ءالىپبي رەفورماسى – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ وزەگى

بۇل جوبا قازاق ءتىلى عىلىمىنىڭ  قارا شاڭىراعى – احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ جازۋ ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىسى بار بىلىكتى سالا ماماندارىنىڭ كۇشىمەن بىرنەشە جىل بويى عىلىمي تۇردە نەگىزدەلىپ, زەرتتەلىپ, سىنالىپ, سارالانىپ ازىرلەندى. جوبانىڭ حالىق اراسىندا تالقىلانۋىن جازارمان جۇرتشىلىق اراسىندا سىنامادان ءوتۋىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنە قاراستى ء«تىل-قازىنا» ورتالىعى جۇرگىزدى. وسى پروتسەستەردىڭ بارىنە بىزدەر كۋا بولدىق. بۇعان دەيىن جۇرتقا ۇسىنىلعان الىپبيلەردەن اتالعان جوبانىڭ ەرەكشەلىگى كوپ.

بىرىنشىدەن, جوبا ازىرلەمەشىلەرى ء–تىلتانۋشى ماماندار.

ەكىنشىدەن, جوبانىڭ تاريحي نەگىزى بار, سەبەبى حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناسىندا ساقتالعان «ەسكى لاتىن» الىپبيىندەگى تاڭبالار ەسكەرىلگەن. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ جادىندا, تاريحي ساناسىندا ساقتالعان دۇنيەلىكتەر ەسكەرىلىپ وتىرۋى ءتيىس. بۇل جاڭا ۇدەرىستەردىڭ قوعام اراسىندا تەز قولداۋ الىپ كەتۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.

ۇشىنشىدەن, ءالىپبيدىڭ تىلتانىمدىق نەگىزدەرى بار, سەبەبى ونداعى تاڭبالار ۇلت­تىق ءتىلىمىزدىڭ دىبىستىق قورىمەن تولىق سايكەس كەلەدى, ياعني بۇل ءالىپبي قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق قورىن تولىق قامتيدى.

تورتىنشىدەن, ءالىپبيدىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەرى بار. ماسەلەن, كيريلل گرافي­كا­سىنداعى الىپبيدە 42 ءارىپ بولسا, جاڭا جوبادا نەبارى 31 ءارىپ. ءبىر عانا قۇرامداعى ءماتىندى 42 ارىپپەن جازعان ۇنەمدى مە, الدە 31 ارىپپەن جازعان ۇنەمدى مە, بۇنىڭ جاۋابى ايقىن. ياعني وسى ءالىپبيدى قولدانا وتىرىپ, بولاشاقتا ءبىزدىڭ قوعام اقپارات لەگى زامانىندا قازىرگى الىپبيگە قاراعاندا, جاڭا الىپبيمەن الدەقايدا قىسقا ۋاقىتتا جازاتىن بولادى.

بەسىنشىدەن, ءالىپبيدىڭ الەۋمەتتىك-مادەني نەگىزى دە مىقتى. قازىرگى زاماندا كەز كەلگەن قازاق ازاماتى جا­ھاندىق ۇدەرىستەردىڭ ورتاسىندا سونىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ وتىر, ويتكەنى ول – ءىت تەحنيكانىڭ ارقاسىندا جاھانداعى بارلىق جاڭالىقتان ارقاشان حاباردار. جاڭا قۇبىلىستار مەن تەحنيكالىق قۇرالدارعا دا جىلدام قول جەتكىزە الادى, سوندىقتان قازاق قوعامىنىڭ ءاربىر وكىلىنە لاتىن گرافيكاسى تاڭسىق ەمەس. ەگەر ءبىز كيريلدەن اراب جازۋىنا كوشسەك, ارينە, مۇندا الەۋمەتتىك-مادەني فاكتوردىڭ كۇشى قازىرگىدەي زور بولماس ەدى. وسى جەردەگى تاعى ءبىر ماسەلە, ءبىزدىڭ جاستار لاتىن الىپبيىمەن ەتەنە تانىس. ءالىپبيدى ازىرلەۋشى عالىمدار, ونىڭ قۇرامىنداعى تاڭبالاردى انىقتاۋدا وسى فاكتوردى ەسكەرە وتىرىپ, قازىرگى قازاقتىلدى جاس قاۋىمداستىق ساناسىندا ءاربىر تاڭبانىڭ مازمۇنىنا قاتىستى تۇراقتاعان بىلىمدەردى نەگىزگە الدى.

التىنشىدان, ءالىپبيدىڭ پەداگو­گي­كا­لىق, پسيحولوگيالىق نەگىزدەرى دە مىقتى ەكەنى بايقالادى, ماسەلەن, كيريل گرافيكاسىنداعى ەرىندىك ۇ, ءۇ, ۋ دىبىس­تارىنىڭ ورتاق تاڭبالانۋ جۇيەسى, باسقاشا ايتقاندا ميكروپاراديگماسى وسى الىپبيدە دە كورىنىس تاۋىپ تۇر: ū, ü, u. بۇل كيريل گرافيكاسىمەن جازىپ-سىزىپ ۇيرەنىپ قالعان قازىرگى قازاقستاندىق قاۋىمداستىقتىڭ جاڭا جازۋدى مەڭگەرىپ كەتۋى ءۇشىن وتە قولايلى جاعداي تۋدىرادى.

جەتىنشىدەن, الىپبيدە ۇلتتىق فاك­­تور باسىم بولعانىمەن, الەممەن قۇرما­­لا­سۋعا (اسسيميلياتسياعا ەمەس), قازىر­گى جا­ھان­دانۋداعى, حالىقارالىق كەڭىس­تىك­تەگى ۇلتتارمەن, ۇلىستارمەن تەڭ دارە­جەدە ارالاسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەرەك­شەلىكتەرى دە بار. ماسەلەن, دياكريتي­كالىق تاڭبالار لاتىن ءالىپبيىن قولدا­ناتىن وزىق جازۋلار تاجىريبەسى نەگىزىندە تاڭ­دال­عان. قازاق تىلىندەگى جىڭىشكە داۋىس­تى دىبىس­تى ءبىلدىرۋ ءۇشىن ۋملياۋت قول­دانىلعان. ۋملياۋت دياكريتيكاسى نە­مىس, شۆەد, تۇرىك, ازەربايجان, تاعى باس­قا تىلدەردە ءدال وسىنداي سيپاتتى بىل­دىرەدى. مۇنداي تاڭبالار قازاق جازۋى­نىڭ مازمۇنىن تۇسىنبەسە دە, باسقا ۇلتتار­دىڭ ءبىزدىڭ ءماتىندى دۇرىس دىبىستاپ وقۋى­نا سەپتىگىن تيگىزەدى. قىسقاسى, قازاق جازۋى­نىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى تانى­مال­دىق دەڭگەيى ارتادى.

ءتىلتانۋشى ماماندار كورسەتىپ وتىر­عان وسى ارتىقشىلىقتاردى, باسقا دا جە­تىستىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا ءالىپ­بيدى بۇدان ءارى سوزا بەرمەي بەكىتۋ كەرەك دەگەن ويدامىز. بۇل – ەلباسىنىڭ باستا­ماسىمەن قولعا الىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ لوگيكالىق تۇرعىدان جەمىستى, ناتيجەلى بولۋىنىڭ ءبىر كەپىلى. سونىمەن بىرگە 2019 جىلدىڭ قازانىندا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ­تىڭ بەرگەن تاپسىرماسىنىڭ ءساتتى ورىن­دالۋىنىڭ ايعاعى بولماق. كەيىنگى كەزدە ءالىپبيدىڭ جاڭا جوباسىنا الەۋمەتتىك جەلىلەردە, باق-تا, سىن-ەسكەرتپەلەر اي­تىلىپ جاتقانىن بايقاپ ءجۇرمىز. الاي­دا بۇعان دەيىنگى الىپبيگە ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەردىڭ ءجونى بولەك-ءتى, كوبى وبەكتيۆتى ەدى, ويتكەنى ول الىپبيلەر مامان­دار تاراپىنان ازىرلەنبەگەنىن قوعام دا, ءبىز دە بىلەتىنبىز. ال وسى سوڭعى ءالىپبي نۇسقاسىنىڭ ءجونى بولەك: بۇعان  ايتىل­عان ەسكەرتپەلەردى – قوعامداعى الۋان ءتۇر­لى سۋبەكتيۆتى كوزقاراستىڭ كورىنىسى دەپ با­عالاپ وتىرمىز. سوندىقتان بىلىكتى مامان­دار ازىرلەگەن ءالىپبي مەن ەملە ەرەجە­لەرى جوباسىنا سەنىم بىلدىرەيىك! ونى بەكىتۋ قوعامدى ىلگەرىلەتۋگە باستايتىن جول دەپ سانايمىز.

قر ۇعا اكادەميكتەرى:

ەرلان سىدىقوۆ, ءۋاليحان قاليجان, حانكەلدى ءابجانوۆ, مامبەت قويگەلدى, تىنىسبەك كالمەنوۆ, ديحان قامزابەك ۇلى, باحتيار سمانوۆ

قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى:

كەنجەحان ماتىجانوۆ, زيابەك قابۋلدينوۆ, بايان جولداسبەكوۆا