ۇلى قۇرمانعازى قايدا دا قوڭىر دومبىراسىن تاستاماي, قازاقتىڭ ءبىراز جەرىندە بولعانى بەلگىلى. «ەر قاناتى – ات» دەگەندەي, نە ءبىر قىلقۇيرىقتى قانات ەتىپ, ەل-ەلدى ارالادى. ءوزى ءومىر بويى قاقتىعىستا بولعان باي-شونجارلارمەن, ورىس شەنەۋنىكتەرىمەن كەلىسپەي قالعاندا, تىنىس الۋ ءۇشىن شالعاي جاقتارعا قاراي بەت تۇزەيدى ەكەن. كوبىنە جىلويعا قاراي تارتاتىن كورىنەدى. اسىرەسە, ماڭعىستاۋدىڭ جازيرا ءۇستىرتى وعان قاتتى ۇناعان. تەك جەردىڭ جايلىلىعى عانا ەمەس, كوپتەن تانىس, سىيلاس, اتباسىن تىرەپ تۇسەتىن اداي ازاماتتارى ساعىندىرادى ەكەن. سوندىقتان دا, ونىڭ بۇكىل ەلگە ايگىلى دۋلى دومبىراسى, كەرەمەت كۇيلەرى, بەدەن تۇلعاسى, قاجىر-قايراتى تۋرالى اڭگىمەلەر تۇبەككە دە كەڭ تاراعان.
ۇلى قۇرمانعازى قايدا دا قوڭىر دومبىراسىن تاستاماي, قازاقتىڭ ءبىراز جەرىندە بولعانى بەلگىلى. «ەر قاناتى – ات» دەگەندەي, نە ءبىر قىلقۇيرىقتى قانات ەتىپ, ەل-ەلدى ارالادى. ءوزى ءومىر بويى قاقتىعىستا بولعان باي-شونجارلارمەن, ورىس شەنەۋنىكتەرىمەن كەلىسپەي قالعاندا, تىنىس الۋ ءۇشىن شالعاي جاقتارعا قاراي بەت تۇزەيدى ەكەن. كوبىنە جىلويعا قاراي تارتاتىن كورىنەدى. اسىرەسە, ماڭعىستاۋدىڭ جازيرا ءۇستىرتى وعان قاتتى ۇناعان. تەك جەردىڭ جايلىلىعى عانا ەمەس, كوپتەن تانىس, سىيلاس, اتباسىن تىرەپ تۇسەتىن اداي ازاماتتارى ساعىندىرادى ەكەن. سوندىقتان دا, ونىڭ بۇكىل ەلگە ايگىلى دۋلى دومبىراسى, كەرەمەت كۇيلەرى, بەدەن تۇلعاسى, قاجىر-قايراتى تۋرالى اڭگىمەلەر تۇبەككە دە كەڭ تاراعان.
ۇلى كۇيشىنىڭ ماڭعىستاۋعا نەشە رەت بارعانى تۋرالى دالمە-ءدال ەسەپ جوق. بىراق جۇرگەن, تۇرعان جەرلەرىندە كۇي شەرتپەي كەتپەيتىن قۇرەكەڭ ماڭعىستاۋ توپىراعىندا دا ءبىراز سازداردى دۇنيەگە كەلتىرگەنگە ۇقسايدى. بەلگىلى جازۋشى-جۋرناليست وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ بىلاي دەيدى: «عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە قۇرمانعازىنىڭ ماڭعىستاۋ تاقىرىبىنداعى كۇيلەرىنىڭ ءوزى ونعا جەتىپ قۇلايدى» («قۇرمانعازى» كىتابى, «ارىس» باسپاسى, 48-بەت). جانە ول كۇيلەردىڭ بىركەلكى تىزبەسىن دە بەرگەن. ولار: «تورەمۇرات», «اداي», «اقساق كيىك», «بالقايماق», «ماناتا», «بوزقاڭعىر», «باس اقجەلەڭ» جانە «كوبىك شاشقان», تاعى دا بىزگە جەتپەگەن ەكى-ءۇش كۇي.
ءبىز ەندى وسى كۇيلەردىڭ شىعۋ تاريحى مەن ءمان-ماعىناسىنا بىلگەنىمىزشە توقتالىپ وتەيىك.
قۇرمانعازىنىڭ ماڭعىستاۋعا ءبىر كەلۋى ونىڭ شوقتىعى بيىك «تورەمۇرات» كۇيىمەن بەلگىلى. تورەمۇرات – ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ ىشىندەگى تاز رۋىنىڭ اتاقتى باتىرى. ول – ورىس بوداندىعىنا قارسى جانە باسقا سىرتقى جاۋلارعا كۇش كورسەتكەن قارىمدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. تورەمۇرات وزىمەن اعايىنداس نارىنباي, وتەن باتىرلارمەن بىرگە ەل قورعاۋدا تالاي ەرلىك مارتەبەسىنە يە بولعان.
دەگەنمەن, «تورەمۇرات» كۇيىنىڭ تاريحى تاز رۋىنداعى تەڭدەسى جوق سۇلۋ داناي دەگەن قىزبەن جانە ماڭعىستاۋ جەرىمەن بايلانىستى. داناي سۇلۋلىعى مەن اقىل-پاراساتى جاننان اسقان پەريزات ەكەن. وعان اسەم تۇلعالى باتىر, ونەرپاز تورەمۇراتتىڭ عاشىق بولۋى ەرتەدەگى باتىرلار جىرلارىنداعىدان كەم ەمەس. ال دانايدىڭ دا تورەمۇراتتى قۇلاي ءسۇيۋى جاراسىمدى ەدى. بىراق قاتىگەز ەسكى سالت جاراسىمدىلىققا پىسقىرماعان عوي. دانايدى ايتتىرىپ, قالىڭ مالىن تولەپ, كوزىنىڭ كەمىستىگى بار ءبىر اعايىن جىگىتكە قوساتىن بولعان. تورەمۇرات جالىنىپ-جالپايىپ, ەكى-ءۇش ەسە ايىپ تولەيىن دەپ, دانايعا ۇيلەنۋگە اعايىندارىنان رۇقسات سۇراسا دا, قارتتار قاساقانا قاسارىسىپ بولمايدى. سودان, امال جوق, تورەمۇرات دانايدى الىپ قاشادى. ەلدىڭ شىرقى بۇزىلىپ, ۇرىس-توبەلەس كوبەيەدى. ولارعا توتەپ بەرگەنمەن, قاشانعى شىداسىن, اقىرى الىسقا كەتەيىن دەپ, داناي ەكەۋى تۇركىمەن جاعىنا قاراي تارتادى. حورەزم جاقتا بۇرىن ارالاسىپ, وزىنە دوس, جولداس بولعانسىپ جۇرەتىن تۇركىمەندەر بار ەكەن, سولارعا بارادى. بىراق ولاردىڭ سەنىمسىز ادامدار ەكەنى بىردەن سەزىلەدى. دانايدىڭ سۇلۋلىعىن كورگەننەن كەيىن, ولار دا قاتتى قىزىعادى. جانە تورەمۇراتتىڭ اسقان باتىرلىعىن بىلەدى دە, ول ءبىر كەزدە وزىمىزگە زيان كەلتىرەر دەپ قورقادى. ءسويتىپ, تورەمۇراتتى ءولتىرىپ, دانايدى يەمدەنۋگە ارامدىق ويلايدى. ولاردىڭ بۇل پيعىلىن اڭداعان تورەمۇرات دانايدى الىپ, ەلگە قايتپاق بولادى. ءوزىنىڭ جۇيرىك اقبوز اتىمەن جانە تۇركىمەننىڭ ءبىر تۇلپارىنا جاسىرىن دانايدى مىنگىزىپ, ماڭعىستاۋعا قاراي بەت تۇزەيدى. بىراق بۇلار قانشا قاشسا دا, تۇركىمەندەر وكشەلەپ قويمايدى. ءۇستىرتتىڭ ۇستىندەگى كۇيكەن دەگەن جەردە ۇلكەن ۇرىس بولادى. تورەمۇرات جالعىزدىعىنا قاراماستان, ولاردى باۋداي ءتۇسىرىپ تۇيرەسە دە, كوپكە امالى بولماي, قازاعا ۇشىرايدى. داناي ەڭىرەگەندە ەتەگى تولىپ, تۇركىمەندەردىڭ قولىندا كەتە بارادى. ءبىرازدان كەيىن اينالاداعى ادايلار ءولىپ جاتقان تورەمۇراتتى تاۋىپ, اق جۋىپ, ارۋلاپ قويىپتى.
