعادى. ىلە الاتاۋىنىڭ تەرىسكەي بوكتەرىنەن باستالىپ 49 شاقىرىمعا سوزىلاتىن تۇرگەن شاتقالى سارىتاۋ جوتاسىنا دەيىن سوزىلىپ جاتادى. ءارى قاراي اسى ۇستىرتىنە جالعاسادى دەيدى دەرەكتەر. شاتقالدان باستاۋ الاتىن تەرىسكەنسۋ وزەنى دە ايماقتىڭ ءىنجۋ القاسىنداي. قورشاعان ورتاعا كورىك بەرەدى. ءارى تاۋ وزەندەرىنىڭ ىشىندەگى ارناسى تەرەڭ وزەننىڭ ءبىر وسى تەرىسكەنسۋ ەكەن. سۋدىڭ تۇڭعيىق ءتۇبى ءبىر جارىم مەترگە دەيىن جەتەدى.
تۇرگەن شاتقالى تۇمسا تابيعي مەكەن عانا ەمەس, قورشاعان ورتانىڭ سۇلۋلىعىنا قۇشتار جانداردىڭ اڭسارى اۋىپ تۇراتىن ءتۋريزمنىڭ ورتالىعىنا دا اينالىپ كەلەدى. الماتى قالاسىنان 90 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقانىنا قاراماستان تاۋ اراسىنا كەلۋشىلەر قاتارى سيرەمەيدى. اسىرەسە, دەمالىس كۇندەرى بۇل ماڭعا اعىلعان ادام قاراسى كوپ بولادى. ويتكەنى, عاجايىپ تابيعاتتىڭ بىرنەشە كەرەمەتى وسى شاتقالدان تابىلادى. مۇندا العاش كەلگەندە ىستىق سۋ اتقىلاعان بۇلاق پەن تاستان قۇلاپ اققان سارقىراما الدىڭنان قارسى السا, ىشكەرىلەي ەنگەن سايى قىلقان جاپىراقتى اعاش شوعىرى مەن ۇشار باسىن قار كومگەن تاۋ شىڭدارى ىنتىقتىرىپ الا جونەلەدى...
تۇرگەندەگى تابيعي سارقىرامانىڭ ىشىندەگى ەلەۋلىسى – ايۋلى دەپ اتالادى. جاقپار تاستان قۇلاپ تۇسكەن تاۋ سۋى 30 مەترلىك بيىكتىكتەن ىلديلاپ اعىپ, ەتەكتەگى وزەن ارناسىنا قوسىلىپ جاتىر. ال وسىنداعى بوزگۇل اتتى تاعى ءبىر تاڭداي قاقتىرار سارقىراما جارتاستى تەسىپ شىعىپ, كادىمگى تۋننەلدەن وتكەن جۇردەك پويىز سياقتى ارىنداپ اعىپ وتەدى. جالپى, بۇل سارقىرامالاردىڭ دەنى باستاۋىن ىلە الاتاۋىنىڭ مۇزدىقتارىنان الاتىن شىڭ تۇرگەن مەن كىشى تۇرگەن وزەندەرىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىنا جينالىپ, ىلديلاي كەلە تۇرگەن وزەنىنىڭ ارناسىندا توعىسادى. قاپتالداس اعىپ جاتقان تەرىسكەنسۋ وزەنى دە تارماقتالىپ بارىپ, تۇرگەنمەن تۇيىسەدى. ءدال وسى تەرىسكەنسۋ وزەنىندە بالىق ەتىنە جەرىك قاۋىم التىنعا باعالايتىن باقتاق بالىعى وسىرىلەدى. ياعني مۇنداعى فورەل شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىمى سۇرانىسقا يە.
