وزگە وڭىرلەردى قايدام, شىعىس قازاقستاننىڭ اۋىلدارىندا مەديتسينا سالاسىنداعى ماسەلە شاش ەتەكتەن. مامان تاپشىلىعى ءوز الدىنا, قاجەتتى مەديتسينا اپپاراتتارى دا جەتكىلىكسىز. بۇل جايت بىلتىر جازدا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى بەلەڭ العاندا-اق بەلگىلى بولدى. قىل اياعى حالىق اقشا جيناپ, ءوز جاندارىن وزدەرى كۇيتتەگەن. بۇل بۇل ما, ءوزى ساناۋلى دارىگەرلەردەن ايىرىلىپ قالىپ جاتقانىمىز جانعا باتادى. اينالدىرعان ءبىر اپتا ىشىندە جەدەل جاردەم كولىگى اپاتقا ءتۇستى, ساناۆياتسيا ۇشاعى اپاتتى جاعدايدا تاس جولعا قوندى...
جەدەل جاردەم وسكەمەنگە نەگە بۇرىلعان؟
نەگە ەكەنى تۇسىنىكسىز, جەدەل جاردەم كولىگىندە كوز جۇمعاندارعا قاتىستى باس دارىگەر ءبىر نومىرمەن ەكى ءتۇرلى ءماتىندى بۇيرىق شىعارعان سياقتى. جەدەل جاردەم جولعا شىعار الدىنداعى بۇيرىقتا ء«ۇرجار اۋدانىنىڭ اۋداندىق اۋرۋحاناسى» شجق كمك حيرۋرگ دارىگەرى ب.گابدۋللين, انەستەزيولوگ-رەانيماتولوگ دارىگەرى ە.بايدۋسەنوۆ, جانساقتاۋ ءبولىمىنىڭ انەستەزيسى ب.ازيلحانوۆ «939 سۆ 16» اۆتوكولىگىمەن سەمەي قالاسىنىڭ جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسىنا 1967 جىلعى ناۋقاس داريا تلەۋباەۆانى اپارۋ ءۇشىن 2021 جىلدىڭ 2-4 اقپان ارالىعىندا ىسساپارعا جىبەرىلسىن» دەپ جازىلعان. ال وقيعا ورىن العاننان كەيىنگى بۇيرىقتا «...قايتار جولدارىندا اۆتوبۋسپەن نەمەسە تاكسيمەن قايتۋلارىنا» رۇقسات بەرىلسىن دەپ قوسقان. اۋرۋحانا دارىگەرلەرى جىبەرگەن بۇيرىق كوشىرمەسىندەگى ماتىنگە ۇڭىلسەك, جەدەل جاردەم كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى, سونداي-اق سەمەيدەن ءارى وسكەمەننىڭ قان ورتالىعىنان قان جەتكىزۋ ءۇشىن جانە بورودۋليحا اۋدانىنىڭ 188 قويماسىنان COVID-19 ينفەكتسياسىنا قارسى پايدالاناتىن رەزەڭكە ەتىكتەر اكەلۋ ءۇشىن 4-5 اقپان ارالىعىندا ىسساپارعا جىبەرىلگەن. ءۇرجاردان سەمەيگە دەيىن بىرگە بارىپ, وسكەمەنگە شىققالى تۇرعان كولىككە ىلىنبەي قالعان دارىگەر ەرنۇر بايدۇيسەنوۆپەن دە تىلدەستىك.
– ءبىز ءۇرجاردان سەمەيگە ناۋقاس اپاردىق. جەتكەن سوڭ ناۋقاستى اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ, وبلىس ورتالىعىنا شىعۋىمىز كەرەك بولدى. سەبەبى باس دارىگەردىڭ ورىنباسارى وسكەمەن ارقىلى قايتۋىمىزدى تاپسىرعان. بىلۋىمشە, وسكەمەندە اۆتوكولىكتەرى سىنىپ, تاعى ءبىر دارىگەرلەرىمىز جاتقان, سولاردى الىپ كەتۋىمىز كەرەك ەدى. سونداي-اق قان, رەزەڭكە ەتىكتەر الىپ قايتىڭدار دەگەن. كەشكى ساعات بەستەردە جۇرگىزۋشى شىعامىز دەگەندە مەن بىرگە بارا الماي قالدىم. سوڭى وسىنداي جاعداي بولدى, – دەيدى دارىگەر-رەانيماتولوگ ەرنۇر بايدۇيسەنوۆ.