ادايدىڭ اتاقتى جىراۋلارىنىڭ ءبىرى نۇرىم شىرشىعۇل ۇلى ءوزىنىڭ «توعىز اۋىل» دەپ اتالاتىن داستانىندا كۇيكەن تۋرالى بىلاي دەيدى:
كۇيكەننەن بەرگى مۇرىننان
كوشتىڭ الدى بۇرىلعان.
ادىرا قالعان جەر ەدى,
جاڭبىرشى ۇلى تەلاعىس
كەشەگى وتكەن قىرىق تاڭبالى قىرىمنان.
تورەمۇرات باتىردىڭ
ولگەن جەرى سول ەكەن.
ويلاپ تۇرسام, بۇل قونىس
قۇتسىز ەكەن بۇرىننان.
داناي تۇركىمەندەردىڭ ەشقايسىسىنا كونبەي, ءبىر كۇنى كۇزەتتە تۇرعانىن تۇركىمەندى اپيىنعا ماس قىلىپ ۇيىقتاتادى دا, تورەمۇراتتىڭ بايلاۋلى تۇرعان اقبوز اتىمەن قاشىپ شىعادى. كۇن-ءتۇن دەمەي شاۋىپ وتىرىپ, تورەمۇرات ولگەن كۇيكەنگە جەتەدى. مولانىڭ باسىندا شاشىن جايىپ, جىلاپ تۇرعان دانايدى كورىپ, سۇلۋلىعى كۇنمەن شاعىلىسىپ, جارقىراپ تۇرعان ارۋدى ادايلار ۇيلەرىنە اكەلىپ, تىنىقتىرادى. ەندى مۇنداي مۇڭلىقتى ەلىنە جالعىز جىبەرۋگە بولمايدى, ادايلار قاسىنا ەرىپ, توركىن جۇرتىنا جەتكىزەدى. سۇلۋدى ءوز تۋعان-تۋمالاستارى قۇشاق جايا قارسى الادى, سەبەبى, قازاقتا ءوز بالاسىن وزەككە تەبۋ جوق. ال سۇلۋلىق قايدا دا جول تابادى, ءجون تابادى. الگى ايتتىرىپ, قالىڭ مالمەن ۇيلەنەتىن بولعان جىگىتى «داناي كەلدى» دەگەندى ەستىپ, «وتكەن ولەۋەت, قالعان سالاۋات, ءبارى دە ەندى ۇمىت, دانايعا ۇيلەنەمىن» دەپ شىعادى. داناي دا سۇلۋلىعىنا اقىلى ساي, «ەلدىڭ شىرقىن وسى بۇزعانىم دا جەتەر, سۇيگەن تورەمۇراتىم ەندى جوق» دەپ ونىمەن تۇرمىس قۇرۋعا كەلىسىم بەرەدى.
ازىلگە دە شەبەر داناي ايتىپتى:
– باياعىدا تەڭىنە قوسىلا الماي, شالعا ساتىلعان قىز ايتىپتى: «قۇداي سالدى, ءبىز كوندىك, اق شۇناق شال بەرى جات» دەگەن ەكەن, سول ايتقان, ءبىز دە كوندىك, سوقىر بايىم بەرى كەل!» دەپ ك ۇلىپتى.
جىگىتى دە بۇل سوزگە اپشىماي, ىلتيپاتپەن جاۋاپ بەرىپتى:
– ءاي, دانايجان, «اداسقاننىڭ ايىبى جوق, قايتىپ ءۇيىرىن تاپقان سوڭ» دەگەن بار. وتكەندى ۇمىتايىق, ەندى كەلىسىپ, ءومىر سۇرەيىك, – دەگەن.
ايتقانداي-اق, قالعان عۇمىرلارىن جاراستىقتى, ءۇيلى-باراندى, بالالى-شاعالى, جايلى وتكىزىپتى دەيدى شەجىرە ايتۋشىلار.
