ەتىكشى

 

 

ولاي بولسا, پروۆينتسيالىق اپتالىق باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى وتىرعان كابينەتكە كىرىپ, «قارت ۋاقىتتىڭ كىشى باۋى­رى» دەپ سۋرەتتەلەتىن بەيتا­نىس قاريانى كۇتە تۇرايىق. مى­نە, ءوزى دە كەلدى. الاشاپقىن كور­گەن­دەي الاباجاق كيىمگە, پەر­عاۋىن­داردىڭ ماڭگىلىك تۇرا­عى – پيراميدانىڭ جاسىرىن بول­مە­­سىنە تاپ بولعانداعى ەسكىلىك يى­سىن­دەي يىسكە اربالىپ تۇرعاندا, و كىسى قولىمىزعا كارتىشكەسىن دە ۇسى­­نىپ ۇلگەردى: ەسىمى – مايكوب ادەر.

سودان كەيىن كۇكىرت تيگەندەي الدەبىر كىتاپتىڭ كۇڭگىرت پاراعىن كورسەتتى, پاراقتا: 1643 جىلى پا­ريجدە ون التى عاسىر بويى ءومىر ءسۇردىم دەگەن ءبىر بەيتانىس ادام پايدا بولدى. ول عايسا پايعامباردى ايقىشقا كەرگەن ۋاقىتتا يەرۋساليمدە ەتىكشى بولدىم دەيدى. ەسىمى – مايكوب ادەر. عايسا پونتي پيلاتتىڭ جازاسىن كوتەرىپ, ءوز ايقىشىن ءوزى ارقالاپ بارا جاتقاندا وسى ەتىكشىنىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا تىنىعۋ ءۇشىن وتىر­عانىن ايتادى. ەتىكشى بولسا پايعامبارعا قول كوتەرىپ, ەسىگىنىڭ الدىنان قۋادى: ء«ارى كەت, نەمەنەگە توسىلىپ قالدىڭ؟», دەيدى. سوندا عايسا: «مەن كەتەمىن, بىراق سەن دە مەن كەلگەنشە كۇتەتىن بولاسىڭ», دەيدى. سول ءبىر ساتتەن بەرى ول ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى, عايسا قايتا كەلگەنشە, ءاربىر ءجۇز جىل سايىن قانداي دا ءبىر ترانسقا ۇشىراپ, قايتادان سول وتىز جاس­تاعى قالپىنا ورالىپ وتىرادى. مايكوب ادەر, ماڭگىلىك ءتىرى ادام­نىڭ (ۆەچنىي جيد) تاريحى وسىنداي».

وسىدان ايان بولعانداي, ەتىكشى مايكوب ادەر اراعا تاعى ءۇش ءجۇز جىل سالىپ, تاعى دا گازەت رەداكتسياسىنا كەلىپ وتىر. قارتايعان, قاجىعان.

ەتىكشى ءوزىنىڭ وسى ەكى مىڭ جىل بويى كەشكەن ءومىرىن, كور­گەن ادامدارىن تاپتىشتەپ ايتا باس­تايدى. بارعان جەرىمنىڭ بارى­نە بالەكەتىم تيەدى دەيدى. ول بار­عاندا ريم ورتەندى, يمپەريالار قۇلادى, سۋ تاسقىنى بولدى دەگەن­دەي...  ايتپاقشى, ەتىك­شىمىز اقساق تەمىردى كوردىم دەيدى. جاقسى كىسى ەدى, سامارقانعا قويىل­دى, جەرلەۋىنە قاتىستىم دەپ وتىر.

الگى گازەتتىڭ رەداكتورى سە­كىلدى وقىرمان دا وسى ءبىر يۋ-قيۋ وقيعالار تىزبەگىن وقىپ وتىرىپ, الۋان ويعا قالادى. بۇل شىنىمەن دە سول لاعنەتكە ۇشىراعان ەتىكشى مە, ول قايدا بارسا, سوندا ۇشاتىن جەتى قۇس – ايقىش اعاشىن جەرگە قاداعان جەتى ادام با؟! رەداكتور دا اڭ-تاڭ, ءبىز دە اڭ-تاڭ.

