قالالار دا ادامدار سياقتى. ماعىنالى ءومىر سۇرگەن جاندار ىسپەتتى مازمۇنىمەن, قايتالانباس تۇتاس سۇلۋلىعىمەن تارتىپ تۇراتىن كونە شاھارلار بار. جولى تۇسكەندەر قايتا-قايتا ورالۋدى كوكسەپ تۇراتىن سول كەنتتەردىڭ قۇپياسى نەندەي؟ تۋريستەر تارتۋدا, تاريحي قالالارىمىزدىڭ تاماشا بەينەسىن جاساۋدا تالانتتى وتانداستارىمىز نە ىستەي الادى؟ وسىناۋ ساۋال كوپشىلىگىمىزدى مازالاسا-داعى, بۇل ماسەلەمەن ناقتى اينالىسىپ جۇرگەن جانە ونىڭ تۇيتكىلدەرىن بىلەتىندەر جوق ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى ساۋلەت ديزاينەرى ءارى كاسىپكەر – مانسۋرا جاكەن. مانسۋرا ارحيتەكتۋرالىق ديزاينداعى «NeoQazaqStyle» اتتى تارماقتىڭ اۆتورى جانە نەگىزىن قالاۋشىسى. ونىڭ يدەياسىنىڭ تۇجىرىمداماسى – زاماناۋي ارحيتەكتۋراعا قازاقتىڭ ۇلتتىق ناقىشتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ۇيلەسىمدى تۇردە قوسىپ, سيمبيوز جاساۋ. ءبىز وسىعان بايلانىستى ساۋالداردى ءوز اۆتورلىعىمەن قازاقتىڭ ويۋلارىمەن ناقىشتالعان ەسىك جانە ءۇي جيھازدارىنىڭ كوللەكتسيالارىن شىعارىپ, ەلىمىزدەگى بىرقاتار مادەني عيماراتتاردىڭ ىشكى ديزاينىنىڭ اۆتورى مانسۋرا جاكەنگە قويعان ەدىك.
– مانسۋرا, قازاقتىڭ ۇلتتىق ءستيلىن دارىپتەپ, قالالار مەن عيماراتتارىمىزدىڭ ۇلتتىق ناقىشى مەن وزىندىك كەلبەتى بولۋى كەرەك دەگەن يدەيانى العا تارتىپ جۇرگەن ديزاينەرلەر از ەمەس. بىراق ول قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟
– بۇل سۇراقتى ماعان تانىستارىم دا ءجيى قويادى. شىنىمدى ايتسام, تۇراقتى تابىس اكەلىپ وتىرعان ءوز كاسىبىم بار. جانە وزىمە ۇنايتىن ىسپەن اينالىسامىن. ياعني ءوز مۇمكىندىكتەرىمدى جۇزەگە اسىرعان اداممىن. بۇل يدەيانى ءبىر باسىما پايدا تابۋ ءۇشىن دارىپتەپ جۇرگەنىم جوق.
ادام كەمەلدەنە كەلە, ءوز باسىنىڭ پايداسى مەن جۇمىسىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, ەلىنە, ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامعا پايدا تيگىزگىسى كەلەدى. تىڭ يدەيالاردى حالىققا تاراتادى نەمەسە الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرادى, كەي ادامدار مىسالى قايىرىمدىلىقپەن اينالىسادى. مەن دە ءومىرىمنىڭ سونداي كەزەڭىنە جەتكەن بولارمىن, بالكىم. ءوزىم ديزاينەر بولعاندىقتان, اينالاداعى سۇلۋلىققا ءمان بەرىپ, بەلگىلى ءبىر تالعامعا ءاردايىم كوڭىل اۋدارامىن.
قازاقستاننىڭ ءاربىر عيماراتى مەن ءار ءۇيى ءوز كەلبەتىمەن قازاقتىڭ ءۇيى ەكەندىگىن ءبىلدىرىپ تۇرۋى كەرەك. قازاقي كەلبەت بولۋى كەرەك. بۇل مەنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىم جانە قوعامنىڭ داۋمىنا قوسقان ۇلەسىم. وسىنى اۋىزبەن ايتىپ قانا قويماي, تۇرمىسىمىزعا ەرەكشە تالعاممەن ەنگىزۋدى ءسات سايىن ويلايمىن. ءارى بۇل مەنىڭ اينالىسىپ جۇرگەن كاسىبىمە دە تىكەلەي بايلانىستى.
