اشتىق پا, اشارشىلىق پا؟

ءبىز, ەل جوعارى مەكتەبىنىڭ وكىلدەرى, وسى ماڭىزدى باستامانى ەلوردادان باس­تاپ وڭىرلەرگە دەيىن مەملەكەتشىلدىك رۋح­تا تارازىلاپ, تالداپ, ءتۇسىندىرىپ جات­­ق­ان شارالاردىڭ ءبارىن قولداپ-قۋات­تاي­­مىز.

راس, قازىر كوپ نارسەگە ءبىلىم جانە عىلىم سالاسى جاۋاپتى. ۇستاز بەن عا­لىم­نىڭ ارقالاعان قوعامدىق قوماقتى جۇگى از بولمايتىنى سوندىقتان. بوستان جىل­داردىڭ ءار ءساتى, ءار كۇنى تەك مۇعالىم-وقىتۋ­شىدان عانا ەمەس, قوعامنىڭ بار مۇشەسىنەن اقىل مەن قايراتتى تەڭ ۇستاۋ­دى تالاپ ەتكەنىن دە ۇمىتپالىق. ەكى توڭكەرىستى, ءۇش-ءتورت مارتە تۇتقىندالۋ مەن اباقتىدا وتىرۋدى باستان كەشكەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «وتكەندى قۋعاندى قويىپ, وسى كۇيىڭدى جوندەۋگە ءجون ىزدەۋ كەرەك», دەگەن ەدى.

كەڭەستىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىنمەن قا­تار­لاس ايتىلاتىن ءبىر ناۋبەت – حالقى­مىزدىڭ جارتىسىن جالماعان سۇراپىل اشتىق جايى.

ارينە, ەڭ العاش اتالىم-تەرميننەن (الاش كەزەڭىندە ء«پان سوزدەرى» دەيتىن) باستايىق. وسى قازىر ءجيى قولدانىلاتىن «اشار­شىلىق» ءسوزى قايدان ەندى؟.. ويلا­نىپ قالامىز.

جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, بەيىمبەت مايلين, ساكەن سەيفۋللين, ت.ب. ادەبيەت الىپتارى لەكسيكونىندا – «اشتىق» نەمەسە «اشتىق قۇربانى». قازاق ءتىلىنىڭ تۇنىعىنان سۋ ىشكەن اقىن-جازۋشىلاردا «اشارشىلىق» دەگەن ءسوز جوق. ءسىرا, بۇل – كەيىنگى «كالكا» جۇرناقتاردىڭ ءبىر كو­رىنىسى. ەستەرىڭىزدە شىعار, رەسپۋب­لي­كانىڭ باستى ساياسي گازەتى بىردە «ەڭ­بەك­شىل قازاق», بىردە «ەڭبەكشى قازاق» بولدى. نەمەسە «دەنساۋلىق» دەگەن ءتول ءسو­زىمىزدى «دەنساۋشىلىق» دەپ بۇزىپ ايتا­تىندار ۇشىراسادى. ءبىزدىڭ ويىمىز: ۇلتتىڭ ءاربىر سوزىندە گەنەتيكالىق كود بار, سوندىقتان حح عاسىردىڭ 20-30-جىل­دارىنداعى ۇلتىمىزدىڭ جارتىسىن قىرعان ناۋبەت, قاسىرەت «اشتىق» دەپ تۇپ­نۇسقادا (ورىسشا دا, اعىلشىنشا دا) جا­زىلۋى كەرەك.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – 31 مامىر تۋرالى. بۇل «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارى كۇنى» دەپ اتالاتىنى بەلگىلى. ءبىز زيالى ورتادا, وقىتۋشى-مۇعالىمدەر ورتاسىندا جۇ­رەمىز. كوپتىڭ تىلەگى – «اتالعان قوس قاسىرەتتىڭ ءجونى دە, ءمان-ماعىناسى دا ەكى بولەك, سول سەبەپتى ولاردى ەسكە الۋ­عا ەكى داتا بەلگىلەگەن ءجون». تاعى ءبىر وراي­لى ۇسىنىس: اشتىق قۇرباندارى مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا تاع­زىم ەتۋ جاس­تار ءۇشىن جانە جاڭا بۋىن ءۇشىن قا­جەت. ال 31 مامىر – مەكتەپ وقۋشى­لا­رى­نىڭ دا, ستۋدەنتتەردىڭ دە دەمالىس كە­زەڭى. سوندا بۇل شارا كىم ءۇشىن نا­سي­حات­­تالادى؟ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اسا­تىن مەملەكەت» دەگەن پرەزيدەنت ۇستا­نى­مى ءدال وسى ماسەلەدە اناعۇرلىم كەرەك دەپ سانايمىز.

تاعى ءبىر ۇسىنىسىمىز: جاڭا ەلوردادا قونىس تەپكەن نۇر-سۇلتان قالاسىندا اشتىق قۇرباندارىنا قاتىستى دا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى دا ءبىر تاريحي ورىن بار. ول – بۇگىنگى «جاس­تار» شاعىن اۋدانىنداعى حان كەنە ساربازدارى مەن الاش قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ سۇيەگى جەرلەنگەن ەسكى مۇسىلمان قورىمىنداعى باۋىر­لاستار بەيىتى. جوعارىدان اەرو­تۇ­سىرىم جاسالعاندا, وسى زيراتتان ءۇش شۇڭقىر انىقتالعان. بۇل جەرلەرگە توڭ­كەرىس, اشتىق قۇرباندارى جاپپاي جەر­لەنگەنىن كونەكوز قاريالار راستاعان. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعىندا وسى تاريحي ورىنعا ەسكەرتكىش ورناتۋ – ەلدىك پارىزىمىز.