وقيعا و.گەنري قالامىنا ءتان ورنەكپەن ءوربي بەرسىن. ءبىز سوڭىنا وتەيىك. رەداكتور بۇل ەتىك­شى جايلى ەلدەن سۇراستىرا ءجۇرىپ, قالاشىقتىڭ كونە تۇر­عىن­دارىنىڭ ءبىرى سەللەرسكە جو­لىعادى.

ەسكىبەت كىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل وسىندا كەلگەن جىلدارى دا مايكوب ەتىكشى بولعان ەكەن. جاي ەتىك­شى ەمەس, وقىمىستى ەتىكشى. مايكوب ءبىراز ۋاقىت كادىمگى قا­لىپتى ادامداي قارەكەتىن قىلىپ, قامىن جاساپ ءجۇرىپ, ارا-تۇرا ءىشىپ كەتەدى. ىشكەن كەزىندە ول ەلدىڭ بارىنە ءوزىنىڭ يەرۋساليمنەن كەلگەن ەتىكشى ەكەنىن ايتا باستايدى. ىشىمدىك تىيىلعان كۇنى, ءسوز دە تىيىلادى. وسىعان باعىپ, ماس ادامنىڭ مازاسىز شاقتاعى ماعىناسىز سوزدەرى ەكەن دەگەن دە ويعا قالامىز. بىراق مۇنىڭ ومىرىندە ءبىر كىلتيپان بار.

وسىدان وتىز جىلداي بۇرىن مايكوبتىڭ جاز گ ۇلىندەي جاي­قالىپ وسكەن قىزى بولعان. بۇل قالاشىق قۇداي جولىنا قۇلاي بەرىل­گەن قاۋىمنىڭ مەكەنى. قىز بولسا, قىلىقتى ەكەن, ەر­كىن ءجۇرىپ-تۇرعاندى ۇناتقان سى­ڭايلى, جەڭىلتەكتەۋ بولسا كەرەك. اكەسى قىزىن ۇيدەن قۋىپ جىبەرەدى. اراعا جىلدار سالىپ, قىز قايتا ورالادى, بۇل جولى تاقۋا قالاشىقتىڭ ماڭدايىنا تاڭبا سالعانداي بولىپ, ۇلدە مەن بۇلدەگە, التىنعا ورانىپ كەلەدى. قالاشىق قاۋىمى قىزدى قۋعىنداپ, تاس لاقتىرىپ, تارپا باس سالادى. قاشقان قىز اكەسىنىڭ ۇيىنە كەلىپ, ەسىگىن سوققىلايدى. ەسىك­تى اشقان مايكوب ادەر ءوزىنىڭ قىزىن كورگەندە, اشۋعا بۋلىعىپ, قىزىنا قول كوتەرەدى دە, يتەرىپ جىبەرىپ, ەسىگىن جاۋىپ الا قويادى.

بۇل نە؟ لاعنەتكە ۇشىراعان ەتىكشىنىڭ ءاربىر ءجۇز جىل سايىن­عى ومىرىندە بالاسى بولىپ, پاي­عامباردى قۋعانداي سول بالالارىن دا قۋاتىن قارعىسقا تاپ بولعانى ما؟ جوق, مەنىڭ ويىمشا, و.گەنري كونە وقيعانى قيسىق اي­نا ءتارىزدى كورسەتىپ وتىر. ءاربىر ادام, اتا-اناسىنا, باۋىرىنا, قاۋى­مىنا قول كوتەرسە, يا ونى قۋ­دالاسا, ول دا پايعامباردى ۇرىپ قارعىسقا ۇشىراۋمەن تەڭ بول­­عانى عوي؟.. جازۋشىنىڭ ايت­قىسى كەلگەنى وسى مورال ما, تۇرا تۇرىڭىز, مورالدى تولس­تويعا قالدىرايىق, ال بۇل اڭگى­مەنىڭ شەشىمى – وقىرماننىڭ ءوز ەن­شىسىندە.

 

تولستوي

ءبارىن ويعا العان, ءبارىن ويعا الۋ ارقىلى بارىنە اينالعان تول­ستوي, ءبارىن جازعان, ءبارىن جازۋ ارقىلى بارىندە جازىلعان تول­ستوي, كەڭ تولستوي, كەمەل تولستوي بۇل تاقىرىپتى دا قالدىرماپتى.

جالپى, تولستوي ەتىكشىلىكتى ونەر رەتىندە ۇيرەنگەن, جازۋ­شى بولماسا, ەتىكشى بولار ەدى دە­گىزگەن, ەتىكشى وبرازىنا بىر­نەشە مارتە ورالىپ وتىرعان.

ادەبيەتتەگى ەتىكشى وبرازى, ەتىكشىلەر تۋرالى شىعارمالاردى وقىعاندا لەۆ تولستويدىڭ ەكى اڭگىمەسى ۇشىراستى: «چەم ليۋدي جيۆى؟» جانە «گدە ليۋبوۆ, تام ي بوگ». و.گەنريدىڭ مايكوب ادە­رىنىڭ قالاي جۇرەگىنەن قۇ­دايدى جوعالتىپ العانىن ايت­قاندىقتان, جۇرەگىنەن قۇدايدى تاپقان ەتىكشى تۋرالى ايتۋ دا قاجەت. سوندىقتان «ماحاببات قايدا بولسا, قۇداي سوندا» اڭگى­مەسىندەگى مارتىن اۆ­دەيچكە توق­تالعاندى ءجون كور­دىك.

ەتىكشى مارتىن جەرتولەدە تۇرادى, سوندىقتان ونىڭ تەرەزە­سىنەن كوشەدە جۇرگەن ادامداردىڭ باسى ەمەس, اياعى عانا كورىنەدى. بى­راق ەتىكشىگە سول دا جەتەدى, ول كىسىنى اياق كيىمىنەن تانيدى. مۇن­دا دا ۇلكەن ءپالسافا جاتىر.

قىسقاشا بايانداساق, مارتىن ايەلىن جەرگە تاپسىرادى, ءبىر بالاسى قالادى, بىراق سول كاپيتوشكا دا ءبىر كۇنى سىرقاتتان كوز جۇمادى. وسى تۇستان مارتىننىڭ ىشكى قارا­ما-قايشىلىعى باستالادى. قاراما-قايشىلىق قارسىلىققا ۇلاسادى. قۇدايعا دەگەن ىشكى قارسىلىققا. ول شىركەۋگە بارۋدى دوعارادى. سونداي شاقتىڭ بىرىندە ءبىر قۇدايشىل جەرلەس قاريا كىسى ۇشىراسىپ, شەر تار­قاتىسادى. «سەن ءومىردى ەندى ءوزىڭ ءۇشىن سۇرگىڭ كەلمەسە, قۇداي ءۇشىن ءسۇر. ساعان ءومىر بەرگەن سول ەمەس پە؟! دەيدى ول.

مارتىن اۆدەيچ قاسيەتتى كى­تاپ­تاردى پاراقتاپ, ءدىنى قايتا بەكىپ, جۇرەگىندەگى جەگىدەي جەگەن قايعى مەن شەرى جەڭىلدەي با­س­تايدى.

ايان دەيمىز عوي, مارتىنگە ءبىر ۋاقتا داۋىس ەستىلەدى: «مەن ساعان قوناققا كەلەمىن» دەيدى. سو­دان باستاپ اۆدەيچ قۇدايدان حابار كۇتەدى, كۇندە تەرەزەدەن تەلمىرىپ, كوز المايدى. قار كۇ­رەپ جۇرگەن قارت كورشىسىنە شاي بەرەدى, بالاسىن قۇشاقتاپ بوراندا تۇرعان كەلىنشەككە اس بەرىپ, جامىلعى ۇسىنادى, ءبىر قاپ الما ارقالاعان كەيۋانا مەن ونىڭ الماسىن ۇرلاماق بولعان بالانى تاتۋلاس­تىرادى, نە كەرەك, سونىڭ بارىمەن اۋرە بولىپ جۇرسە دە, قۇ­دايدان حابار كۇتە بەرەدى. ابدەن قارا كەش كىرىپ, قاراڭعى كوز بايلاپ, قالجىراعان ۋاقىتتا بولمەسىندە الگى ءوزى كومەكتەسكەن ادامداردىڭ ەلەسى پايدا بولادى. سونىڭ ءاربىرى «مارتىن, ءا, مارتىن, سەن مەنى تانىمادىڭ با؟ بۇل – مەن عوي» دەپ, جوق بولىپ كەتەدى. مارتىن قۇدايدى سولاي تابادى.

مايكوب پەن مارتىن وبرازىن­داعى قاراما-قايشىلىق ولاردىڭ عاجايىپ ۇيلەسىمىنە اينالاتىن­داي. ەكى ەتىكشى – قۇدايدى جوعالت­قان جانە قۇدايدى تاپقان. مۇندا تولس­تويدىڭ حريستيان دىنىندە اي­تى­لاتىن پايعامباردى ۇرعان ەتىكشى (ۆەچنىي جيد) وبرازىن پايعامبار بەلگىسىنە قامقور بول­عان ەتىكشى وبرازىنا الماستىرۋىن كورەمىز. تولستوي ارينە ول ەتىك­شى جايلى ءبىلدى. ول ەتىكشى جاي­لى اڭگىمەنىڭ قاي ءدىننىڭ دە نەگىزگى وزەگى – مەيىرىم مەن كە­شى­رىم كونتسەپتسياسىنا سايكەس بول­ماي, قارسى كورىنىپ تۇرعانىن دا اڭعاردى. سوندىقتان دا تولستوي قۇدايدى تاپقان ەتىكشى وبرازىن تۋدىردى دەپ ويلايمىز.

 

كاراي

تۇرىك جازۋشىسى رەفيك حاليد كارايدىڭ حاسانى, جات جەر­گە جالعىزدىقتىڭ قاسقا قۇ­لىنىن جايداق ءمىنىپ كەتىپ بارا جاتقان جەتىم بالا; كەشكى ىستان­بۇلدىڭ وتتارى تەڭىزگە شا­عىلىسىپ جالت-جۇلت ەتىپ, سول وتتار جاس بالانىڭ جانارىن­دا الدەبىر جاسىعان ۇمىتتەر مەن جاسقانشاق ارمانداردىڭ كو­مەسكى ساۋلەسىندەي ويناپ, بىرەسە ۇمىتىلا باستاعان اكە كوزدەرىنىڭ نۇرىنداي, بىرەسە ەندى كورىنبەس انا كوزدەرىنىڭ شۋاعىنداي ەسىن الماي ما, ەلەگزىتپەي مە, جاس جۇرەكتى پارشا-پارشا ەتىپ تىلگى­لەمەي مە, دۇنيە-اي.

حاسان قايدا بارادى؟ حاسان قالاي ءومىر سۇرەدى؟ حاسانعا كىم قورعان بولادى؟ ءيا, حاسانعا ءوزىنىڭ تۋعان جەرى – تۇركيادا ەمەس, ارابيادا ابزال بولادى دەي­دى ونى شىعارىپ سالىپ تۇر­عاندار. ۇيپا-تۇيپا شاشتارى ۇيقى-تۇيقى بەيمالىم كۇندەرگە قاراي كوتەرىلگەن جالاۋ دەشى, جالاۋ دەشى – جىرتىلعان.

 ال حاساننىڭ ءوزى ءماز. بەس جاسار بالاعا بىرەۋدىڭ ساۋساعىن كورسەتكەنى دە ويىن ەمەس پە؟!

حاسان كەمەدەن ءتۇسىپ, پويىز­عا مىنەدى, جۇيتكيدى پويىز ات­قاقتاعان جۇرەكتەي اسىعىس سوعىپ. جالپى, وسى بالا جۇرەگى نەگە جۇر­دەك سوعادى ەكەن؟ بالا جۇرەگى نەگە اۋىزدان شىعىپ كەتەردەي ال­قىنىپ سوعادى؟ نەگە ءبىز ەسەيگەن سايىن جۇرەك سوعىسىمىز سايا­بىرلاي باستايدى, ساناپ سوعىپ, قان سۋىتادى؟ سودان با ەكەن, ەسەيگەن سوڭ ءبىزدىڭ الىپ-ۇش­پايتىنىمىز, قۇشاقتى ايقارا اشىپ ادام قۇشپايتىنىمىز, سودان با ەكەن, قاتاياتىنىمىز, قاتى­گەزدەنەتىنىمىز, اۋەزوۆشە ايت­قاندا, قانىمىزدى ىشىمىزگە تارتىپ, سۇرلانا قالاتىنىمىز.

