تاريح عىلىمى باسقا گۋمانيتارلىق عىلىمدارمەن سالىستىرعاندا, مەملەكەت تاراپىنان ادىلەتتى قولداۋعا اسا مۇقتاج. مۇنىڭ سەبەبى وتكەن عاسىردا ونىڭ شىن مانىندە «ساراي عىلىمىنا» اينالىپ, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ بىرجاقتى ساياساتىن بۇقارا اراسىندا ناسيحاتتاۋشى قۋاتتى يدەولوگيالىق قۇرالعا اينالۋىندا جاتىر. شۇكىرشىلىك, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ تاريحىمىز دا ساياسي ەركىندىككە, رۋحاني دەربەستىككە قول جەتكىزدى. ەندى تاريحشىلار اقيقاتقا نەگىزدەلگەن تاۋەلسىز ويلارىن ءوز زەرتتەۋلەرىندە قايمىقپاي, جالتاقتاماي جازا الاتىن جاڭا زامان مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
تاۋەلسىزدىك بۇرىن قوعام نازارىنان بارىنشا جاسىرىن, ادەيى دە قاساقانا, قاعابەرىس ۇستالعان جاڭا تاريحي تاقىرىپتاردى زەرتتەۋگە جول اشتى. وسىنداي ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاقستانداعى اشارشىلىق تاريحى ەدى. مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا مۇنى ەڭ الدىمەن تۇسىنگەن قازاقستان وكىمەتى بولدى. پارلامەنت 1992 جىلى-اق بۇل ماسەلەگە باسا ءمان بەرىپ, ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ العاشقى تۇجىرىمدارىن حالىققا ۇسىنعان بولاتىن. وندا نەگىزىنەن اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرىن, سيپاتىن جانە اۋىر سالدارلارىن انىقتاۋعا بايلانىستى وزىندىك, جاڭا قادامدار جاسالدى. سونىمەن قاتار وسى العاشقى پارلامەنت كوميسسياسى بۇل ماسەلە ءالى دە تياناقتى تۇردە جان-جاقتى زەرتتەلۋى ءتيىس ەكەندىگىن ەسكەرتتى. الايدا تاريحىمىزدا زەرتتەلمەگەن باسقا دا اقتاڭداقتاردىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى بۇل ماسەلە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى كوڭىل ءبولىپ, ەڭبەكتەرىندە بىرنەشە رەت اتاپ كورسەتكەنىنە قاراماستان, تاريح عىلىمىندا وسى تاقىرىپتاعى جۇيەلى زەرتتەۋلەر ءوز دەڭگەيىندە بولا قويمادى. مۇنىڭ عالىمداردىڭ دايىندىعىنا قاتىستى سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى دە بار ەدى. عىلىمي ورتا تاۋەلسىزدىكپەن كەلگەن توسىن ۇدەرىستەرگە جەدەل بەيىمدەلە الماي, جەكەلەگەن عالىمدار عانا وسى باعىتتاعى وزدەرىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىن قوعام نازارىنا ۇسىنا الدى.
ەندى, مىنە, وسىنى بايقاعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قوعام نازارىن تاريحىمىزداعى اسا قاسىرەتتى ماسەلەگە قايتا اۋدارىپ وتىر. مۇندايدا مەملەكەتتىك باسقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى ورگاندار اراسىندا سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ بەلسەندىلىك تانىتىپ, عالىمدارمەن بىرگە جاقىندا عانا استانادا «ازاتتىق جولىنداعى اقتاڭداقتار: اشارشىلىق زارداپتارىنا شىنايى كوزقاراس» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرۋى, ياعني ماڭىزدى ماسەلەگە تاعى دا ارنايى قوزعاۋ سالۋى قۋانتادى. وسى قاجەتتى ءىس-شارانى كىرىسپە سوزىمەن اشقان سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ اشارشىلىق اپاتىن «ادامزاتتىڭ الاپات گۋمانيتارلىق قاسىرەتى» رەتىندە سيپاتتاي كەلە, ونى تاريحىمىزدى «ساياسيلاندىرماي, ەڭ الدىمەن وعان عىلىمي تۇرعىدان» قاراۋدى ۇسىندى. وتە ورىندى ايتىلعان پىكىر قوعامدا تۇسىنىستىكپەن قابىلدانۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. ويتكەنى كەزىندە تاريحشىلار ساياسي كوزقاراستار جەتەگىندە كەتكەن, تاريحتىڭ اقيقاتىن انىقتاۋعا ساياسات كەدەرگى كەلتىرگەن, سوندىقتان دا تىپتەن اششى شىندىق تۋرالى عالىمدار اۋىز اشپاعان نەمەسە تاريحي زەرتتەۋلەردە كوپە-كورىنەۋ بۇرمالانعان كەزەڭدى دە باستان وتكىزدىك ەمەس پە؟