تۇرگەن شاتقالىنىڭ وسىمدىك الەمى دە وتە باي. تاۋ اراسىندا قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سەمەنوۆ ۇيەڭكىسى, مۋشكەتوۆ تۇيەسىڭىرى سياقتى سيرەك كەزدەسەتىن اعاش تۇرلەرى وسەدى. جابايى ورىك اعاشى مەن سيۆەرس الماسىنىڭ تۇپتەرى دە جەتكىلىكتى. ال قايىڭ مەن تەرەك, شىرشانىڭ كوپتىگى كوز سۇرىندىرەدى. شاتقالدىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى – بۇتالى وسىمدىكتەردى ءجيى ۇشىراتاسىز. اياق باسقان سايىن قاراقات, بورىقاراقات, تاڭقۋراي, بۇلدىرگەن, قوي بۇلدىرگەن, يتمۇرىن شوعىرىن كورەسىز. ارينە, مۇنداي تۇمسا وڭىردە اڭ-قۇستىڭ دا الۋان ءتۇرى بولۋى زاڭدى. شاتقال ءىشىن قويان, بورسىق, ءتيىن, قابان, تاۋەشكى, قاسقىر, ايۋ مەكەندەيتىنى ءسوزسىز. ۋلى جىلانداردىڭ دا ءتۇرى كوپتەپ كەزدەسەدى.
ايتپاقشى, ءبىز بۇعان دەيىن شاتقال اۋزىندا قونىس تەپكەن تۇرگەن اۋىلىندا بەرتىنگە دەيىن قازاق مەكتەبىنىڭ بولماعاندىعىن جازعان ەدىك. سوندا ەجەلدەن قازاقتاردىڭ اتاقونىسى بولعان مەكەندە ۇلت تىلىندەگى وقۋ ورنى بولماۋىنىڭ سەبەپتەرىن ايتىپ, بۇل ماسەلەنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا عانا شەشىلگەنىنە توقتالعانبىز. ياعني تۇرگەن اۋىلىنىڭ اۋماعى سول تۇستا كوممۋنيستىك پارتيا جۇيەسىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولىپ, ۇلكەن باسشىلاردىڭ جەكە دەمالىس اۋماعىنا اينالعانى بۇعان سەبەپ بولعان ەكەن. دەمەك, تۇرگەننىڭ تۋريستىك الەۋەتى ارتىپ, الەمنىڭ قىدىرىمپاز جۇرتىنىڭ نازارىنداعى تۇمسا مەكەنگە اينالۋ مۇمكىندىگى ءالى دە جوعارى. قازىردىڭ وزىندە جەتىسۋداعى ءتيىستى سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قارقىندى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى وڭ جەمىسىن بەرىپ وتىر. ناتيجەسىندە, تاڭداي قاقتىرعان تۇرگەن شاتقالىنا كەلۋشىلەر لەگى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.
جالپى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى بويىنشا تاۋ ءتۋريزمىن دامىتۋعا نەگىز دە, مۇمكىندىك تە بار. بۇعان ىلە الاتاۋى ۇلتتىق تابيعات قورىعى اۋماعىنداعى جۇمىستاردىڭ قارقىن العانىن قوسساڭىز, جالعىز تۇرگەن شاتقالىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس اۋداننىڭ تۋريستىك الەۋەتى ارتقانى بايقالادى. ماسەلەن, بىلتىر جاز ماۋسىمىندا اۋماقتاعى تابيعي دەمالىس ورىندارىنا 33 586 ساياحاتشى كەلىپ دەمالعان ەكەن. ولارعا كورسەتىلگەن قىزمەتتىڭ قارجىلاي قۇنى 47 ملن تەڭگەدەن اسقان. دەمەك, تابيعاتتىڭ ءوزى قولمەن قويعانداي ەتىپ كورسەتىپ بەرگەن تۋريستىك باعىتتاردى ودان ءارى دامىتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق تابىسقا دا قول جەتكىزۋگە ابدەن بولادى دەگەن ءسوز. بۇگىندە ەڭبەكشىقازاق اۋدانى بويىنشا تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتەتىن 8 وتەل, 1 قوناق ءۇي, 3 دەمالىس ءۇيى مەن 3 ساۋىقتىرۋ لاگەرى بار. بۇعان قوسا ەكى اڭشىلار ءۇيى مەن تاعى ەكى دەمالىس ايلاعىنان كىسى قاراسى ۇزىلمەيدى. ەندىگى ماقسات تۇرگەن شاتقالى سياقتى تابيعات تاڭعاجايىبىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي وتىرىپ, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا دا جاعداي جاساۋ بولىپ وتىر.
الماتى وبلىسى