پويىز جۇيتكىگەن سايىن جاپ-جاسىل دالا سارعايا باستاي­دى, توگى­لىپ جاتقان جەمىس تارا­زىعا تۇسەدى, سايراندى ولكە سا­عىم­دانادى. وسى ءبىر دۇنيەگە سىرتتاي قا­راعاندا, وزگەرىپ جات­قان دالا ەمەس, بالانىڭ ءومىرى ەكە­نىن ويلاي قالاسىڭ.

رەفيك حاليد كارايدىڭ «Eskici» دەگەن اڭگىمەسىندەگى الگى ەسكى-قۇسقى ساتاتىن, ەتىك جون­­دەيتىن ەگدە جاستاعى ەر كىسى مەن جات جەرگە كەلگەن بەس جاسار بالانىڭ وبرازىنان ەسكى مەن جاڭا­نىڭ بەتپە-بەت كەلۋى, جاستىق پەن قارتتىقتىڭ, العاشقى ارمان­دار مەن اقىرعى توقتامنىڭ, تۇر­كياداعى بۇرىنعى ءداستۇرلى قوعام – يمپەريا مەن جاڭا قوعامنىڭ جاس بەينەسى ەمەس پە ەكەن دەگەن وي­عا قالاسىڭ.

نەگە دەسەڭىز, كاراي بۇل شى­عار­ماسىن 1938 جىلى جازدىم دەپ كورسەتىپتى. بۇل جىل – جازۋشى كارايدىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان قۋعىندالۋىنان, ناقتى ايتقاندا, جەر اۋدارىلۋىنان كەيىن اتاتۇرىك جايلى ماقتاۋلى ماقالا جازىپ, كەشىرىم الىپ, اتا جۇرتىنا قايتىپ ورالعان جىلى.

حاسان ارابياعا بارعاندا تۇرىك تىلىندە تۇسىنىسەر جان تاپپاي, ءتىلسىز بالاداي, ءۇنسىز مولاداي كۇن كەشەدى. وسى ۇنسىزدىك – جازۋشىنىڭ سوندا ەندى وسمان يمپەرياسىنا ەمەس, سيرياعا قاراعان بەيرۋتتە ءجۇرۋى, جەر اۋدارىلعانداعى جان دۇنيەسىنىڭ ۇنسىزدىگى ەمەس پە ەكەن دەپ تە ويلايسىڭ. حاسان مەن كارى ەتىك­شىنىڭ كەزدەسۋى – تۇتاس ءبىر دراما. ەتىكشىنىڭ جۇمىسىنا قاراپ تۇرعان بالا ءبىر كەزدە, ءوزىنىڭ قايدا جۇرگەنىن ۇمىتقانداي, تۇ­رىك تىلىندە «تىلىڭە شەگە باتپاي ما؟» دەگەندەي ەتىكشىگە قاراپ سويلەپ جىبەرەدى. سوندا ەتىكشى دە تۇرىك تىلىندە: «سەن تۇرىك با­لاسىسىڭ با؟» دەپ  ءتىل قاتادى. ال ەندى حاساننىڭ ءتىلىن بايلاپ كورىڭىز, سونشا ۋاقىت ءىشى تولعان بالا جامىراعان تولدەي جانىعا شۋلاپ, جالعىز ءوزى سامبىرلاپ, ساعىمعا بولەنگەن سارى دالانى باسىنا كوتەرگەندەي بولادى. تالاي جىل بويى تۋعان تىلىندە ءسوز ەستىمەگەن ەتىكشى دە بالانى قۋاتتاپ, قوشتاپ قويىپ, قۇلاق قۇرىشىن انا ءتىلىنىڭ اڭسارلى سوزىنە قاندىرادى.

قوشتاسار ءسات كەلگەندە, قىس­تىعىپ قالعان بالا كوڭىل قيعىلىق سالعانداي كوز جاسىنا ەرىك بەرەدى, توقتاماي سولىقتاپ, وكسىپ جىلايدى. جات جەردە جەر اۋعانداي بولىپ جولىققان ەكى تۇرىك بالاسى جىلاماي ەندى قايتسىن؟! اقىرى بالانى جۇباتپاق بولعان ەتىكشىنىڭ ءوزى دە قوسىلىپ, ەڭكىل­دەپ جىلاپ جىبەرەدى. اڭگىمەگە وسى كوزدىڭ ءبىر تامشى جاسىمەن نۇك­تە قويىلادى.