ونىڭ ۇستىنە اشارشىلىق ءتارىزدى, نەگىزىنەن العاندا, قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوعامىن كۇشپەن قيراتۋدان تۋىنداعان اسا اۋىر جانە قاسىرەتتى ماسەلەنى قوزعاعاندا ونىڭ بارىنەن بۇرىن بۇرىنعى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ الەۋمەتتىك-شارۋاشىلىق وسپادار قاتە جانە سولاقاي رەفورمالارىنىڭ سالدارى ەكەندىگىن ۇمىتۋعا ءتيىس ەمەسپىز. مۇنداي ماسەلەلەردى ساياسيلاندىرۋ نەمەسە يدەولوگيالاندىرۋ اقيقاتقا اپارار جولدى قيىنداتا تۇسەدى. وسى قىرعىنداعى نەگىزگى قۇرباندىق قاراپايىم, ساياساتتان الىس قازاق حالقىنىڭ قالىڭ بۇقاراسى بولۋى دا بۇل ماسەلەنى ساياسيلاندىرۋعا اۋەستەنبەۋگە شاقىراتىنداي. تاريحىمىزداعى وسى اۋىر ماسەلە تاريح عىلىمىندا شىنايى قورىتىندى جاساۋعا مۇقتاج ەكەندىگىن مويىنداۋىمىز ءتيىس.
راس, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا اشارشىلىقتى زەرتتەۋدە ءبىراز جۇمىس جاسالدى. تىپتەن بۇل باعىتتاعى شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ زەرتتەۋلەرىنە دە كوڭىل بولىنە باستادى. عالىمدارىمىز كەزىندە امەريكالىق روبەرت كونكۆەستتىڭ ەڭبەكتەرىنەن عانا حاباردار بولىپ كەلگەن بولسا, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى روبەرت كيندلەردىڭ, ستيۆەن ۋيتكروفتىڭ, روبەرت دەۆيستىڭ, نيكولو پيانچەللونىڭ, سارا كامەروننىڭ جانە باسقالاردىڭ ەڭبەكتەرىمەن, كوزقاراستارىمەن تانىسۋعا دا مۇمكىندىك الدى. الايدا قازاق بولمىسىن جاقسى بىلە بەرمەيتىن مۇنداي عالىمداردىڭ كوزقاراستارى ولارعا سىن كوزبەن قاراۋدى دا قاجەت ەتەتىنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ولاردىڭ اراسىندا قازاق تىلىندە سويلەي الاتىنى – جالعىز سارا كامەرون. دەگەنمەن شەتەلدىكتەردەن دە ۇيرەنەتىن نارسە بارشىلىق. ولار ادەتتە وسى ماسەلەنى ساياسيلاندىرۋدان قاشقاقتايدى جانە قازاق اشارشىلىعىن باسقا ايماقتارداعى (ۋكرايناداعى, ەدىل بويىنداعى, سولتۇستىك كاۆكازداعى) وسىنداي قاسىرەتتەرمەن سالىستىرا كەڭ اۋقىمدا قاراستىرۋعا بەيىم. مۇنىڭ ءوزى قازاق دالاسىندا ورىن العان زۇلماتقا سىرت كوزبەن قاراپ, ماسەلەنىڭ سۋبەكتيۆتى جانە وبەكتيۆتى سەبەپتەرىن ايقىنداي تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قالاي دەسەك تە, اشارشىلىق تاقىرىبىن قاراستىرعاندا, سەنات توراعاسىنىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بارىنەن بۇرىن «عىلىمي كوزقاراسقا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. سەبەبى حالقىمىزعا اشارشىلىقتىڭ اششى اقيقاتىن عالىمدارىمىز عانا اشىپ, دالەلدى تۇردە جەتكىزە الادى. جالپى, تاريحي تاقىرىپتارعا قاتىستى قوعامدىق وي عىلىمي پىكىرگە نەگىزدەلۋى كەرەك».
قورىتا ايتقاندا, پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى ارنايى پىكىر ءبىلدىرىپ, وتكىر تاقىرىپتى جاڭاشا زەرتتەۋگە شاقىرۋى, ونى سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ناقتى ءىس-ارەكەتپەن قولداۋى ءبىزدى, زەرتتەۋشىلەردى جاڭا ىزدەنىستەرگە ۇمتىلدىرىپ, اسىرەسە تاريحشىلار اراسىندا قايشىلىقتى دا اۋىرتپالىققا تولى تاريحىمىزدى انىقتاي تۇسۋگە دەگەن قۇلشىنىس تۋعىزارى ءسوزسىز.
تالاس وماربەكوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى