مەن بىلەتىن اۋعان ارداگەرلەرىنىڭ كوبى توماعا-تۇيىق, اشىلىپ سىر اقتارا بەرمەيتىن. مىڭداعان بوزبالانىڭ قانى سىڭگەن قۇمدى دالانى قايبىر ەسكە العىسى كەلەدى دەيسىڭ. بىتكەن جارانىڭ بەتىن تىرنامايىن دەپ, مەن دە ولاردى اڭگىمەگە تارتۋعا تالپىنبايتىنمىن. وسى جولى اۋعاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى حابارلاسىپ, قارۋلاسى – تيمۋر قاشىباەۆتىڭ جانكەشتىلىگى تۋرالى جازساڭىز دەپ ۇسىنىس ايتقان...
ايتقان سوڭ اراعا اپتا سالىپ, اۋعان ارداگەرى تيمۋر قاشىباەۆتىڭ ۇيىنە باردىق. «وتكەندى قوپارىپ, ونى نەسىنە جازعالى جۇرسىڭدەر؟» دەپ قولىما اسكەري البومىن ۇستاتتى. ونى ءتورت بۇرىشىنان اۆتوماتتىڭ وعىمەن بەكىتىپتى. فوتودان بۇرىن وقتى قىزىقتاپ وتىرعانىمدى بايقاپ قالىپ, «دۇشمانداردان قالعان» دەپ كۇلدى. قارۋلاسى باستان كەشكەن وقيعالارىنىڭ شەتىن شىعارىپ قويعان سوڭ با, تيمۋر تارتىنعان جوق...
«كاماز» تىزگىندەگەن تيمۋر
– ءبىزدىڭ اۋىلدان اۋعانستانعا كەتكەن تالعات كاسەنوۆ: «قايسىسى ەركەك, قايسىسى ايەل ەكەنىن اجىراتپايسىڭ. ءبارى سالدەگە ورانعان. كۇندىز قاسىڭدا ءجۇرىپ, كەشكە اتىپ كەتۋى مۇمكىن. ءتۇنى بويى اتقىلايدى. مۇندا كەلمەڭدەر!» دەپ حات جازاتىن.
ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, قازىرگى التاي قالاسىنداعى دوسااف-تا وقىدىم. ءبىر جىلدان كەيىن اسكەرگە شاقىردى. وتارداعى التى اي دايىندىقتان سوڭ اۋعاننىڭ شەكاراسىنان ءبىر-اق شىقتىق. تۇرىكمەنستاننىڭ كۋشكا دەگەن جەرىنە جەتىپ, پويىزدان تۇسسەك, كۇن جانىپ تۇر, اينالا جاپ-جاسىل. ءبارى پانامامەن ءجۇر, تۇرلەرى قاپ-قارا. پيمامەن تۇسكەن بىزگە ۇدىرەيە قاراپ, «قايدان كەلدىڭدەر؟» دەيدى. «قازاقستان» دەسەك, ء«سىبىر جاق پا؟» دەپ تاڭعالادى.
ون كۇننەن سوڭ «كاماز» بەردى دە, ءبىزدى تاۋدىڭ اراسىنا قويا بەردى. تاقىر تاۋ. اينالا سۇرعىلت. ارعى جاعى اۋعاننىڭ جەرى ەكەن. سول جەردە ون كۇندەي اۆتومات اتىپ, كولىك جۇرگىزىپ داعدىلاندىق. ءتىپتى سۋ ىشۋگە دەيىن ۇيرەتتى. قايناعان سۋدى شۇبەرەكپەن قاپتالعان قۇتىڭا قۇيىپ الاسىڭ دا, ىشىنە تابلەتكا سالىپ, ماشينانىڭ تەرەزەسىنە ءىلىپ قوياسىڭ. شايقالىپ, ساپ-سالقىن بولىپ قالادى. «وعىڭ كوپ بولعان سايىن, ءومىرىڭ ۇزاق. اۆتومات – سەنىڭ دوسىڭ» دەپ تۇسىندىرەتىن كومانديرلەر. وقۋ-جاتتىعۋدا جۇرگەندە ءبىر گەنەرال كەلىپ, «كيتەلدەرىڭدى شەشىڭدەر» دەدى بارىمىزگە. سوندا كەيبىرەۋدىڭ اۆتوماتتان اجىراماعانى سونشا, يىقتارى قاجالىپ, ءمۇيىز بولىپ قالعان. گەنەرال ولاردى ماقتاپ, مارقايتىپ قويدى.