بۇگىندە عالىمدار, كوسەمسوزشىلەر اشتىق تاقىرىبىندا ەكى-ءۇش ماسەلەگە ەك­پىن تۇسىرە ايتىپ ءجۇر. ءبىز وعان 100 پا­يىز قوسىلامىز. قايتالاپ ەسكە سا­لا­يىق: ءبىلىم سالاسى «1920-1930 جىل­دار­داعى اشتىق قۇرباندارىنىڭ سانى ناقتىلانسا» دەيدى. بۇل وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارىنداعى بىرىزدىلىك ءۇشىن ماڭىزدى. زيالى قاۋىم: «نۇر-سۇلتان, الماتى, ت.ب. قالالارداعى اشتىق قۇر­بان­دا­رىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتەردە نەگە «1931-1933 جىلدار» دەپ كورسەتىلگەن؟ سوندا 20-جىلدارداعى اشتىق قۇربان­دا­رىنا باسقا ەسكەرتكىش ورناتامىز با؟» دەپ ورىندى سۇراق قويادى.

سونىمەن بىرگە اشتىق – جىلاۋ مەن سىق­تاۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىق بىر­لىك پەن سانانىڭ, ەلدىك بايىپ پەن ساباق­تىڭ وزەگىنە اينالۋى ءتيىس. كەڭەس وكىمەتى ساياساتىنان قازاقستاندا بولعان اشتىق تاعىلىمىن ونەر سالاسىندا (كلاس­سيكالىق بەس تۇرىندە) ناسيحاتتاۋ – تىرىلەردىڭ ادامشىلىق پارىزى.

ادەتتە اشتىق قاسىرەتى ءسوز بولعاندا, جۇرت ب.ءمايليننىڭ اشتىق تاقىرى­بىن­دا­عى «كۇلپاش» اڭگىمەسىن ەسكە الادى. وتە دۇرىس. بۇل رەتتە ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ «دالاداعى ناۋرىزىنان» س.ەلۋبايدىڭ «اقبوز ۇيىنە» دەيىن, ج.سىزدىقوۆتىڭ ء«الى قارتتىڭ اڭگىمەسىنەن» ت.ءابدىراح­ما­نو­ۆانىڭ «1932 جىل» پوەماسىنا دەيىن – ۇلت جان جاراسىنىڭ ايناسى.

كلاسسيك جۇسىپبەك «جاڭابايدىڭ جانىنداعى تراگەديا» اتتى اڭگiمەسiندە 20-جىلداردىڭ باسىنداعى الاپات اش­تى­ق­تى ولگەن جiگiتتiڭ جازباسى ار­قىلى سۋرەت­تەيدi. بۇل – ۇتقىر فورما. مار­قۇم­نىڭ الگi اڭگiمە-جازباسىندا كوپ نۇكتە قويىلىپ, بوس تاستالعان جەرلەر (جۇسiپبەك «وشiرiلگەن جەرلەر بار ەكەن» دەپ ەسكەرتەدi) بار. ورىس باسپا جانە ءباسپاسوز تاريحىندا «اقتاڭداق» («بەلىە پياتنى») دەپ وسىنى ايتادى. ال قازاق جازۋشىسىندا بۇل – فورما. جۇسiپبەك كوپ نارسەنi ايتقىسى كەلەدi, بiراق ايتا المايدى. سەبەبi تۇسiنiكتi. اڭگiمەدەگi اۆتور بوس قالدىرعان تۇس ونىڭ ءمانiن ايقىنداعانداي. بiر ءۇزiندi كەلتiرەيiك: «…………………… ەگەر كوپ اشتارمەن بiرiكسە ……………….. ەتەر ەدi. ونى جاڭاباي بiلمەدi. …………………………الەۋمەت زا­ڭى­نا ول باعىنادى……………..». شى­عار­ما­نىڭ ءون بويىندا جازۋشى وسىلاي كەتە بەرەدi. بۇل – تiلدi كەسۋگە تايانعاندى كور­سەت­كەن نىشان ەدi.

ءبىر اۋىز ءسوز – اشتىققا قامالعان جۇرتقا سوزعان الاش زيالىلارىنىڭ كومەك قولى تۋرالى. مۇنى دا تاريحشى قاۋىم ءجىتى زەرتتەسە دەگەن تىلەك بار. بۇل شا­را كەزىندە «پومگول» (اشىققاندارعا جاردەم) دەپ اتالعان. شارانىڭ جۋان ورتاسىندا قالامگەر ج.ايماۋىت ۇلى جۇرگەن. ماقسات – اشىققان اۋداندارعا مال جەتكىزۋ. نە كەرەك, وسى ءۇشىن جۇ­سىپ­بەك ناقاق قارالانىپ, ءىستى دە بولعان. بىراق 1926 جىلى اشىق سوتتا اقتالىپ شىققان.

حالىقتىڭ ءال-اۋقات قورىنا قول سالىپ, اشتىقتى جاساندى تۇردە ۇيىم­داس­تىرعان قانىپەزەرلەردىڭ, «قوي تەرىسىن جا­مىلعان كوممۋنيست, كەشەگى كولو­ني­زاتورلاردىڭ» شىنايى كەيپى سماعۇل سادۋاقاس­ ۇلىنىڭ «قوستاناي-تورعاي» وچەركىندە دەرەكتەرمەن جان-جاقتى سيپاتتالادى.

مۇنىڭ ءبارى تەڭىز تامشىسىنداي بول­عانمەن, الاپات اشتىقتىڭ سەبەبىن اشاتىن اقيقات جولىن نۇسقايدى.

ديحان قامزابەك ۇلى,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا

ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى,

ۇعا اكادەميگى