كاراي وسى اڭگىمەدە ءتىپتى ءوز ءومىرىنىڭ ەكى كەزەڭىن جازىپ تا وتىرعانداي اسەر قالدىرادى.

 

چەحوۆ

چەحوۆ, نەگە ەكەنى, ءوزىنىڭ «ساپوجنيك ي نەچيستايا سيلا» اڭگىمەسىنەن ۇيالاتىنىن ايتادى. «منە ستىدنو زا نەگو» دەيدى.

جارايدى, وسى اڭگىمەنى وقى­عاندا بىردەن لافونتەننىڭ ەتىكشى جايلى ءاپساناسى ويعا ورالدى. ءبىر باي الىپساتار بولادى, كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقىسىز قازىناسىن ۋايىمدايدى, ال كورشىسى – جارلى-جاقىباي ەتىكشى, كۇنىمەن ك ۇلىپ ءجۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ, تۇنىمەن ءان سالادى. باي كەدەيدى شاقىرىپ الىپ, ءبىر قاپ التىن بەرەدى. ەندى كەدەي ۇيقى مەن كۇلكىدەن قالادى. سونشا ازاپتانعان بايعۇس ەتىكشى الگى التىندى اقىر سوڭىندا قاي­تارىپ بەرىپ, قايعىسىز ءومىرىن قا­يىرا ساتىپ العانداي كۇن كەشەدى.

چەحوۆتىڭ فەدور نيلوۆى دا سول, بىراق ءبىر وزگەشەلىگى: كە­­دەي ەتىكشى, بىراق جانى تى­نىم­­­سىز, جۇرەگى تىنىشسىز. سەبەبى باسقالاردىڭ بايلى­عىن قىز­عانادى. جوعارعى اۋداندار­دىڭ بىرىند­ە تۇراتىن كوك كوزىل­دىرىك كيگەن كىسىدەن تاپسىرىس الىپ, سونى ءتۇنى بويى تىگەدى. ءوزى ال­گى كىسىدەن ازداپ ۇرەيلەنەتىندەي. ەتى­گىن تىگىپ وتىرىپ, قالعىپ كە­تەدى. قالعىپ كەتىپپىن-اۋ دەپ, قارا­سا – ەتىك دايار تۇر, ءتۇندى ءتىلىپ ءوتىپ ەتىكتى الىپ بارادى. كوك كوزىلدىرىكتى كىسىگە ەتىكتى كيگىز­بەك بولعاندا, ونىڭ اياعى – تۇياق ەكەنىن كورەدى. شوشىنعان نيلوۆ, ءوز قورقىنىشىن جەڭىپ, جانىن ازازىلگە ساتقانداي, جا­ڭاعى كىسىدەن تىلەك سۇرايدى. اقىرى, باي بولادى. بايلىق وپا بەرمەيدى. لافونتەن ەتىكشىسىندەي ۇيقى مەن كۇلكىدەن قاعىلادى. نە كەرەك, اقىرى ويانىپ كەتەدى, ويان­سا – ءبارى دە ءتۇس ەكەن. ال الگى كوك كوزىلدىرىكتى كىسى كەلىپ ەتىگىن سۇ­راپ تۇر.

مۇندا ءبىر نارسەنى بايقادىق. جان دە لافونتەن ءوزىنىڭ كوپ مى­سال­دارىن ەزوپتان العان. ال ەزوپتا ەتىكشى وبرازى – الدامشى, قۋ, وتىرىكشى ادامنىڭ بەي­نەسىندە ءجيى كەزدەسەدى. چەحوۆ ەتىكشىسى ءوزىنىڭ جانىن دۇنيە ءۇشىن ازازىلگە ساتىپ جىبەرۋگە دايىن تۇرعانى تاڭسىق تا ەمەس. بۇل چەحوۆ قالامىنا ءتان ءتاسىل عوي. ال تولستوي ەتىكشىسى, ارينە – باسقا.