ەستەرىڭىزگە سالساق, وقيعا 3 اقپان كۇنى وسكەمەن – سەمەي باعىتىنداعى تاس جولدىڭ 140-شاقىرىمىندا بولعان. ءۇرجار اۋداندىق اۋرۋحاناسىنان شىققان جەدەل جاردەم كولىگىنىڭ وقىس وقيعاعا ۇشىراۋى ءبىرىنشى رەت ەمەس ەدى. 2019 جىلدىڭ 10 قاراشاسىندا جەدەل جاردەم جۇرگىزۋشىسى مۇحيت نۇپباەۆقا اۋرۋحانا باسشىلىعى ناۋقاستى سەمەيگە جەتكىزۋىن تاپسىرعان. ءتىپتى رەانيموبيلدىڭ اقاۋىنا دا قاراماعان سياقتى. كۇننىڭ بوراپ تۇرعان كەزى. قالباتاۋدىڭ تۇسىنا جەتكەن جەدەل جاردەم قاراما-قارسى باعىتتا كەلە جاتقان كولىكپەن سوقتىعىسىپتى. ابىروي بولعاندا, ادام شىعىنى بولعان جوق. جول-پاترۋل پوليتسياسى م.نۇپباەۆ دارىگەر قاراۋىندا بولعان ۋاقىتتا وقيعا سىزباسىن سىزعان. ال حاتتاماداعى قورتىندىمەن جەدەل جاردەم جۇرگىزۋشىسى كەلىسپەگەندىكتەن, قول قويماعان. باسشىلىققا حابارلاسقانىمەن, ولار تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرمەگەن. ايتۋىنشا, ب ۇلىنگەن جەدەل جاردەم كولىگىن جۇرگىزۋشى ءوز قارجىسىن شىعىنداپ, سەمەيگە جەتكىزگەن. كەيىن باسشىلىق ءىستى وزدەرىنە ىڭعايلاپ تۇزەتىپ, سوتقا جىبەرگەن كورىنەدى. ال سوت 5,5 ملن تەڭگە شىعىندى جۇرگىزۋشىنىڭ موينىنا ءىلىپ قويىپتى. ايتا كەتەرلىك ءبىر ماسەلە – ول جەدەل جاردەم كولىگىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى باياعىدا بىتكەن دەسەدى.
سىياقىنىڭ سيقى
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 8 اقپانداعى نومىرىنە «ۇرجارلىق دارىگەرلەر ءۇن قاتپاق» دەگەن تاقىرىپپەن ءوڭىر مەديتسيناسىنداعى ماسەلەنىڭ شەتىن شىعارعانبىز. دارىگەرلەر تىزە قوسىپ, اقىلداسايىق دەگەن سوڭ ماقالانىڭ نۇكتەسىن قويماي, تاقىرىپقا قايتا ورالاتىنىمىزدى جازعان ەدىك.
ايتقانداي, ۇرجارلىق دارىگەرلەر ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن اقىلعا سالدى, تارازىلادى. ويلانىپ بارىپ, دەنساۋلىق سالاسىنداعى پروبلەمانى بايانداپ, حات جولدادى.
«مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانايقايىن ەستيتىن قۇلاقتىڭ جوقتىعى جانىمىزعا شىنايى باتىپ تۇر. اۋداندىق اۋرۋحانادا قارالى كۇننەن بەرى تىرشىلىك توقتاعانداي. اۋرۋحانانىڭ جۇرەگى بولعان قوس ازامات ادىلدىكتى ولە-ولگەنشە ۇستانىپ وتكەنى راس ەدى. اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ بەرەكەسى كەتكەلى ءبىراز بولدى. ۇزاققا سوزىلعان تەكسەرىستىڭ ۇشى-قيىرى جوق.
