پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايماقتارعا جۇمىس ساپارى بارىسىندا جەرگىلىكتى حالىقتى ءتۇرلى سالا بويىنشا تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءتيىستى تاپسىرما بەرىپ, ونىڭ ورىندالۋ بارىسىن قاداعالاپ وتىراتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا پەتروپاۆل قالاسىنداعى «سوبورلىق مەشىتتى» «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە اسا ماڭىزدى ءدىني ەسكەرتكىش رەتىندە قالپىنا كەلتىرۋدى تاپسىرعان ەدى.
پەتروپاۆل قالاسى – تەرەڭ دە قىزىق تاريحى بار شاھار. «نوۆويشيم» شەكارالىق بەلدەۋىندە سالىنعان كوپ قورعانداردىڭ ءبىرى رەتىندە 1752 جىلى بوي كوتەرە باستاعان شاعىن «اۋليە پەتر» قورعانى تۇسپەي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە بۇل ايماقتى تۇرعىندار قىزىلجار دەپ اتاپ, 117 قازاق اۋىلى مەكەن ەتكەن. («كيرگيزسكوە حوزيايستۆو اكمولينسكوي وبلاستي», جيناق, سپب., 1910 ج., 1 توم., 33 ب). وكىنىشكە قاراي, كەيىن شاھار اتاۋى وتارلاۋشى وكىمەتتىڭ قۇجاتتارىنىڭ بارىندە قىزىلجار دەپ ەمەس, «پەتروپاۆل» دەگەن قورعاننىڭ اتاۋىمەن تىركەلىپ, ءالى كۇنگە سول اتىمەن كەلەدى.
ۇزاق جىلدار بويى بۇل قالانى رەسەيدەن كەلگەندەر سالعان دەگەن يدەيا حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىلىپ, ءتىپتى قازاقتى وعان جولاتقىسى كەلمەگەن زاماندى دا باستان كەشتىك. مۇندا ورىس تۇرعىندارى ءتۇرلى جاعدايلار بويىنشا كوشىپ كەلگەندەرى شىندىق. ماسەلەن, 1932 جىلى قازاق قولدان جاسالعان اشتىقتان قىرىلىپ جاتقاندا رەسەيدىڭ باتىس وبلىستارى, ۋكراينا مەن بەلارۋستەن 172 مىڭ ادامدى «كۋلاكتار مەن سەنىمسىز ەلەمەنتتەر» دەپ وسى وڭىرگە ايداپ اكەلگەن. سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىزىلجار قالاسىنا قونىستاندىرىلىپ, شاھار حالقى 1926- 1936 جىلدار اراسىندا 84 پايىزعا ارتىپ كەتكەن. («ناسەلەنيە سكو زا 100 لەت»., پ-سك., 1993 گ., س.8). ودان كەيىنگى سوعىس جىلدارىنداعى ەۆاكۋاتسيا, ارتىنان تىڭ كوتەرۋ – ءبارى قىزىلجار ءوڭىرى مەن قالادا باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ سانىن كۇرت ارتتىرىپ جىبەردى. ال بۇرىن مۇنداعى مۇسىلمان حالقىنىڭ ۇلەسى بەيبىت سلاۆيان تۇرعىنداردان الدەقايدا كوپ بولعان.