 

تارازي

1982 جىلى جازىلعان جاك لوبتىڭ عىلىمي-فانتاستيكالىق كوميكسىن 2013 جىلى ءتورت دۇركىن «وسكار» سىيلىعىنىڭ يەگەرى وڭتۇستىككورەيالىق رەجيسسەر پون چجۋن حو «قىستى كوكتەي ءوتۋ» («سكۆوز سنەگ») اتتى زاماناقىر تاقىرىبىنا ارنالعان ۇزدىك فيلمگە اينالدىردى. ءساتسىز ەكولوگيالىق ەكسپەريمەنتتەن كەيىن جەر بەتىن قار باسىپ, مۇز قۇرساپ, ارنايى جاساقتالعان پويىز­ ىشىندەگى ادامدار عانا ءتىرى قا­لادى. ولار جەر شارىن 18 جىل بويى اينالىپ جۇرەدى. وسى فيلمدە اقىرعى ۆاگونعا تيەلگەن ء(يا, ورنالاسقان ەمەس, تيەلگەن) الەۋمەتتىك يەرارحيانىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسىنداعى ادامدار ازاپتى تىرلىك كەشەدى. اقىرى, ب ۇلىك بۇرق قالادى. ب ۇلىكتىڭ باسىندا تومەنگى شەكتەگى ادام­داردىڭ ءبىرى جوعارعى تاپتىڭ وكى­لىنە قاراي ءوز باتىڭكەسىن لاقتىرىپ كەپ جىبەرەدى. باتىڭكە باس جارادى. سوندا الگى جوعارعى تاپ وكىلى باتىڭكەنى قولىنا ۇستاپ تۇرىپ, بى­لاي دەيدى: «بۇل – باتىڭكە ەمەس, انارحيا. 44-ءشى رازمەرلى حاوس. بۇل – ءولىم. ءبىزدى قورعاپ جانە ساقتاپ تۇر­­عان نە نارسە؟ كيىم بە, قالقان با؟ جوق, ول – ءتارتىپ. اركىم وزىنە بەلگى­­لەنگەن ناقتى ورىندا بولۋى كەرەك».

وسىنى كورگەن ساتتە فيلم تۇ­گىلى, ءتىپتى كوميكستىڭ وزىنەن جيىرما جىلداي بۇرىن جازىلعان اكىم تارازيدىڭ «ەتىكشى» دەگەن فەلەتون-اڭگىمەسى ەسكە ءتۇستى. تا­رازي «ەتىكشىسى» تەك قانا 38-ءشى رازمەرلى ەتىك تىگەدى. كىم ءبىلسىن, قولىندا سول رازمەردىڭ عانا قالى­بى بولۋى دا مۇمكىن. بىراق جازۋ­شىنىڭ كوركەمدىك شەشىمى باسقا.

اكىم تارازي وسى اڭگىمەسىن «مەنى ادەبيەتكە الىپ كەلگەن اڭگى­مەم» دەپ باعالايدى. ول جايىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا:

«مەنىڭ ادەبيەتكە كەلۋىم, ءبىر جاعى قالجىڭعا سۇيەپ ايتسام, ەتىكشىگە بايلانىستى بولدى. كا­دىمگى ەتىك تىگەتىن كىسى. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قاسىندا ءبىر ەتىكشى كىسى تۇردى. ءۇيىنىڭ الدىنان ارلى-بەرلى ءوتىپ جۇرەمىن. ءبىر كۇنى ء«اي بالا, بەرى كەل!» دەپ شاقىرىپ الدى.

– مەن ەتىك تىگۋدىڭ شەبەرى­مىن. مىنە, مىنا ەتىكتەردى قاراشى. مىنا ەتىك, انا ەتىك. مەنىڭ تەك ءبىر كەمشىلىگىم بار. مەن تەك 38-ءشى ولشەم ەتىك تىگەمىن...

...مەن ۇندەمەي تىڭداپ تۇر­مىن. ­«نەگە؟» دەپ سۇراسام تاعى دا قيىن بوپ قالا ما دەيمىن. ال ەتىك­شى كور­شىمىز اڭگىمەسىن ءارى قاراي اي­تا بەردى.