«كۇلتوبەنىڭ» باسىندا كۇندە جيىن» دەگەن بەيبىت تولەۋعازى ۇلى (جەدەل جاردەم كولىگىندە قازا بولعان دارىگەر) اۋدان باسشىلارىنا: ء«بىزدىڭ ماسەلەمىزدى شەشە الماساڭىزدار, التىنشى رەت جيناپ وتىرعاندارىڭىزدان ناتيجە كورىپ تۇرعان جوقپىن», دەپ ەدى. شىدامنىڭ دا شەگى بولاتىنى بارلىعىمىزعا بەلگىلى. ءتورت ايعا سوزىلعان تەكسەرىس قاشان اياقتالماق؟» دەپ جازادى دارىگەرلەر.
ولاردىڭ ايتپاعى, ءۇرجار اۋداندىق اۋرۋحاناسىنداعى 22 مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ جەكە ەسەپ شوتتارىنا اۋرۋحانا باسشىلىعى 100 مىڭ تەڭگەدەن اقشا اۋدارىپ, بۇيرىقپەن كەرى قايتارىپ العانى. اق حالاتتىلاردىڭ ايتۋىنشا, اقشانى كادر ءبولىمىنىڭ باسشىسى ا.قايراقباەۆا مەن ەكونوميست ا.تۇرسىنقوجانوۆقا اپارىپ بەرگەن. باسشىلىق «جەڭىس كۇنىنە وراي» دەپ بۇيرىق شىعارىپ, سول اقشانى وتكەن جىلدىڭ تامىزىندا ەسەپشوتتارىنا جىبەرىپتى. سول-اق ەكەن, ا.قايراقباەۆا قىزمەتكەرلەرگە حابارلاسىپ, اقشانى كوميسسيا كۇتۋ ءۇشىن اۋدارعاندارىن ايتقان. ايمان تىرلىكباەۆا, ادىلەت قامبارباەۆ, ايجان تولىقباەۆا, ازامات كەبىسپاەۆ, جانسايا قاجىمۇقانقىزى, ەرلان قىرجىباەۆ, اجار باقىتجانقىزى, ايدىن تىلەۋحان ۇلى سىندى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى شوتتارىنا تۇسكەن اقشانى قايتىپ بەرگەن.
دارىگەرلەر جولداعان حاتتىڭ ماتىنىنە سۇيەنسەك, اقشانى باس دارىگەر ب.ابىلقاسىموۆتىڭ بۇيرىعىمەن قايتارىپ اكەلۋدى ايتقان. «پمسپ باسشىسى مارقۇم ز.بيدايىقوۆتىڭ قولىن سول بۇيرىققا قويىپ, مەملەكەتتىڭ قارجىسىن جىمقىرۋدىڭ ماسقارا ءتاسىلىن جاساپ وتىر. قويىلعان قول جالعان ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇر. مۇنىڭ ءوزى قىلمىس ەمەس پە؟! قولدى بولعان قارجىعا جەدەل جاردەم كولىگىنە قىستىق دوڭگەلەك ساتىپ السا بولار ەدى. اۋداندىق اۋرۋحانادا ورىن العان ماسەلەدەن اۋديت تەكسەرىسى, انتيكور, پروكۋراتۋرا, اكىمدىك, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى ماماندارى حاباردار. الايدا, «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيدە». باس كوتەرگەن دارىگەرلەرگە باسۋ ايتۋدان باسقا شارا قولدارىنان كەلمەيتىنىنە كوزىمىز جەتكەندىكتەن, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە حات جازىپ وتىرمىز. بۇل گازەت رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بولعاندىقتان دارىگەرلەردىڭ جانايقايىن جوعارىداعىلار ەستىپ, ءادىل شەشىم شىعارار دەگەن ۇمىتتەمىز», دەپ تۇيىندەپتى گازەتتىڭ شىعىس قازاقستانداعى قوسىنىنا جولداعان حاتتا.
سونىمەن قاتار ءبىر توپ دارىگەر باسشىلارىمەن جۇمىس ىستەسە المايتىنىن, ول ورنىن بوساتپايىنشا اۋداننىڭ مەديتسينا سالاسى اقساي بەرەتىنىن باسا ايتقان. ۇرجارداعى مەديتسينانىڭ اقساپ جاتقانىن دارىگەرلەر عانا ەمەس, بىلايعى جۇرت تا ايتىپ ءجۇر.
