جاقىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترىندا بىردەن ءتورت جاڭا قويىلىمنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. كورەرمەنگە كۇن سايىن جاڭا پرەمەرا ۇسىنۋ ءداستۇرى اكەمتەاتردىڭ ءوزى تۇگىل, قازاق تەاتر الەمىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭالىق. تەاتردىڭ ۇلكەن جانە كىشى زالىندا قويىلعان سپەكتاكلدەر تاقىرىبى, كوتەرگەن ماسەلەلەرى, جانرلىق ەرەكشەلىكتەرى جاعىنان ءارتۇرلى بولدى. سول تاماشالاعان ءتورت قويىلىمنىڭ ىشىنەن بەلگىلى ماسكەۋلىك دراماتۋرگ ولجاس جانايداروۆتىڭ «ەكەۋمىز» پەساسىن بولە-جارا قاراستىرىپ, سىنشىلار كوزقاراسىمەن ارنايى ءسوز ەتۋدى ءجون كوردىك.
ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ولجاس – تالعامى بيىك ونەر ورتاسىندا جارق ەتىپ كوزگە ەرتە تۇسكەن, ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق تايتالاسى قىز-قىز قايناپ جاتاتىن ماسكەۋدىڭ وزىندە جاڭا كوزقاراستى كاسىبي تۇردە ورنىقتىرۋعا كۇش سالىپ جۇرگەن, ەسىمىمەن ەل ساناسا باستاعان جاس دراماتۋرگ. ەكىنشىدەن, ءار جازعانى ءدۇمپۋ تۋعىزىپ, رەسەي ادەبيەتى مەن دراماتۋرگياسىن «دۇرىلدەتىپ» جۇرگەن «ب ۇلىكشىل» اۆتور – قازاق بالاسى. ەڭ باستىسى, ونىڭ تۋىندىسى تۋعان جەر توپىراعىندا العاش رەت تانىستىرىلىپ وتىر.
جاستار اراسىنداعى جەلىك سەزىمدى, تۇراقسىزدىقتى, قىزعانىشتى, جالپى, بۇگىنگى كۇننىڭ سيپاتىن بەرۋگە تىرىسقان پەسا جازىلۋىمەن دە, قويىلۋىمەن دە وزىنە دەيىنگى سپەكتاكلدەردى قايتالامايتىنىن العاشقى مينۋتتاردا-اق اڭعارتتى. ساحنادا سۇرقاي ءومىردىڭ كورىنىسىندەي ءبىر تەگىس سۇر كيىم كيگەن جاس ارتىستەر سوزدەن گورى ءوز الەمىنىڭ ۇنسىزدىگىنە باعىنعان. كۇڭگىرت ءتۇس جانە كوڭىلسىز ءومىر. پلاستيكا جانە ديالوگ. ۇيرەنشىكتى كومپوزيتسيا, فابۋلا, وقيعا ورىستەۋى, قۇنارلى ءتىل دەگەننىڭ ءبىرى جوق, مەيلىنشە ءمينيماليزمدى ۇلگى تۇتقان ساحنا ماعىناسىزدىققا تولىپ كەتكەندەي, كورەرمەننىڭ ءوزى جانۇشىرىپ ءبىر ساۋلە ىزدەي باستاعانىن سەزەدى. سول ساۋلە شىندىق بولىپ ءار تۇستان ءبىر جىلت ەتىپ كورىنگەن سايىن دەمىن ىشىنە تارتا تۇسەدى. ءسىرا, «ەكەۋمىزدى» قويعان نەمىس تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى ناتاليا ءدۋبستىڭ ماقساتى سول – كورەرمەننىڭ ويى مەن سەزىمىن تىعىرىققا دەيىن اپارىپ تىرەگىسى كەلگەن بولسا كەرەك, ساحناداعى ارتىستەرگە كۇردەلى تريۋكتەر جاساتىپ, ءدراماتيزمدى قويۋلاندىرا تۇسەدى. سپەكتاكل اياقتالعان سوڭ باس «باسقا جاققا» قاراپ قالعانداي, ساناداعى ستەوروتيپ سوققى العانداي, نە بولعانىن ۇعىنۋعا دارمەنسىز كۇي كەشە تۇرىپ, سونى پىشىندەگى «نيۋ» جانر ۇسىنۋ ارقىلى اۋەزوۆ تەاترى ءوز ساحناسىنا عانا ەمەس, جالپى ۇلتتىق تەاتر الەمىنە باتىل وزگەرىس جاساۋعا نيەتتى ەكەنىن اڭعارتتى. الىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى تەاترلاردىڭ ءبىرى ساحنالاپ جاتسا, تاپ وسى ەركىندىك جاراسىپ تۇرار ما ەدى, ال قاراڭعى جەردە, قالىڭ ورىندىقتى قاپتاتا ءتىزىپ تاستاپ, اراسىندا «وقيعا ءوربىتىپ» جاتقان كەيىپكەرلەردىڭ ومىردە قالاي قارادۇرسىن, قاراپايىم سويلەسە, ءدال سونداي ۇلگىدەگى ۇزىك-ۇزىك ديالوگتارىن «كورگەنى كلاسسيكا» قازاق كورەرمەنى قالاي قابىلدايدى؟ بىراق «قابىلدامايدى» دەپ جاڭالىق اتاۋلىنىڭ كەۋدەسىنەن يتەرىپ, قارسىلاسا بەرەتىن بولسا, دەڭگەيدىڭ ءوسۋىن, ساحنا رەفورماسىن قازاق كورەرمەنى ءالى قانشا جىل كۇتۋى مۇمكىن؟ «كورەرمەننىڭ تالعامى تومەن, دەڭگەيى وسپەيدى» دەگەن كىنانىڭ تاعىلعانىنا قاي زامان, العاشقى قارلىعاشىنداي بولىپ جەتكەن «ەكەۋمىز» تالعام تاربيەلەۋگە تۇرتكى بولا الا ما؟
امانگەلدى مۇقان,
ونەرتانۋ كانديداتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تەاتر ونەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:
– 2009 جىلى «پرەمەرا.txt» دراماتۋرگيالىق جۇلدەسىنىڭ لونگ-ليست تىزىمىنە ەنىپ, «ەركىن تاقىرىپقا جازىلعان پەسا» نوميناتسياسىنىڭ جەڭىمپازى اتانعان بۇل تۋىندى – ولجاس جانايداروۆتى دراماتۋرگ رەتىندە ورىس ءتىلدى قالىڭ كوپشىلىككە تانىتقان العاشقى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. العاش جازىلىپ, جۇلدە العان تۋىندىلاردىڭ ساحناعا جولى بولماي شاڭ باسقان قالپى سورەدە جاتىپ قالاتىنى قانشاما. اۆتوردىڭ مويىنداۋىنشا, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان العاشقى درامالىق ءتول تۋىندىسىنىڭ قازاق كورەرمەنىنە جول تارتۋى جاعىمدى جاڭالىق بولعان. اۆتور پەسادا قوعامدىق ورتادا, بۇگىنگى ادامدار اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن قاراپايىم جانداردىڭ ءوزىن جانە وزگەلەردى تانىپ-ءبىلۋى, جانىڭا جاقىن ادامدارمەن شۇرقىراسا ءتۇسىنىسۋى مەن كورمەستەي بولىپ اجىراسۋعا باستايتىن جولدى, ءبىرى ەكىنشىسىن سۇيە تۇرىپ باقىتتى بولۋعا ۇمتىلعان ارەكەتتەرىنىڭ جارتاسقا سوعىلۋى سەكىلدى جاستار اراسىنداعى تۇسىنىسپەستىكتىڭ تامىرىن كورەرمەننىڭ الدىنا تارتادى. ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنە الماي, ءوز سەزىمدەرىنە يەلىك ەتۋگە ۇمتىلعانداردىڭ ماحاببات ءۇشىن كۇرەسى نەمەسە العاشقى سەزىم باسىلىپ, پروزاعا اينالعان كەزدەگى سۇيىكتىسىنىڭ ماحابباتتى, ىشكى ۇيلەسىمدىلىكتى ءتۇسىنۋ جولدارى ءسوز بولادى. اركىم ءوز جولىن تاڭداۋعا ەركى بار جانە بۇل پەسا كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى قۇلاي ءسۇيىپ, قانشا جالبارىنىپ «قوشتاسقىم كەلمەيدى...» دەگەنىمەن, ەكىنشى تاراپ وزدەرى قالاعان «دۇرىس» جولدى تاڭداۋداعى ەركىن جانە تاڭداۋىن كورسەتەدى.
سپەكتاكلدى تەاتردىڭ ۇلكەن ساحناسىنا قويعان الماتىداعى نەمىس تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى ناتاليا دۋبس پەسا ءماتىنىن وزىنشە وقىپ, سپەكتاكل جاساۋدا وزىندىك كوزقاراسپەن كەلگەن. ونىڭ رەجيسسەرلىك قولتاڭباسى باتىستىق زاماناۋي تەاتر ەستەتيكاسىمەن سۋارىلىپ, نەمىس رەجيسسەرلىك مەكتەبىنىڭ ءىزىن بايقاۋعا بولادى.
