جاھاندى قالپىنا كەلتىرۋدەگى كوپجاقتى ارىپتەستىك

پاريج. 2000 جىلعى قىركۇيەكتە الەمنىڭ 189 مەملەكەتى جاڭا داۋىردە ورتاق ماقساتتارعا جەتۋ جولىنداعى حالىقارالىق ارىپتەستىك پرينتسيپتەرى قامتىلعان «مىڭجىلدىق دەكلاراتسيا سىنا» قول قويدى. ءبىز «قىرعي-قاباق» سوعىستى باستان وتكەرگەننەن كەيىن اشتىق, كەدەيلىك, قورشاعان ورتانىڭ ناشارلاۋى, ىندەت, ەكونوميكالىق قيىندىقتار مەن كيكىلجىڭدەردىڭ الدىن الۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە قابىلەتتى كوپجاقتى ءتارتىپ ورناتۋعا شامامىز جەتەدى دەپ سەندىك. 2015 جىلى قىركۇيەكتە الەم مەملەكەتتەرى عالامدىق ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋگە دايىن ەكەنىن تاعى دا راستادى. بۇل جولى كۇن تارتىبىنە بۇۇ-نىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋ جونىندەگى باعدارلاماسى قويىلدى.

الەم عالامدىق ءال-اۋقات ارتقان سا­يىن تەڭسىزدىك تە كۇشەيەتىن قاراما-قايشى ۇدەرىستى باسىنان وتكەردى. ۇلتشىلدىق جانە پروتەكتسيونيزمنىڭ جاندانۋىمەن بىرگە دەموكراتيانىڭ دا شەكاراسى كەڭەيدى. كەيىنگى ون جىلداعى ەكى داعدارىس قوعامدى قيراتىپ, بارىمىزگە ورتاق ساياسي شەكارالاردى السىرەتىپ, قيىندىقتارعا قارسى كۇرەسۋ, ماسەلەنىڭ تۇپكى سەبەبىن جويىپ, بولاشاق ۇرپاققا جارقىن كەلەشەك قالىپتاستىرۋ قابىلەتىمىزگە كۇمان كەلتىردى. سونداي-اق بۇل داعدارىستار ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزگە قانشالىقتى تاۋەلدى ەكەنىمىزدى كورسەتتى.

تۇيتكىلدى داعدارىس بولاشاقتى وزگەر­تۋگە قابىلەتتى تاباندى ماقسات قويۋ­دى تالاپ ەتەدى. بۇل ءتيىمدى ارىپتەستىك, ىنتى­ماقتاستىق پەن بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋ ارقىلى كوپجاقتى قارىم-قاتىناستار مەن زاڭ ۇستەم­دىگىنە نەگىزدەلگەن حالىقارالىق ءتارتىپ تۋرالى كەلىسىمدى قايتا قالپىنا كەلتى­رۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز. سون­دىقتان قازىرگى جانە بولاشاقتا بولۋى مۇمكىن عالامدىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بۇۇ, وڭىرلىك ۇيىمدار, G7 جانە G20 سياقتى ديالوگ الاڭدارى جانە ارناۋلى كواليتسيالارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز.

كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – دەن­ساۋلىق. Covid-19 داعدارىسى ۇرپاق­تان-ۇرپاققا جالعاسقان عالامدىق ىنتى­ماقتاستىق ءۇشىن ەڭ ۇلكەن سىناققا اينالدى. وسىلايشا, بىزگە ءبىر ماسەلەنى اڭعارتىپ ءوتتى. پاندەميا كەزىندەگى دەنساۋلىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيى ەڭ ءالسىز دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىمەن پارا-پار. Covid-19 بارلىق ەلدەگى ادامدارعا, ەكونوميكاعا قاۋىپ ءتوندىردى.

پاندەميا كەزىندە يممۋنيتەت قا­لىپ­تاستىرۋ ءبارىنىڭ قولى جەتەتىن قوعامدىق يگىلىك دەپ تانىلدى. سونداي-اق تەستىلەر, ەكپەلەر مەن ەمدەۋ شارالارىن تەز تاراتۋعا كومەكتەسەتىن حالىقارالىق بىر­لەسكەن ءىس-قيمىل جۇرگىزۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. بۇل تۇرعىدان العاندا, بىلتىرعى ءساۋىر ايىندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى مەن G20 سەرىكتەستەرى ىسكە قوسقان Access to COVID-19 Tools (ACT) Accelerator عالامدىق پلاتفورماسىن تولىقتاي قولدايمىز.