ەندى كۇيكەنگە قايتا ورالايىق. تورەمۇرات ادايدىڭ ارقىراعان باتىرى سۇيىنعارامەن دوس ەكەن. ەكەۋى ۇزەڭگىلەس, كەي جورتۋىلداردا بىرگە شاپقان, ەتەنە سىيلاس بولىپتى. ايتا كەتەيىك, سۇيىنعارا ءۇستىرتتىڭ ۇستىنەن وتەتىن «جىبەك جولى» ساۋداگەرلەرىنەن الىم-سالىق الىپ وتىرعان ماڭعىستاۋدىڭ ەڭ ءبىرىنشى «كەدەنشىسى». ءاۋپىرىم كىسى بارلىق كوش-كەرۋەندەردى كوندىرىپ, ءتيىستى سىباعاسىن الىپ وتىرعان.
سول سۇيىنعارا تورەمۇرات وقيعاسىن ەستىپ, كۇيكەنگە كەلەدى. باتىر جەرلەنگەن جەردى كورىپ, باتا قىلىپ, قاتتى مۇڭايىپتى:
– پاي, شىركىن-اي, قايران اسىل ەردىڭ ءبىر تومپەشىك بولىپ جاتىسىن قاراشى! – دەيدى. باسىن كوتەرىپ, جان-جاعىنا قاراسا, انادايدا ءبىر كۇمبەز تۇر.
– اناۋ كىمنىڭ ەسكەرتكىشى؟ – دەپ سۇرايدى. قاسىنداعىلار ءبىر بايدىڭ اتىن ايتادى.
– وندا قۇدايدىڭ الدىندا دا, ادامنىڭ الدىندا دا جاۋابىن ءوزىم بەرەم, بۇل كۇمبەزدى بۇزىپ, تورەمۇراتتىڭ ۇستىنە ورناتىڭدار! تىرىسىندە ەلگە بەلگىلى بولماعان باي, ەندى كۇمبەزىمەن بەلگىلى بولماي-اق قويسىن! – دەپ بۇيىرادى.
ايتقانى ورىندالادى. ەسكەرتكىش تورەمۇراتتىڭ باسىندا ونداعان جىلدار تۇردى. كۇن مەن جەل, جاۋىن-شاشىن, ىستىق-سۋىق دەگەندەرىن ىستەپ, كەسەنە بۇزىلدى. الدە الگى بايدىڭ ۇرپاقتارى ءوش الدى ما, كىم ءبىلسىن. كەيىن تاز ازاماتتارى تورەمۇراتقا جاڭا كۇمبەز ورناتقان.
بۇل وقيعا جونىندە قازاقتىڭ ماڭعىستاۋلىق كورنەكتى اقىندارىنىڭ ءبىرى «دارىن» جانە ت.ايبەرگەنوۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ يەگەرى سۆەتقالي نۇرجان «اداي سۇيىنعارانىڭ تاز تورەمۇراتقا مولا سالدىرعانى جايلى حيكايا» جازدى. («تاڭ قاۋىزىن جارعاندا» 3 تومدىعىنىڭ ءىى تومى, 256-بەت).
تورەمۇراتقا كەسەنە تۇرعىزعاننان كەيىن ءبىر مال سويىپ, ساداقا وتكىزەدى. ءدال وسى ساداقانىڭ تۇسىنا الىستان ات ارىلتىپ قۇرمانعازى كەلگەن دەسەدى. بۇل قۇرمانعازىعا تورەمۇرات كارى ناعاشى, قۇرمانعازىنىڭ اجەسى تاز رۋىنىڭ قىزى كورىنەدى. سودان ارالاسىپ, كۇيشى كارى ناعاشى جۇرتىنا ارا-تۇرا كەلىپ تۇرادى ەكەن. جىگىتتى قايدا دا كوڭىلدى, دۋماندى ورتا تارتاتىنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە ءوز جەرىندە قۋعىن-سۇرگىننەن مەزى بولعان قۇرەكەڭ وزىنە جانى دا ءسانى دە جاقىن تورەمۇراتقا قاراي, ءتىپتى, ودان ءارى ىرگەلەس ماڭعىستاۋعا قاراي بەتتەيتىنى سودان ەكەن.