اۋعان دالاسى
...300 «كاماز» ىركەس-تىركەس كوپىردەن اۋعان جەرىنە وتتىك. قىستاقتاردىڭ اراسى. ساقالدى, سالدەلى ادامدار اۆتومات اسىنىپ ءجۇر. كوزىمەن جەپ قويا جازداپ قارايدى. ون توعىزعا تولماعان بالامىز عوي, قورىقتىق. تالعات كاسەنوۆتىڭ جازعان حاتى ويىما ءتۇستى. بارعانىمىز سول, ەكىنشى كۇنى بىزبەن بىرگە بارعان ءبىر ساربازدى وتىرعان جەرىندە سنايپەر اتىپ ءتۇسىردى. وق باستان ءتيىپتى. ءتىرى شىقپايتىن شىعارمىز دەدىك.
گەراتتى باسىپ ءوتىپ, شيندانتقا ءىلىنىپ توقتادىق. ەنتىگىمىزدى باسپاي جاتىپ, تاپسىرما بەرىلدى. جۇمىسىم – كانداگارعا اۋە كەروسينىن اپاراتىن جۇك كولىكتەرىن ىلەسە ءجۇرىپ قورعاۋ. مەن مىنگەن «كاماز»-دىڭ قورابىندا زەڭبىرەك تۇر. اسكەري ساپارعا كەروسين تيەگەن 50-70 جۇك كولىگى شىقسا, زەڭبىرەك تيەگەن ءۇش اسكەري كولىك ولاردى قورعاۋ ءۇشىن شىعادى. ەڭ الدىڭعى قارۋلى كولىكتە كوماندير وتىرادى. ورتادا بىرەۋى جۇرەدى. مەن كولوننانىڭ ەڭ سوڭىندامىن. زەڭبىرەكتى «كاماز»-دى دۇشماندار «شايتان اربا» دەيدى ەكەن. شابۋىلداسا, ءبىرىنشى ءبىزدى جارىپ جىبەرۋگە تىرىسادى. شىنىن ايتقاندا, ءتىرى نىسانامىز. جول بويى راتسيا ارقىلى كومانديرمەن حابارلاسىپ وتىرامىن. كارتاعا قاراۋعا مۇرشا بولمايدى. كۇن شىجىپ تۇر. باستا كاسكا, ۇستىڭدە وق وتپەيتىن ساۋىت. جولدان ءسال شىقساڭ, ميناعا تۇسەسىڭ. ونىڭ ۇستىنە, كومانديردىڭ ورىسشاسىن دا ۇقپايمىن. مەنى الىپ تاستايىن دەسە, سوڭىندا ەشكىم جۇرگىسى كەلمەيدى. زەڭبىرەكتە دە قاراعاندىلىق امانتاي دەگەن جۇرەك جۇتقان قازاق جىگىتى. ونىڭ جانىندا قىزىلوردالىق – بولات. ءبىزدى «مۇسىلمان ەكيپاجى» دەسەتىن.
كانداگارعا دەيىنگى 550 شاقىرىمدى 10 كۇن جۇرەمىز. قاراڭعى تۇسسە, توقتايمىز. ءار ساپاردان كەلگەن سايىن كابينانىڭ ەسىگىنە ءبىر-ءبىر جۇلدىزشا سالىپ وتىرادى. جۇلدىزشام 78-گە جەتكەن سوڭ كەرۋەندى قارسى الۋعا قويا بەرەتىندى شىعاردى. ول دا قاۋىپتى ساپار. كەشكە قايتىپ كەلسەم, كومانديرلەر «و, ءتىرىسىڭ بە؟» دەپ تاڭعالاتىن.