ACT-Accelerator ءوز ميسسياسىن ورىنداۋى ءۇشىن وعان ساياسي جانە قارجىلىق قولداۋ كەرەك. ءبىز سونداي-اق سەرىكتەستەر اراسىندا ەركىن دەرەك الماسۋعا جانە ينتەللەكتۋالدى مەنشىكتى ەرىكتى تۇردە ليتسەنزيادان وتكىزۋگە كومەكتەسە الامىز. قازىرگى پاندەميادان ساباق الىپ, بولاشاق ىندەتتەرگە دايىندالۋ ءۇشىن داعدارىسقا قارسى شارالارىمىزدىڭ تيىمدىلىگىن انىقتايتىن ۇزاق مەرزىمدى تاۋەلسىز ءارى جالپىلاما باعالاۋ قاجەت. بۇل پروتسەستە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى نەگىزگى رولگە يە.

توتەنشە جاعدايدىڭ ەكولوگياعا دا اسەرى بار. بۇۇ-نىڭ بيىلعى قاراشادا گلاز­گودا وتەتىن كليماتتىڭ وزگەرۋى جو­نىن­دەگى كونفەرەنتسياسىنا (COP26) دەيىن ەكو­نوميكامىزدىڭ تۇراقتىلىعىن ارت­تى­رىپ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى ءىس-قي­مىلدى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. 2021 جىل­دىڭ باسىندا الەمدەگى پارنيكتىك گاز قال­دىقتارىنىڭ 65 پايىزىن شىعاراتىن ەلدەر كومىرقىشقىل گازى بويىنشا بەي­تاراپتىلىق مىندەتتەمەسىن موينىنا الادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. بارلىق ەل ۇكىمەتى, كاسىپ­ورىندار, قالالار مەن قارجىلىق مەكە­مەلەر پاريج كەلىسىمىنە سايكەس اتموس­فەراداعى CO2 كولەمىن نولگە دەيىن تومەندەتۋ جونىندەگى عالامدىق كوالي­تسياعا قوسىلىپ, ناقتى جوسپارلار مەن ساياساتقا كوشۋى ءتيىس.

پاندەميا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستان كەيىنگى ەڭ ۇلكەن داعدارىسقا اكەلىپ سوقتى. قازىر الەمدىك ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋگە باستى نازار اۋدارىلىپ وتىر. شىن مانىندە, پاندەميا كەدەيلىك پەن گەندەرلىك تەڭسىزدىككە قارسى جيىرما جىلعا سوزىلعان كۇرەس كەزىندە قول جەتكەن جەتىستىكتەردى جوققا شىعارۋى مۇمكىن. تەڭسىزدىك الەۋمەتتىك بىرلىككە نۇقسان كەلتىرىپ, دەموكراتياعا قاۋىپ توندىرەدى.

جاھاندانۋ مەن حالىقارالىق ارىپ­تەس­تىك, ءسوزسىز, ميللياردتاعان ادامعا كەدەي­­لىكتەن قۇتىلۋعا كومەكتەستى. بىراق الەم حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ءالى دە قيىن جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. كوپ ەلدە كەدەيلەر مەن بايلار اراسىن­داعى ال­شاقتىق ۇلكەن, ايەلدەر ءالى دە تەڭ مۇمكىن­دىك­تەرگە قول جەتكىزبەگەن. ادام­داردىڭ كوبى جاھاندانۋدان پايدا بارىنا كوز جەت­كىزگىسى كەلەدى.

ەكونوميكامىزعا 1945 جىلدان بە­رى بولعان ەڭ قيىن رەتسەسسيانى ەڭسە­رۋ­گە كومەكتەسۋ ارقىلى ەرەجەلەرگە نەگىز­دەلگەن, ينكليۋزيۆتى, تۇراقتى ءوسىمنىڭ قوز­عاۋشى كۇشى سانالاتىن ەركىن ساۋداعا باسىمدىق بەرۋدى جالعاستىرامىز. سون­دىقتان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن نى­عايتىپ, ەكونوميكانى قالپىنا كەل­تىرۋ ءۇشىن حالىقارالىق ساۋدا الەۋەتىن تولىق پايدالانۋىمىز كەرەك. سونىمەن قا­تار يننوۆاتسيالارعا قولايلى جاع­داي قالىپتاستىرىپ, ەكونوميكالىق مو­دەلدىڭ قاق ورتاسىنا قورشاعان ورتانى قورعاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك ستاندارتتار ماسەلەسىن قويعانىمىز ءجون.