ماسەلەن, قالانىڭ دارىگەرى تس.بەليلوۆسكي 1886 جىلعى اقپاندا بىلاي دەپ جازادى: «...ناسەلەنيە گورودا پەتروپاۆلوۆسكا سوستويت يز چەتىرەح نارودنوستەي: تاتار, كيرگيزوۆ ۆمەستە – 6517, رۋسسكيح – 7528 ي ەۆرەەۆ – 275». دەمەك, سول جىلى مۇسىلمانداردىڭ ۇلەسى 46 پايىز ەكەن. ال مۇنداعى ورىستاردىڭ ىشىنە كازارمالاردا تۇراتىن سولداتتار مەن دراگۋندار دا كىرىپ وتىر. ەگەر ولاردى بەيبىت تۇرعىنداردىڭ قاتارىنان شىعاراتىن بولساق, قالا حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇسىلماندار ەكەنىن كورەر ەدىك. سوندىقتان دا قىزىلجاردى كوشىپ كەلۋشى ورىستار تۇرعىزعان دەگەن پىكىر تۇبىرىمەن قاتە. ولاردىڭ سالعانى قورعان عانا, ال قالا قورعاننان وسكەن جوق, ەسىلدىڭ بويىنداعى وسى قولايلى جازىقتى ەجەلدەن قونىستانىپ, وسى توڭىرەككە قىستاۋ سالعان قازاقتار ەسەبىنەن وسكەن. بۇل جازىقتىڭ «ەن قىستاۋ» دەپ اتالعانى دا سودان. 1759 جىلى وسى جەردە جارمەڭكە وتكىزۋ تۋرالى ابىلاي حاننىڭ پاتشاعا جازعان حاتى دا بار. ال 1765 جىلى دوڭگە سالىنعان ابىلايدىڭ اق ءۇيىنىڭ ماڭىنا قونىستانعان بەيبىت حالىقتىڭ سانى ءتىپتى ارتا تۇسكەن. بۇل حالىقتىڭ ىشىندە قازاق, تاتار, ورىستان باسقا, قوقاندىقتار دا, شالاقازاقتار مەن سارتتار سياقتى سۋبەتنوستار دا بولعان.
1914 جىلعى دەرەككە قاراساق, قىزىلجاردا 7 مەشىت, 6 شىركەۋ, 1 سيناگوگا بولعان. وسىنىڭ وزىنەن-اق مۇسىلماندار ۇلەسىنىڭ ارتىق ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ال 1921 جىلعى دەرەككە قاراعاندا, مەشىتتەر سانى 9-عا جەتكەن. دەمەك, جەتى جىلدا مۇسىلماندار كوبەيگەندىكتەن, تاعى 2 مەشىت سالىنعان. ولاردىڭ بارىنە اتاۋ بەرىلگەن. ماسەلەن, 1857 جىلى سالىنعان مەشىتتى حالىق «سارت مەشىتى» دەپ اتاپ كەتكەن. بىراق ورىس جىلنامالارىندا ول «4-ءشى سوبورلىق مەشىت» دەپ تىركەلگەن. ءبىز تومەندە وسى مەشىتتىڭ بۇرىنعى تاريحى مەن بۇگىنگى تاعدىرىنا توقتالىپ وتپەكپىز. ويتكەنى ەرتەدە سالىنعان وسىنداي ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر – قىزىلجاردىڭ ەجەلگى قازاق قالاسى ەكەندىگىن كورسەتەتىن دالەلدەردىڭ ءبىرى.
سوڭعى مەشىتتى تۇرعىزۋعا باستاماشى بولعان داۋلەتكەلديەۆ دەگەن تاتار كوپەسى دەگەن ءسوز بار. وسىعان سۇيەنىپ, قالانىڭ كەيبىر تۇرعىندارى ونى «داۋلەتكەلديەۆ مەشىتى» دەپ ءجۇر. بىراق وسى مەشىتتىڭ بارلىق قۇجاتىن وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنا ارنايى بارىپ تاپقان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆا مۇنى دالەلدەيتىن ەشقانداي قۇجات جوق ەكەنىن ايتادى. مەشىتتى بۇرىنعى سىزبالاردىڭ نەگىزىندە قالانىڭ ءبىر كەزدەگى ارحيتەكتورى ا.ليستوپادنىي سۋرەتكە سالعان جانە ول نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بۇل مەشىت 1870 جىلى سالىنعان دەگەن. ال س.مالىكوۆا ونىڭ قۇجاتتارىندا 1857 جىلى سالىنعاندىعى كورسەتىلگەنىن ايتادى.
كەڭەس وداعى كەزىندەگى اتەيستىك كوزقاراستىڭ كەسىرىنەن مەشىت ءۇشىن تۇرعىزىلعان قانداي اسەم ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر اياققا باسىلدى. ولاردىڭ ادام ومىرىندەگى تاربيەلىك ماڭىزى ەسكەرىلمەي, مال قورالارعا, قويمالارعا اينالدىرىلدى. تالايىن بۇزىپ تاستاپ, قۇرىلىس ماتەريالدارىنان مەكتەپتەر سالىندى نەمەسە سپورت زالدارى رەتىندە پايدالانىلدى. «سوبورلىق مەشىت» تە سول كۇيدى كەشتى.