كانداگار مەن شيندانت اراسىندا جۇرگەندە بىزگە ءۇش-ءتورت رەت شابۋىل جاسالدى. «س» ءتارىزدى قاۋىپتى جول بار. قاي جەردەن اتىپ جاتقانىن ۇقپايسىڭ. جول جيەكتەرىندە – جارىلعان كولىكتەر. ءبىز ول قاۋىپتى ايماقتان ناماز ۋاقىتىندا ءوتىپ كەتۋگە تىرىساتىنبىز. ۇلگەرمەگەندەردى جارىپ جىبەرەدى. بىردە قۇمدى جەردە كەلە جاتىپ, اسفالتقا شىعا كەلسەك, الدىمىزدا كەسە-كولدەنەڭ دۇشماندار تۇرىپ الىپ, وقتى بۇرشاقشا بوراتتى. زەڭبىرەكتەگى امانتاي اۆتوماتپەن اتقىلادى. ورتادا پراپورششيك وتىر. شەت جاقتاعى جىگىت قورىققانىنان قاتتى دا قالدى. پراپورششيك مەنى رۋلگە قاراي جاتقىزدى دا ارقا تۇسىما ىڭعايلانا وتىرىپ, اتقىلاي جونەلدى.
دۇشمانداردان ءبىر قاۋىپ بولسا, سەرپانتين جولمەن 4 مىڭ مەتردەي بيىك تاۋدى اسىپ ءوتۋدىڭ ءوزى تاعى ءبىر قاۋىپ ەدى. ۇشار باسىنا شىققاندا, قىسىم جوعارى. سالانگ تۋننەلىنەن وتكەندە, تىنىسىمىز تارىلادى. مىنە, وسى جەر عوي, – دەپ البومداعى فوتونى نۇسقادى تيمۋر.
بىلۋىمىزشە, سالانگ اسۋى – اۋعان جەرىندە ستراتەگيالىق ماقساتتا سالىنعان جول. تۋننەلدىڭ ۇزىندىعى – 2 جارىم شاقىرىمنان استام. وندا 1980 جىلى جول-كولىك وقيعاسى ورىن الىپ, 16 كەڭەس ساربازى تۇنشىعىپ قازا بولعان. ال 1982 جىلى جانارماي اكەتىپ بارا جاتقان اۆتوكولىك جارىلىپ, 176 ادام ءولىم قۇشقان.
قاندى قاقتىعىس
– 1988 جىلدىڭ تامىزىندا اۋعاننان اياگوزگە الىپ شىعىپ, قىركۇيەكتە قايتا كىرگىزدى. ول كەزدە دە زەڭبىرەكتى «كاماز»-عا ءمىنىپ, ازىق-ت ۇلىك تاسىعانداردىڭ جانىندا ءجۇردىم. ناعىز قاندى قاقتىعىس سوندا بولدى.
ءالى ەسىمدە, 1989 جىلعى 18 قاڭتار. كولوننا كابۋلدىڭ بەرگى جاعىنداعى دجاۆالي ساراج دەگەن قىستاققا جەتكەندە, تاۋدان تۇسكەن دۇشماندار قاپتاپ كەتتى. كابۋلعا كەتىپ بارا جاتقان سوڭعى رەيسىمىز ەدى. ءبىر ۋاقىتتا اتىس باستالدى. الدىمداعى كولىكتەر وقتىڭ استىندا قالدى. دۇشماندار ءبىر-بىرىمەن دە سوعىسىپ ءجۇر. بىرەۋى بىزگە «كەتىڭدەر» دەگەندەي قولىن سەرمەي بەرىپ ەدى, اناندايدان ەندى ءبىرى «اللاھۋ اكبار» دەپ گراناتومەتپەن مەنىڭ كولىگىمدى كوزدەدى. اياعىم ءدىر-ءدىر ەتىپ, گازدى باسا الماي قالدىم. قايتا ءبىر قاراسام, الگى كوزدەگەن دۇشمان تىعىلىپ قالدى ما, وق ءتيدى مە, ايتەۋىر, قۇداي ساقتاپتى. بۇعان دەيىن دە بىزگە تالاي وق جاۋدىرعان. بىراق ءدال جانىمىزدا جۇگىرىپ ءجۇرىپ, اتقىلاماپتى.