ەندى سول تورەمۇراتى جوق. ماحابباتتىڭ قۇربانى بولعان باتىر ناعاشىسىنا باتا تيگىزەيىن دەپ ادەيى كەلگەنى وسى. بەيىتتىڭ باسىندا دومبىراسىنىڭ كيىز قابىن شەشىپ, مۇڭايىپ, باسىن ءيىپ, ءبىراز تۇرىپتى. سودان كەيىن ءبىر كۇيدى باستاپ كەتەدى. قورشاعان جۇرت دومبىرا دا مۇڭدى بولا ما دەپ ويلايدى. جوق! ولاي بولمايدى. دومبىرا قۇيقىلجىعان قۇدىرەتتى ءۇندى توگىپ جىبەرەدى. توكپەكتەگەن تۇلپاردىڭ تۇياعى, ارقىراعان ادۋىن شابىس, جارقىلداعان بەس قارۋدىڭ كوز ىلەسپەس قيمىلدارى, جالىن اتقان وتتىڭ قىزۋى كوكىرەكتى قاق ايىرىپ كەتەردەي. ياپىر-اي, قازاعا ارنالعان ساز وسىنداي بولار ما؟
ءبىراز ۇنسىزدىكتەن كەيىن سۇيىنعارا سويلەيدى:
– جارايسىڭ, قۇرمانعازى! بۇل قاپى كەتكەن باتىرلىقتىڭ جانە قىزىعى وت بولىپ كۇيىپ كەتكەن ماحابباتتىڭ كۇيى عوي!
– دۇرىس ءتۇسىندىڭىز, سۇيەكە. بۇل كۇيدى قىرشىن تورەمۇراتتىڭ ەرەن ەرلىگىنە جانە داناي ەكەۋىنىڭ دۇنيەدە تەڭدەسى جوق جارق ەتكەن جاراستىعىنا ارناپ شىعارىپ وتىرمىن. كۇيدىڭ اتى «تورەمۇرات», – دەپ قۇرمانعازى كۇيدى تاعى ءبىر قايتالاي ۇشىندىرىپ, تاڭداي قاقتىرادى.
بۇل كۇيدى قازاقتىڭ ءدۇلدۇل دومبىراشىلارى دينا, قالي جانتىلەۋوۆ, رۇستەمبەك وماروۆ, باقىت قارابالينا, رىسباي عابديەۆ, قارشىعا احمەدياروۆ, ساعىن جالمىشەۆ, ايگۇل ۇلكەنباەۆا, تاعى باسقالار ورىندادى. ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ورنەك وزگەشەلىكتەرى بار. ماڭعىستاۋ توپىراعىندا شىققاندىقتان, بۇل كۇيدىڭ ءبىر وزىندىك ەرەكشە نۇسقاسى ءبىزدىڭ قولىمىزدا دا بار.
1967 جىلدىڭ جازىندا اقتاۋ قالاسىندا (ول كەزدە شەۆچەنكو) تۇراتىن ايگىلى كۇيشى, مەنىڭ نەمەرە اعام جانە ۇستازىم الىم ءجاڭبىرشيننىڭ ۇيىنە جىڭعىلدى اۋىلىنان اتانعۇل سۇيەسىن ۇلى دەگەن قارت كەلدى. بۇكىل ماڭعىستاۋعا بەلگىلى دومبىراشىلار شوعىرى شوڭاي رۋىنىڭ وكىلى, كارىقۇلاق شەبەر كۇيشى ەكەن. اعامىز ەكەۋمىز جوعارىدا ايتىلعانداي, كۇيلەر تاريحىن اتانعۇلدىڭ اۋزىنان تىڭداپ, سول كۇنى «تورەمۇراتتىڭ» جانە ەسبايدىڭ «ءالايىم جالعان» كۇيىنىڭ جوبا-نۇسقالارىن ۇيرەنىپ قالدىق. كوكە (مەن الىمدى «كوكە» دەيمىن) ۇيرەتۋشىنىڭ ق ۇلى بولماي, ۇيرەنگەن كۇيىن اسەمدەپ, اجارلاندىرىپ, تۇرلەندىرىپ جىبەرەتىن. ماعان دا ۇستازىمنان سول جۇعىستى بولدى-اۋ دەيمىن. ءبىزدىڭ «تورەمۇراتتا» دا سونداي سيپات بار.
سەرجان شاكىرات,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
اقتاۋ.