– بىلتىر كوكتەمدە كەلىنىمىزدى بوساندىرا المايتىندارىن ايتىپ, ءوز كولىگىمىزبەن اياگوزگە, ودان ارى سەمەيگە جىبەرگەن. دەمەك, بىلىكتى اكۋشەر, گينەكولوگ جوق. ال جازدا انامىز قۇلاپ قالىپ, باسىن مرت-گە تۇسىرە المادىق. اپپارات جوق. تاعى بىردە فگدس كەرەك بولىپ, اۋرۋحاناعا بارعانىمىزدا, گاستروەنترولوگ ەڭبەك دەمالىسىندا ەكەن. باسقا فگدس جاسايتىن مامان جوق دەپ ەسىكتەن كەتكەنبىز. ال اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى قانداي قۇرال-جابدىقتى ايتىپ ءجۇر؟, – دەيدى ۇرجارلىق ەلميرا ساعىندىقوۆا.
اتالعان اۋرۋحانانىڭ انەستەزيولوگ دارىگەرى مارسەل ءانۋار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تەكسەرۋ جۇمىستارى باستالعاننان بەرگى ۋاقىتتا ۇجىمنان بەرەكە قاشقان. اۋرۋحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءار كۇنى ينەنىڭ ۇشىندا وتىرعانداي كۇيدە وتەدى.
– دارىگەرلەر الباتى شۋ شىعاراتىن حالىق ەمەس. ولار بيلىككە, جۇمساق ورىنتاققا ۇمىتىلمايدى. جالاقى كوتەر دەپ قارا باقىر دا سۇراپ وتىرعان جوقپىز. تەك, الاڭسىز قىزمەت ەتۋگە مۇمكىندىك بولسا دەيمىز. وكىنىشكە قاراي, بۇل بىزدە جوق. باسشى مەن دارىگەردىڭ اراسى الىستاپ, «بارماق باستى, كوز قىستىلىق» ورىن العان سايىن قىزمەتكەرلەر قىنجىلادى. ال اۋرۋحانا ىشىندەگى اۋرانىڭ بۇزىلۋى قىزمەت ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سودان بارىپ ەل دارىگەردى كىنالايدى. الاڭداۋلى دارىگەر ناۋقاستى قايتىپ ەمدەيدى؟! بۇيتە بەرسە, ەرتەڭ كادر توقتامايدى. ونسىز دا كەتىپ جاتقاندار بار. سۇراپ وتىرعانىمىز, ءادىل باسشى. بولدى. ەندىگى ءۇمىتىمىز – ۇكىمەتتە, – دەيدى مارسەل انۋاربەك ۇلى.
باس دارىگەر نە دەيدى؟
ءبىز ءوز تاراپىمىزدان جوعارىدا كوتەرىلگەن سۇراقتاردىڭ باس-اياعىن جيناقتاپ, اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى باۋبەك ابىلقاسىموۆقا حابارلاستىق. تۇتقاسىن كوتەرمەگەن سوڭ WhatsApp جەلىسىندە حات تا قالدىردىق ء«باسپاسوز حاتشىسىنا حابارلاسىڭىز» دەدى, ودان قىزمەتتىك كۋالىكتى سۇراتتى. اينالىپ كەلىپ, «بۇل سۇراقتارىڭىزدىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرىپ جاتقان قۇزىرەتتى ورگاندار بار, الدىن الا بولجام جاساۋ زاڭعا قايشى كەلەدى. ساۋ بولىڭىز» دەپتى. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولسا, اۋىرىپ جاتىر. «اۋىرىپ جاتىرمىن» دەگەن سوڭ, مازاسىن الا بەرمەدىك.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتقان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى وڭىرلەردە قانشالىقتى جۇزەگە اسىپ جاتىر؟ حالىقتىڭ ءۇنى جوعارىداعى باسشىلاردى قويىپ, جەرگىلىكتى جەردىڭ باسقارۋشى ورگاندارىنا جەتپەي جاتقان جوق پا؟! شىعىس قازاقستان وبلىسى,ءۇرجار اۋدانى