نامىستى قازاقتار ءوز تاريحى مەن ۇلتتىق بولمىسىن قايتا جاڭعىرتۋعا قۇشتار. كوپ ادام ۇيلەرىنە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە نەمەسە جاڭادان ءۇي سالعاندا وعان قازاقي ناقىشتاردى ەنگىزۋگە كوڭىل بولەتىنىن بايقاپ ءجۇرمىن. ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرمەن ەسىكتەردى نەمەسە جيھازداردى بەزەندىرۋ, دەكوردىڭ كىشكەنە ەلەمەنتتەرىن ۇلتتىق ناقىشتا اسەمدەۋ سانگە اينالىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار شاڭىراق نەمەسە كەرەگە سياقتى كيىز ءۇيدىڭ وزىندىك ساكرالدى ءمانى بار سيمۆولدارىن دا ءۇي بەزەندىرۋدە كەڭ قولدانىپ جاتىر.
– مۇنداي ديزاين ەرەكشەلىكتەرى كوپ قاراجاتتى قاجەت ەتە مە؟ ۇلتتىق ناقىشتاعى ديزاينعا تاپسىرىس بەرەتىندەر قاي جاستاعى ادامدار؟ جانە ديزايننىڭ قانداي ەلەمەنتتەرىنە تاپسىرىس بەرەدى؟
– جوق. ول كوپ قارجىنى تالاپ ەتپەيدى. ەگەر ءسىز ستاندارتتى بەزەندىرۋ جۇمىستارىنا تاپسىرىس بەرسەڭىز دە سول قاراجات شىعادى. بىزدە كوپ ادامدار ارنايى قازاقشا ناقىشتا جاسالعان ديزاين قىمبات بولادى دەپ ويلايدى. الايدا مۇلدەم ولاي ەمەس. ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلارىمىزدىڭ اراسىندا قالتالى ازاماتتار دا بار, جالاقىسى ورتاشا ادامدار دا بار.
ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز, زاماناۋي عيمارات ديزاينىنا ۇيلەسىمدى بولاتىن ۇلتتىق ناقىشتاعى ەلەمەنتتەردى ارنايى تاڭداپ ۇيلەستىرۋ. سوندىقتان مەن ءوزىم كەڭەس بەرەمىن, ويۋ-ورنەكتەردى تىم كوپ قىلماي ولاردى ءوز ورنىمەن ءۇي ارحيتەكتۋراسىنا ەنگىزۋ قاجەت. بارلىعى ۇيلەسىمدى جانە جاراسىمدى بولۋى كەرەك. قازاقستاندىقتار كوبىنەسە ويۋ-ورنەكپەن بەدەرلەنگەن ەسىكتەرگە تاپسىرىس بەرەدى. ەسىكتەردىڭ ناقىشتارىن دا ءبىز سول عيماراتتىڭ ديزاينىنا ساي تاڭداپ بەرەمىز. ءبىر قاراعاندا ەسىكتىڭ فورماسى زاماناۋي, ال وعان ناقىش پەن اشەكەي جاسالسا, ول قازاقي بولىپ شىعا كەلەدى. بۇل عيماراتتىڭ ىشكى ديزاينىنا قازاقيلىق ءسان بەرۋدىڭ ەڭ وڭاي جولى. سونىمەن قاتار التىن ادام, قازاقشا كيىم كيگەن قىز, شاڭىراق سياقتى ءمان-ماعىناسى بار سۋرەتتەر سالىنعان موزايكادان جاسالعان پاننولارعا دا تاپسىرىستار كوپ.
– مانسۋرا, استانامىزدا تاعى ءبىر مادەني ورتالىقتىڭ جوباسىن جاساپ جاتقان كورىنەسىزدەر. ونىڭ تۇجىرىمداماسى قانداي بولادى؟
– ءيا, ەلوردامىزدا مادەني ورتالىقتىڭ جوباسىن جاساۋدامىز. ازىرگە اتىن ايتپاي-اق قويايىن. جوبا ءالى اياقتالعان جوق. بىراق جوبانىڭ باستى يدەياسى – ءبىزدىڭ تاريحىمىز بەن فيلوسوفيامىزدى ارحيتەكتۋرا ارقىلى كوپشىلىككە جەتكىزۋ.