1942 جىلى پەتروپاۆلعا ۆلاديمير وبلىسىنداعى الەكساندروۆ قالاسىنان №641 قۇپيا زاۋىت ەۆاكۋاتسيالاندى. بۇل كاسىپورىن راديوقۇرالدار شىعاراتىن اسكەري زاۋىت ەدى. ول اسكەري راديوستانسالار, راديوپەلەنگاتورلار, راديوقابىلداعىشتار جانە ت.ب. شىعاراتىن. قاسيەتتى قىزىلجار جەرىنە بۇل كاسىپورىن جاقسى ءسىڭىسىپ, جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتتى. 1951 جىلى ونىڭ اتاۋىن «س.م.كيروۆ اتىنداعى زاۋىت» دەپ وزگەرتتى. ەشكىمدى ماڭىنان جۇرگىزبەيتىن اسكەري زاۋىتتا كەيىن بەيبىت كۇننىڭ تاۋارلارى دا وندىرىلە باستادى. سونىڭ ىشىندە 70-80-جىلداردىڭ جاستارى قولدارىنان تاستامايتىن «قازاقستان», «مەدەۋ» دەگەن كاسسەتالىق ماگنيتوفوندار دا بولدى.
زاۋىتتىڭ وركەندەگەن جىلدارى تاتار ازاماتى ميدحات سۇتىشەۆ ديرەكتور بولعان ۋاقىتتىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ول وسى كاسىپورىندى 30 جىلداي باسقارعان ادام. «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەمەكشى, سول جىلداردا بۇل كاسىپورىندا تاتار ازاماتتارى كوپ ىستەيتىن ەدى. قازاق پەن تاتاردىڭ ونەر ۇجىمدارى دا بولدى.
مىنە, وسى زاۋىتتىڭ اۋماعى بارعان سايىن كەڭەيىپ, ماڭىنداعى «سوبورلىق مەشىتتى» دە قۇرامىنا كىرگىزىپ العان. وعان ارينە سول جىلداردا ىشىنەن كۇيىنىپ تۇرسا دا بەلگىلى سەبەپتەرمەن ەشكىم اشىق قارسىلىق بىلدىرە الماعان. مەشىت كاسىپورىننىڭ ءبىر نىسانى بولىپ, ارتىنان قويماعا اينالدىرىلعان. قازىر ونىڭ قابىرعالارى عانا قالعان جانە مۇناراسى ساقتالعان.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا مەشىتتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە اسا ماڭىزدى ءدىني ەسكەرتكىش رەتىندە قالپىنا كەلتىرۋدى تاپسىرعان ەدى. قازىر وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىز ول تۋرالى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى دوسبول ءابدىرايسوۆتان تومەندەگىدەي انىقتاما الدىق: «بۇگىنگى تاڭدا وبلىس ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسىندا بەس مەشىت جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ ەكەۋى ءحىح عاسىردىڭ ساۋلەت ەسكەرتكىشى مارتەبەسىنە يە. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بۇل ءتىزىم تاعى ءبىر تاريحي نىسانمەن تولىقتىرىلادى. ناقتى ايتاتىن بولساق, 2021 جىلى پەتروپاۆلدا XIX عاسىردا سالىنعان «سوبورلىق مەشىتتى» قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانۋدا, وندا يسلام مادەنيەتى مۋزەيى قۇرىلادى.
قازىرگى ۋاقىتتا وسى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى «س.م.كيروۆ اتىنداعى زاۋىت» اق-تان سىيعا تارتۋ جولىمەن «سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مۋزەي بىرلەستىگى» كمقك تەڭگەرىمىنە بەكىتە وتىرىپ, وبلىستىق كوممۋنالدىق مەنشىككە رەسىمدەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق جەر ۋچاسكەلەرى بويىنشا قۇجاتتاما دايىندالۋدا, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەندى, جسق جاساۋعا ساراپتاما بار. «يسلام مادەنيەتى» مۋزەيىن قايتا قۇرۋ جۇمىستارى 2021 جىلى جۇرگىزىلەدى».
دەمەك, قىزىلجاردا ەندى يسلام مادەنيەتىنىڭ مۋزەيى بولادى دەپ قۋانۋىمىزعا بولاتىن سياقتى.
پەتروپاۆل