– سەن بىلەسىڭ بە؟ سوۆەت ودا­عىنىڭ جاۋى كوپ, – دەدى, – ەگەر مەن 39, 40, 41-ءشى رازمەرلى ەتىكتەردى تىك­سەم, اناۋ امەريكالىقتار, اعىل­شىندار, نەمىستەر ويلايدى عوي, مىناۋ قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ ءبارىنىڭ اياقتارى ءوسىپ كەتكەن ەكەن دەپ. ەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن جۇمىس ىستەيدى ەكەن دەپ ويلايدى. ال ەگەر 38-دەن تومەن, 35, 36-شى ولشەمدى ەتىك تىكسەم, دۇشپاندارىمىز ايامايدى ءبىزدى. ء«اي, مىنالار جالقاۋ ەكەن, ۇيدەن شىقپاي جاتىپ الادى ەكەن. سوندىقتان اياقتارى وسپەي قالعان» دەپ ويلايدى. وسى سەبەپتەن دە مەن ىلعي تەك قانا 38-ءشى ولشەم ەتىك تىگەمىن. ۇيگە كەلگەسىن ءبارىن اكەمە ايتىپ ەدىم: «قاراعىم, ول ۇيگە نەمەنەگە بارىپ ءجۇرسىڭ. ول ءبىر ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى ناۋقاس ادام عوي» دەپ قاباعىن شىتتى. كەيىن ويلاسام, ناۋقاس ادام تۇرماق, ساۋ ادامنىڭ دا كەڭەستىك ساناسىنىڭ وسىدان وزىپ كەتكەنى شامالى ەكەن-اۋ. مەن ونى قايدان بىلەيىن, سودان كەيىن سول اسەرمەن «ەتىكشى» دەگەن» فەلەتون سىپاتىنداعى اڭگىمە جازدىم» دەيدى جازۋشى.

ەندى قاراڭىز, باتىس جۇرتشى­لىعى كەزىندە ساركازممەن «Homo Soveticus» ياعني «سوۆەت ادامى» دەپ اتاعان الەۋمەتتىك تيپ كەڭەس­تىك سوتسياليستىك جۇيە شەكتەپ بەرگەن قالىپتا ءومىر سۇرگەنىن كورەمىز. ويلاۋ جۇيەسىندەگى قالىپ ونىڭ ءىس-ارەكەتىنە دە تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. وسى كەيىپكەردەن بايلاۋلى, كوگەندەۋلى, شىرماۋلى, كىسەنەۋلى كىسى ساناسىن اڭعاراسىز. «ادامداردىڭ ءبارى تەڭ» دەگەندە الەۋ­مەتتىك تەڭدىك ەمەس, ويلاۋدا, سەزىنۋدە, تۇيسىنۋدە, امالدا, قا­رە­كەتتە «ستاندارتقا» بايلانۋ ايتىلادى. بىركەلكى بەس قاباتتى سۇپ-سۇر پانەل ۇيلەردە تۇرۋ, مەكتەپ وقۋشىلارى سەكىلدى بىردەي ۇلگىلەردە كيىنۋ, ۇقساس كولىكتەر, ۇقساس ارماندار مەن ۇمىتتەر...

تارازي كەيىپكەرىنىڭ نەگە 38-ءشى رازمەرلى ەتىك تىگەتىنى, نەگە جازۋشى 38-ءشى رازمەردى الىپ وتىر­عانى ويلاندىردى. ويتكەنى 38-ءشى رازمەر ەر كىسىنىڭ رازمەرى ەمەس, ءتىپتى ورتا رازمەر دە ەمەس. پون چجۋن حو كەيىپكەرى «حاوس 44-گو رازمەرا» دەسە, تارازي كەيىپكەرى «38-ءشى رازمەرلى كونبىستىك پەن قور­قىنىش» دەيتىندەي. دەمەك, بۇل «كونبىستىكتىڭ» ارعى تۇكپىرىندە 1937-1938 جىلدارداعى ستاليندىك رەپرەسسيا تۇر. «38-ءشى رازمەرلى ۇرەي» توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ستاندارتىنان باسقاشا ويلايتىن ادامداردىڭ بارلىعىن جويعان, ات­قان, اتاۋسىز قالدىرعان كەزەڭ­نەن مۇرا بولىپ قالعان ۇرەي. ارقاشان سول قوعامداعى ادام­داردىڭ ويىندا 1938 جىلعى رەپرەسسيا تۇردى. تارازي ەتىكشىسى وسى ۇرەيدىڭ كورىنىسى. باسقاشا ويلاۋعا بولمايدى, باسقا راز­مەرلى ەتىك تىگۋگە بولمايدى. ەتىك­شى سول 1938 جىلى اكەسىن, باۋىرىن, ءتىپتى اۋلەتىن رەپرەسسياعا بەر­گەن ادام بولۋى دا عاجاپ ەمەس.