بۇدان بولەك ءوزىمنىڭ تىڭ يدەيام بار, اۋقىمدى جوبا بولعاندىقتان, ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ءبىراز ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان بۇل ازىرگە قۇپيا بولسىن.
– قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ دا ساپاسى ەشكىمنەن كەم ەمەس ەكەندىگىن دالەلدەيمىن, دەپ جۇرگەن كاسىپكەرسىز عوي...
– ارينە, ساپاسى وزگە ەلدەرمەن تالاسا الاتىن تاۋارلار بىزدە دە بار. جانە ونى جاساي الاتىن قابىلەتتى ادامدار دا جەتكىلىكتى. ۇلتتىق تۇتاستىق پەن دامۋ تەك ءتىل ماسەلەسىنە عانا قاتىستى بولماۋى كەرەك. قازاقىلىق بارلىق سالادا كورىنىپ تۇرۋى كەرەك قوي. بۇل رەستوراندىق بيزنەس بولسىن, ءسان الەمى, تۋريزم, ساحنا ونەرى جانە تاعىسىن تاعىلارعا دا قاتىستى بولىپ كەلەدى. بىراق ءبىز كونەدەن قالعان مۇرامىزدىڭ قازىرگى زامانعا ساي جانە ءبىزدى العا قاراي جەتەلەيتىن تۇستارىن قولدانۋىمىز كەرەك.
– بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بىرقاتارىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ۇلتتىق ويۋ-ورنەك گروتەسك سيپاتىنا يە بولدى. بىرەگەيلىكتى ىزدەۋ جولىندا بەينەلەۋ, قولدانبالى, ساۋلەت ونەرىندە, مەملەكەتتىك رامىزدەردە, ونەركاسىپتىك ديزايندا ۇلتتىق ناقىشتاردى كەز كەلگەن جەردە پايدالانۋ بارىنشا بايقالادى. ەگەر ەجەلگى داۋىرلەردە ويۋ-ورنەك كيەلىلىك, عارىشتىق جانە فيلوسوفيالىق ءمان-ماڭىزعا يە بولسا, قازىر جاپپاي جانە كەيدە ءتىپتى, پارىقسىز پايدالانۋدىڭ سالدارىنان تاتىمسىز سيپاتقا يە بولدى, دەگەن دە پىكىرلەر بار.
– مەن ونداي پىكىرلەرمەن تولىقتاي كەلىسەمىن. ۇلتتىق ناقىش پەن ويۋ-ورنەكتى ءجوندى دە, ءجونسىز دە پايدالانۋ قازىر ءبىر ۇردىسكە اينالىپ كەتكەندەي. كەي جەرلەردە قازاقي ناقىش بەرۋ ماقساتىندا جاسالعان دۇنيەلەر ادامنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرماي, كەرى اسەر بەرەدى. قۇددى بىزدە ەستەتيكا مەن تالعام ەشقاشان بولماعان سەكىلدى كۇي كەشەسىڭ. ال شىن مانىندە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ءار ءتۇستى, ءار ويۋ مەن ورنەكتى بەلگىلى ءبىر دۇنيەلەرگە عانا, ءوز ورنىمەن قولدانعان. ءار سيمۆولدىڭ وزىندىك ءمانى مەن فيلوسوفياسى بولعان. مۇنىڭ بارلىعى كەڭەس ءداۋىرىنىڭ كەزىندە ۇمىت بولعان.