قويىلىمعا تەاتردىڭ جاس بۋىن اكتەرلەر قۇرامى تارتىلعان. بارلىق كەيىپكەرلەر مەن وقيعا وتەتىن ورنى شارتتى تۇردە الىنعان. رەجيسسەر سپەكتاكل كىلتىن تابۋدا پلاستيكالىق شەشىمگە باسا ءمان بەرگەندىكتەن, اكتەرلەردىڭ ساحنالىق ارەكەتىندەگى مۋزىكالىق نەمەسە قۇرعاق ەسەپپەن جاسالاتىن ىرعاقتى قيمىل, انسامبلدىك بىركەلكى ءىس-قيمىلدارمەن كورىنەدى. ءاربىر قىز كەيىپكەرلەردى ەكى اكتريسادان, جىگىت كەيىپكەرلەردى ءۇش اكتەر ورىندايدى. كاتيانىڭ ءرولىن – اجارلىم باقىتجانوۆا مەن مادينا كەلگەنباي, ازاماتتىڭ رولىندە – قۋانىش بەيسەعاليەۆ, ادىلەت بازارباي جانە نۇرعيسا قۋانىشباي ۇلى, لەنا – اسەل ساي̆لاۋوۆا مەن زاحيرا راقىمجان, ساشا – عالىمبەك وسپانوۆ, ازات تۇراربەكوۆ, ريشات جۇرىنباي̆. پەسانىڭ وزگە كەيىپكەرلەرى: ىسكەر ەركەك, بلوندينكا, قايىرشى بالا, داياشىلار, جاس قىزدار, كافەگە كەلۋشىلەر مۇلدەم قىسقارىپ, نەگىزگى قىز بەن جىگىت بەينەسىنىڭ جيىنتىق كەلبەتىن جاسايدى. ولاردىڭ اتى دا شارتتى تۇردە, سەن, مەن, ول, ولار بولىپ ارامىزدا جۇرگەندەر. ساحنادان سولاردىڭ ءومىرى كورسەتىلىپ, كورەرمەن زالىنداعى سولارعا قاراتا ويدىڭ ەكىنشى ۇشىن تاستايدى. كىم نە ءتۇيدى؟ قانداي سۇراق تۋىندادى؟ قانداي جاۋاپ الدى؟ مۇنىڭ ءبارى كورەرمەنگە قويىلاتىن سۇراقتار.
مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا,
تەاتر سىنشىسى:
– كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تەاترعا يدەولوگيا قۇرالى رەتىندە قارايتىن. ال نارىقتىق ەكونوميكا, نارىقتىق قارىم-قاتىناس تەاتر تەك يدەولوگيا قۇرالى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءوندىرىس ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. الەمدىك تەاترلىق ۇدەرىستە ورىن العان وسى ۇردىستەن قازاق ونەر ۇجىمدارى شەت قالعان جوق. تەاتر زامان تالابىمەن بىرگە اياق الىپ ءجۇرۋى ءتيىس. سوندىقتان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاترى ۇسىنعان «ەكەۋمىز» قويىلىمى الەمدىك ساحنا ونەرى تەندەنتسيالارىنا جاۋاپ بەرگەن تۋىندى. ونەردەگى پوستمودەرنيستىك قۇبىلىستار تەاترلاردا وسى تاقىلەتتەس قويىلىمداردان انىق بايقالىپ وتىر. تەاترلىق ديسكۋرس كورەرمەندى فيلوسوفيالىق تەرەڭ ويلاردىڭ تۇڭعيىعىنا باتىرماي-اق, جاستاردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىن شىنايىلىقپەن جەتكىزەدى. قازىرگى تەاتر بەيۆەربالدى ارەكەتتەر (دەنە ءتىلى), حورەوگرافيالىق بي ەلەمەنتتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ ارقىلى وقيعانىڭ ءمانىن اشۋعا باعىتتالعان عوي. سونى رەجيسسەر ن.دۋبس پەن قاتىسۋشى اكتەرلەر مىقتاپ ۇققان. جاس دراماتۋرگ ولجاس جانايداروۆتىڭ «كافەدەگى ەكەۋ» پەساسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ولار وزىندىك ىزدەنىسى ارقىلى سول درامانىڭ ءبىر ينتەرپرەتاتسياسىن عانا جاساپ وتىر. ەندى سپەكتاكلدە جاستار تاقىرىبىن كوتەرۋ ارقىلى ولاردى تولعاندىرىپ جۇرگەن وتباسى, ماحاببات, پەرزەنت ءسۇيۋ ماسەلەلەرىن ءبىرىنشى پلانعا شىعارعان. سپەكتاكلدىڭ يدەياسى – قازىرگى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراپ, ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن ءتۇسىنۋى, ۇعىنۋى ۇشىعىپ كەتكەنىن كورسەتۋ دەپ تانىدىق. ءومىردى الەۋمەتتىك جەلىدەگى قىسقا حابار سىندى قابىلدايتىن جاستاردىڭ وزىندىك «مەنى» جوعالىپ, رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ولشەمى وزگەرگەنىن تەاتر تىلىندە جەتكىزۋدى كوزدەگەن. شىن مانىندە, بۇل ماسەلە كۇللى الەمدى تولعاندىرىپ وتىرعانى راس. سوندىقتان رەجيسسەر مەن شىعارماشىلىق توپ وسى ماقساتتىڭ ۇدەسىنەن شىققان دەپ سەنىممەن ايتامىز. سپەكتاكلدەن ءار كورەرمەن وزىنە كەرەگىن الىپ شىققانى ءسوزسىز.
الماتى