ءبىز عالامدىق جاعدايدىڭ قالپىنا كەلگەنىن الەمنىڭ ءاربىر ازاماتى سەزىنۋىنە ىقپال ەتۋىمىز كەرەك. دامۋشى ەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە افريكا مەملەكەتتەرىنە قولداۋ كورسەتكەن ءجون. G20 ۇيىمىنىڭ افريكامەن ارىپتەستىگى جانە قارىز بو­يىنشا قىزمەت كورسەتۋدى توقتاتۋ باس­تاماسى اياسىنداعى پاريج كلۋبىمەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار جەتكىلىكسىز. بۇل قادام مەملەكەتتەردىڭ قارىزىن ازاي­تۋعا كومەكتەسەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ رەزەرۆى, ارناۋلى يەلەنۋ قۇقىعى (SDRs) سەكىلدى حالىقارالىق قارجىلىق قۇرالداردىڭ كومەگىمەن ولاردىڭ ەكونوميكاسىن تۇراقتى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى پروگ­رەسس پەن ينكليۋزيانىڭ ۇلكەن اكتي­ۆىنە اينالىپ, قوعامنىڭ, ەكونوميكا مەن مەملەكەتتىڭ اشىقتىعى مەن تۇراق­تى­لىعىنا اسەر ەتىپ, پاندەميا كەزىندە ادامداردىڭ ءومىرىن قۇتقارىپ قالدى. بىراق الەم حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى, قىزدار مەن ايەلدەردىڭ جارتىسىنان كوبى جەلىدەن تىس قالىپ, تەحنولوگيالاردىڭ يگىلىگىن كورە الماي وتىر.

جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزگى بولى­گى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىن شەكتەۋ, ارازدىق تۋعىزاتىن اقپارات تاراتۋ جانە قاۋىپتى قىلمىستار جاساۋعا قولدانىلۋى مۇمكىن. قازىرگى باستامالارعا سۇيەنىپ, مۇددەلى تاراپتاردى ينتەرنەتتى ءتيىمدى باسقارۋعا تارتىپ, دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن اشىق ءارى ەركىن تسيفرلى ورتا قالىپتاستىرعان ءجون. ەكونوميكانى تسيفر­لاندىرۋ جانە زياندى سالىق باسە­كەسىنە قارسى كۇرەس ماسەلەسىن شەشۋدىڭ پايداسىن ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ نازاردان تىس قالعان بولىگى كورۋى ءتيىس.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى داع­دارىس ميلليونداعان بالانىڭ ءبىلىم الۋىنا كەدەرگى جاسادى. جالپىعا بىر­دەي ءبىلىم بەرۋ تۋرالى ۋادەمىزدە تۇرىپ, كەلەر ۇرپاققا نەگىزگى ءبىلىم مەن داع­دىلاردى, ءارتۇرلى مادەنيەتتى ءتۇسىنىپ, ءسوز بوستاندىعى مەن كوزقاراس ەركىندىگىن قابىلداۋدى ۇيرەتۋىمىز قاجەت. بالالار مەن جاستار – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز, سوندىقتان ولاردىڭ ءبىلىمى وتە ماڭىزدى.

اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن كوپجاقتى قارىم-قاتىناس – كەزەكتى ديپلوماتيالىق ءتاسىل عانا ەمەس. بۇل – حالىقارالىق قارىم-قاتىناس قۇرۋدىڭ ارىپتەستىك, زاڭ ۇستەمدىگى, ۇجىمدىق ارەكەت جانە ورتاق پرينتسيپتەرگە نەگىزدەلگەن ەرەكشە ءادىسى. وركەنيەتىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى ءبىر-بىرىنە قارسى قويعانشا, ءوزارا ەرەكشەلىگىمىز بەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيادا كورسەتىلگەن دۇنيەلەردى قۇرمەتتەپ, ينكليۋزيۆتى كوپجاقتى قارىم-قاتىناس قۇرۋىمىز قاجەت.

Covid-19 پاندەمياسىنان كە­يىن­گى الەم بۇرىنعىداي بولمايدى. بۇل ما­سە­لەلەردى شەشۋ ءۇشىن پاريج بەيبىت­شىلىك فورۋمى سەكىلدى ءارتۇرلى تالقى­لاۋ الاڭى مەن مۇمكىندىكتى پايدا­لانعان ءجون. سوندىقتان ساياسي, ەكونومي­كالىق, ءدىني, ينتەللەكتۋالدىق سالا كوش­باس­شىلارىن عالامدىق تالقىلاۋعا قاتىسۋعا شاقىرامىز.

ەممانۋەل ماكرون,

فرانتسيا پرەزيدەنتى,

انگەلا مەركەل,

گەرمانيا كانتسلەرى,

ماكي سالل,

سەنەگال پرەزيدەنتى,

انتونيۋ گۋتتەريش,

بۇۇ باس حاتشىسى,

كريستالينا گەورگيەۆا,

حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى,

شارل ميشەل,

ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى,

ۋرسۋلا فون دەر ليايەن,

ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتى

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org