ءبىر كەزدە شاڭق ەتكەن دىبىس شىقتى, جامباس تۇسىم ىپ-ىستىق بولىپ كەتتى. ەسىك تۇتىندەپ جاتىر. وق سۇيكەپ ءوتتى مە دەپ سيپاپ قويامىن. سويتسەم, وق ورىندىققا ءتيىپتى. سول-اق ەكەن, كولىكتىڭ قوبديشاسى اشىلىپ كەتتى. ونى دا وق تەسىپتى. جانىمداعى جىگىت «گازۋي» دەپ ايعايلايدى. «كاماز» سەلكىلدەدى دە قالدى. ەكى ايدان سوڭ ۇيگە قايتاتىن ەدىك, بىتكەن جەرىمىز وسى شىعار دەدىم. جانىمداعى اينەك كۇلپارشا بولىپ ءتۇستى, قۇلاقتىڭ تۇبىنەن وق كادىمگىدەي ىسقىرىپ ءوتتى. تاناۋدىڭ ۇشى اشي بەردى. «جانىڭ مۇرىن ۇشىنا كەلدى» دەگەن سول عوي دەيمىن وسى. ارەڭ-ارەڭ شىعىپ, ءبىر بۇرىلىسقا جەتسەك, ءبىزدىڭ ءبىر «زيل» لاپىلداپ جانىپ جاتىر.
اتىس-شابىستىڭ ورتاسىنان شىعىپ, جول شەتىندەگى زاستاۆاعا كەلگەندە ەسىمە زەڭبىرەكتە وتىرعان قىرعىز جىگىتى ءتۇستى. كەلگەنىنە ەكى-اق اي بولعان. لاقاپ اتى ماناح-تۇعىن. ءولىپ قالدى ما ەكەن دەپ, قوراپقا سەكىرىپ شىقسام, ول ۇيىقتاپ جاتىر. وعان كابيناداعى ۇڭىرەيگەن تەسىكتى كورسەتتىم. ءبىر ەمەس, التى وق تەسىپ وتكەن. شوشىپ كەتىپ, ء«ما-ءا-ءا, قازاق, تيموحا» دەپ مەنى قۇشاقتاپ ءجۇر. «چوڭ راقمەت, چوڭ راقمەت» دەيدى. ونى قويشى, كەشكىسىن ۇيىقتايىن دەسەم, كوز الدىمدا وققا ۇشقان جىگىتتەر ەلەستەي بەردى. كوپكە دەيىن سويلەي الماي ءجۇردىم...
كەيىن شەكاراعا راتسيامەن «زەڭبىرەك وقتىڭ استىندا قالدى» دەپ حابارلاعاندا, زايساندىق جومارت دەگەن قارۋلاسىم مەنى ءولدى دەپ ويلاپتى. شەكارادان ون شاقىرىمداعى باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتىنە كىرىپ كەلە جاتقاندا جومارت جەرلەسىم ء«تىرى ەكەنسىڭ عوي» دەپ كەلىپ, مەنى ماشينادان ج ۇلىپ الىپ, كوتەرىپ الدى. كوتەرىپ كەلە جاتىپ, ءوزى جىلاپ كەلەدى. ءالى كۇنگە دەيىن دوسپىز. قازىر الەۋمەتتىك جەلى جاقسى بولدى. تۇكپىر-تۇكپىردەگى قارۋلاستارىممەن حابارلاسىپ وتىرامىز. ناعىز دوستارىم, دەپ مەنىڭ قولىمداعى البومىنا قولىن سوزدى.
البومدى پاراقتاپ وتىرىپ, مايدانداستارىنىڭ اربىرەۋىنە مىنەزدەمە بەردى. ءبارى مەكتەپتى كەشە عانا بىتىرگەن بوزبالالار ەكەن. قۇمدى دالاداعى مۇڭدى بالالار. قىرشىنىنان قيىلعانى قانشاما, مۇگەدەك بولىپ ورالعانى قانشاما؟! مايدانداستارى مەن قان سىڭگەن اۋعان دالاسىنىڭ سۋرەتتەرى ايتقان اڭگىمەسىنە وراي تۇسىرىلگەن يلليۋستراتسياداي كورىندى. ءبارى دە البوم بەتتەرىندە سايراپ جاتىر.
شىعىس قازاقستان وبلىسى