سوندىقتان وسى ىسپەن كاسىبي تۇرعىدا اينالىساتىن جۇمىس توبىن قۇرىپ, وعان تاريحشىلار, ارحيتەكتور, ارحەلوگتار ەنگىزۋ كەرەك. سول جۇمىس توبى زەرتتەپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن قامتۋ كەرەك. مىسالى قازاقتىڭ كەيبىر ويۋ-ورنەكتەرى تەك كيىمگە, كەيبىر ويۋلار اتتىڭ ەر-تۇرمانىنا سالىناتىن بولعان. ولاردى ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەر ارقىلى دالدەپ سالىپ, ارحيتەكتۋراعا نەمەسە ءۇي, كيىم ديزاينىنا سالۋ كەرەك. ال بۇل كەشەندى جۇمىس. سول جۇمىستىڭ ناتيجەسى رەتىندە ءبىز بازا قۇرۋىمىز كەرەك. سول بازاداعى ويۋ-ورنەكتەردى ارحيتەكتورلار دا, كيىم ديزاينەرلەرى دە ورنىمەن قولدانسا بولادى.
– جالعان ەتنوستىق دەكوراتيۆتىك ستيل تۋلار مەن ەلتاڭبالاردا دا, سول سياقتى ءتىپتى ورىندىقتار مەن قوقىس سالاتىن ىدىستاردا دا كەزدەسەدى. وسى تۋرالى ءسىزدىڭ نە ايتارىڭىز بار؟
– سۇراعىڭىز وتە ورىندى. بۇل ۇلكەن ماسەلە. اركىم قازاقشا كەلبەت بەرۋ ماقساتىندا, كەز كەلگەن ويۋدى نە بولسا سوعان جاپسىرا سالادى. ول ويۋدىڭ ءمانى مەن ماعىناسى قانداي, ونى قاي نارسەگە جابىستىرۋعا بولاتىنىن, ياكي بولمايتىنىن ەشكىم بايىپتامايدى. ال ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ءاربىر ويۋ مەن تاڭباعا ۇلكەن ءمان بەرگەن, ءار سيمۆولدىڭ ساكرالدىق ءمانى بولعان.
– ءسىزدىڭ قيالىڭىزداعى قازاقي كەلبەتكە يە قالالاردىڭ تۇتاس بەينەسى قانداي؟
– مەنىڭ قيالىمداعى قازاقي كەلبەتتەگى قالا – بارلىق جاعىنان ساراپتالىپ, ۇيلەسىمدى ۋربانيزاتسيا تالابىنا ساي جوبالانىپ, سالىنعان قالا. ونداي قالادا ارحيەكتۋرالىق انسامبل ۇيلەسىمدى ۇيىمداستىرىلعان. جاڭا ءارى زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن ارحيتەكتۋرالىق شەشىمدەر قازاقي ستيلدەگى قولدانبالى ونەر تۋىندالارىنىڭ ستيلىمەن ۇيلەستىرىلگەن. ءار ويۋ نەمەسە بەزەندىرۋ ءوز ورنىمەن جاسالىپ, ارحيتەكتۋرانىڭ زاماناۋي اعىمدارىمەن ۇيلەستىرىلگەن. مۇنداي قالادا ارنايى كوشەلەر نەمەسە الاڭداردى قازاق تاريحىنىڭ ءار كەزەڭدەرىندەگى ەجەلگى قالا كەلبەتىنە ۇقساستىرىپ ارحيتەكتۋرالىق شەشىم قولدانۋعا بولادى. مىسالى, ءبىر الاڭدى ساق داۋىرىندەگى «اڭ ستيلىندە» ۇيلەستىرۋگە بولادى. ءبىر-ەكى كوشەنى ورتا عاسىرداعى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان قالالاردىڭ ستيلىندە سالىپ, تۋريستەر قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن كافە, دۇكەندەر مەن ۇلتتىق قولونەر ورتالىقتارى, شىعىس مونشاسى مەن بازارىن الۋعا بولادى. ياعني قالالاردىڭ اكىمدىكتەرىندە شەشىم قابىلداپ وتىرعان ادامدار ەرەكشە ءارى ساپالى ارحيتەكتۋرالىق ديزاين ەنگىزەم دەگەن نيەت تانىتسا, ونىڭ بارلىعىن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. ەسەسىنە ەلىمىزگە شەتەلدەن كەلگەن ازاماتتار ءبىزدىڭ قالالارىمىزدا وزدەرىن قازاق ەلىنە كەلگەندىگىن ارحيتەكتۋرا مەن ديزاين ارقىلى بىردەن اڭعاراتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى