«ەسىل كوتەرىلىسى» كىمنىڭ مۇددەسىن كوزدەدى؟

ونىڭ ءمانىسى – جالپى كوممۋنيست نەمەسە كەڭەس اتاۋلىنىڭ ءبارىن تەرىسكە شىعارۋ داقپىرتى, تاريحي جاعدايلاردىڭ اقيقاتىنا جەتپەگەندىك. ال شىندىق باسقا بولاتىن.

1921 جىلدىڭ تامىزىندا جاڭا قۇ­رىلعان قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ اقمولا گۋبەرنياسى رەسەيدىڭ باتىس سىبىرىنەن زاڭدى تۇردە بولىنگەن. دەمەك, ء«سىبىر كوتەرىلىسىنىڭ» قازاق اۋىل­دارىنا ەشقانداي قاتىسى بولماعان. سوندا دا ءبىر ايماقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سوڭ, سولتۇستىكتەگى كورشىدەن شىققان كوتەرى­لىسشىلەر تاراپىنان دا, ولاردى باسىپ-جانشۋعا شىققان جازالاۋشى جاساقتاردىڭ تاراپىنان دا قازاقتار جازىقسىز جاپا شەكتى.

كوتەرىلىس قىزىلجاردا باستالعان جوق, رەسەيدەن كەلدى. ومبى, قورعان جانە­ تۇمەن وبلىستارىندا ءپىسىپ-جەتىل­گەن, قارۋلى ب ۇلىك قازاقستاننىڭ سولتۇس­تىگىن­دەگى قازاق ەمەس ۇلت وكىلدەرى تاراپىنان قولداۋ تاپتى, ءبىزدىڭ ەلدىڭ شەتىنە جەتكەن بەتتە-اق لاۋلاي جانىپ, الاپات ورتكە اينالدى. پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ, اتباسار, اقمولا ۋەزدەرىندەگى سلاۆيان تەكتەس دياسپورا ۇكىمەتكە قارسى قانتوگىس جاسادى.

بۇل كەڭەس وكىمەتىنىڭ شارۋالاردان ازىق-ت ۇلىكتى بەرسە قولىنان, بەرمەسە جولىنان الۋ تۋرالى ايگىلى «سوعىس كوم­مۋنيزمى» ساياساتىنا قارسى كوتەرىلىسى ەدى.

1920 جىلى باتىس ءسىبىر اۋماعىندا استىق شىقپاي قالسا دا, كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىسى ۆ. لەنين بۇل ولكەدەن ءبىر ميلليون پۇت استىق الۋ جونىندە سيبرەۆكومعا تاپسىرما جۇكتەدى. ومبى گۋبەرنياسىنا – 35 ملن, سەمەي گۋبەرنياسىنا –18, التاي گۋبەرنياسىنا – 31 جانە توم گۋبەرنياسىنا 21 ملن پۇت استىق بەرۋ مىن­دەتتەلدى. جوسپاردى ورىنداۋ ءۇشىن جانە باس كوتەرۋلەردى باسۋ ءۇشىن جاقسى قارۋلانعان, ءتيىستى دايىندىقتان وتكەن 3 ديۆيزيا ءبولۋ سۇرالدى. ونىڭ ىشىندە كوكشەتاۋ, پەتروپاۆل, اتباسار ۋەزدەرى مەن قوستاناي ۋەزىنىڭ ومبى گۋبەرنياسىنا قارايتىن اۋماعىنان 8-10 ملن پۇت استىق دايىنداۋ, ياعني تارتىپ الۋ ءۇشىن ءۇشىن ەكى پولك قاجەت ەكەندىگى ايتىلعان. [گانو. ف.ر. 1 . وپ. 2. د.17].

ارينە, مۇنشا استىقتى جيناۋ وڭاي­عا تۇسپەدى. پەتروپاۆلدا اقمولا گۋبەر­نيالىق ەرەكشە قىزمەت ءبولىمى (چون) قۇرىلدى. اقمولا, اتباسار, كوكشە­تاۋ ۋەزدەرىندە دە وسىنداي بولىمدەر قۇ­رىلدى.

جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ بور­كىنە قى­زىل شۇبەرەك بايلاپ, كوزگە تۇسە­تىنى ناق وسى كەز. چون-نىڭ بەلسەندى قىزمەتكەرى رە­تىندە «تاپ جاۋلارىمەن» اياۋسىز كۇرەس­كەن.­ بۇل جونىندە سابەڭ ءوزى بىلاي جازادى:«پرودرازۆەرستكا جۇمىسى قانشا قيىن­شىلىقپەن جۇرسە دە, 1921 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ جوسپارىن پرەسنو­گور­كوۆكاداعى رايپرودكوم ورىندادى دا, تەلەگرامما ارقىلى روسسيانىڭ سوتسيا­ليستىك فەدەراتيۆتىك سوۆەتتىك رەسپۋب­ليكاسىنىڭ حالىق كوميسسارلار سو­ۆە­تى­نىڭ پرەدسەداتەلى ۆلاديمير يليچ (ۋليانوۆ) لەنينگە راپورت بەرىلدى. را­پورت­قا قول قويۋشى بەس كىسىنىڭ ءبىرى بولۋ باقىتى – مەنىڭ دە ماڭدايىما جازىلدى!..» .

سابەڭ ءبىر اۋداننىڭ جوسپارىن ورىنداپ تاستاپ, «قىزىلجاردان پرەسنوۆ­كاعا بارعان كەزدە, پرودرازۆەرستكا­­نىڭ ءحالى اسا ناشار ەكەن, ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىق ءتۇرى دە پلاندى مولشەردەن ال­دە­قايدا كەم ورىندالىپتى. سول كۇنى راي­پرودكومنىڭ كوميسسارى دەرياۆيندى لەنين پرياموي پروۆودقا شاقىرىپتى. دەريا­ۆيننىڭ لە­نينمەن سويلەسۋى ءتۇن ورتاسى اۋا بىتكەن...»

كەشىكپەي, رەسەي جاقتا كوتەرىلىستىڭ باستالىپ كەتكەنى تۋرالى ۇرەيلى اقپار تاراي باستادى: «شورتان, چەلنوك بولىستارىندا استىق بەرمەگەندەرمەن قاقتىعىس بولدى, 2 ادام ءولدى, ەكەۋى جارالاندى...ەسىل ۋەزىندە شەۆچەنكو باستاعان 800 باندى پايدا بولدى, ولارعا 300 اتتى جانە 500 جاياۋ اسكەردى التى پۋلەمەتپەن جىبەرىپ, دالاعا ايداپ شىقتىق. قىزىل اسكەرلەر ەرلىك كورسەتىپ, 111 باندىنى قىلىشتاپ ءولتىردى, كوپ قارۋ-جاراقتى قولعا تۇسىردىك, باسشىسىنىڭ كوزىن جويدىق...» [گانو. ف.ر. 1 . وپ. 2. د.17].

بۇرىننان كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇشتەر استىرتىن ۇيىمداسىپ, قارۋلا­نىپ,­ 1921 جىلعى قاڭتاردا ءبىزدىڭ ولكە­دە دە قاندى قىرعىن باستالىپ كەتتى. كەيىنگى زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, ەسىل كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشى توپتار مەي­لىنشە قارۋلانعان, ساپتى اسكەردەي ساتى-ساتى باعىنىشتىلىق تارتىبىمەن جۇيە­لەنگەن. ومبىدا قۇرىلعان ء«سىبىر شارۋا­لارىنىڭ وداعى» دەگەن استىرتىن ۇيىم­نىڭ وكىلدەرى قىزىلجاردا دا بولعان.

بيلىككە قارسى كوتەرىلگەندەر قا­شاندا شەكتەن تىس قاتىگەز بولعانى تا­ريحتان بەلگىلى. «ەسىل كوتەرىلىسى» – سو­نىڭ ءبىر ايعاعى. كوتەرىلىسشىلەر قى­زىل اسكەرلەردى, توتەنشە كوميسسيا, توڭ­كەرىس تريبۋنالى مۇشەلەرىن, ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىن قىرىپ-جويعانى تۋرالى جانتۇرشىگەرلىك مىسالدار بار.

پەتروپاۆلدان 1921 جىلعى 11 اق­پاندا الىنعان جەدەل حاباردا: «...پەت­روپاۆلدىڭ سولتۇستىك جاعىن­داعى نوۆو­نيكولاەۆكا ماڭىندا كوتەرىلىس­شىلەر­مەن قاتتى ۇرىس­ ءجۇرىپ جاتىر. ولار باسىپ العان دەرەۆ­نيا­لارعا ارتيللەريا­دان وق اتىلدى. جاۋ شەگىندى. الايدا, از ۋاقىتتان كەيىن كۇش جيناپ, قايتا قارسى شىقتى» دەپ حابار­لا­عان. اسكەري مالىمەتكە قاراعاندا: «جازالاۋشى وتريادتاعى 120 نايزا نوۆو­ني­كولاەۆكاعا شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. ەس­تۋىمىزشە, كوتەرىلىسشىلەردىڭ سانى مىڭ­نان اسادى, ۆينتوۆكاسى بارلارى ەلۋ شاقتى. ولاردى بۇرىنعى كازاك اسكەر­لە­رى باستاپ ءجۇر. پەتۋحوۆ پەن مامليۋت اراسىنداعى جول جابىق, تەلەگراف بايلانىسى قيىلعان».

1921 جىلعى 14 اقپان كۇنى كوتەرىلىس­شى­لەر قازاق اسسر اقمولا گۋبەرنياسى­نىڭ ورتالىعى پەتروپاۆلدى باسىپ الدى. ەرتەڭىنە ومبىدان 21-ديۆيزيا­نىڭ 249-پولكى مەن 85 ارتيللەريا ديۆيزيونى, «قىزىل ءسىبىر» ءبروندى پويىزىنا قوسىلعان جەرگىلىكتى قىزىل اسكەر­لەر قارسى شابۋىلعا شىقتى. قالا ءۇش رەت قىزىلدارعا, ءۇش رەت كوتەرىلىسشىلەر قو­لىنا ءوتىپ, اقىرى قارۋ-جاراعى مىقتى قىزىل اسكەرلەر جەڭگەن. كەلەسى اپتادا كوتەرىلىسشىلەر كوكشەتاۋدى باسىپ الىپ, قانعا بوكتىردى دە, كۇش قوسىپ, اقمولا مەن اتباسارعا اتتاندى.

1921 جىلعى اقپان مەن ءساۋىر اراسىن­دا­عى ۇرىستار ءىرى اسكەر قۇرامالار­دىڭ سوعىسىمەن پارا-پار ەكەندىگى سول كەزدە-اق باعالانعان. كوتەرىلىس جا­لىنى بۇكىل ءسىبىر ايماعىن, ونىڭ ىشىن­دە تۇمەن, ومبى, قورعان, چەليابى, ءتىپ­تى, ەكاتەرينبۋرگ گۋ­بەرنيالارىنىڭ بىر­قاتار ۋەزدەرىن شار­پىدى. پەتروپاۆل مەن كوكشەتاۋ كەسكىلەسكەن سوعىستىڭ وشا­عىنا اينالدى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ ەسەبى بويىنشا, كوتەرىلىسشىلەردىڭ سانى 30 مىڭ مەن 150 مىڭنىڭ اراسىندا. دەرەۆنيالار مەن كازاك-ورىس مەكەندەرىندە ەرىكتى جاساقتار قۇرىلعان, كەي جەرلەردە ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوزى كوتەرىلىسشىلەر جاعىنا شىققان. سوعىستان ورالعاندار, تۇتقىندا بولعاندار, بۇرىنعى اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ماماندار قارسىلىق قولىن باستاپ, سوعىس تاسىلدەرىن ۇيرەتكەن.

كوتەرىلىستىڭ اۋقىمى كۇن سايىن كە­ڭەيىپ, العاشقى ءۇش اپتادا-اق ءترانسىبىر تەمىر جولىنىڭ بيلىگىن قولىنا الىپ, تەمىر جول تابانىن تالقاندادى. مىسالى, 7 ناۋرىز كۇنى قىزىل اسكەرلەر مىنگەن 18 ۆاگون تىركەلگەن جولاۋشى پويىزى مامليۋت ستانساسىنا كىرەبەرىستە اپاتقا ۇشىرادى. سول سياقتى ماكۋشين ستانساسى ايماعىندا كوتەرىلىسشىلەر تەمىر جول كوپىرىن بۇزىپ تاستادى. (سقو ما, 351-قور,5-تىزبە, 35-ءىس). كوتەرىلىسشىلەر جولدا كەزدەسكەن كەڭەستىك, كوممۋنيستىك بيلىكتى تالقانداي وتىرىپ, 14 اقپاندا – پەتروپاۆلدى, 21 اقپاندا – توبىل مەن كوكشەتاۋ قالالارىن, 10 ناۋرىزدا – سۋرگۋتتى, 21 ناۋرىزدا بەرەزوۆ پەن وبدورسكىنى باسىپ الدى.

كوتەرىلىسشىلەر باسىپ العان جەرلەردە وزدەرىنىڭ بولىستىق جانە اۋىلدىق شارۋالار كەڭەستەرىن قۇرىپ جاتتى. كوتەرىلىستىڭ نەگىزگى باعىتى دا, مازمۇنى دا كوممۋنيستەرگە قارسىلىق تۇرىندە ورىستەدى.توبىل كوتەرىلىسشىلەر شتابى 1921 جىلعى 25 ناۋرىزدا ءسىبىر جۇرت­شىلىعىنا: ء«بىز سوۆەت وكىمەتى دەپ الداپ كەلگەن كوممۋنيستەر وكىمەتىنە قار­سىمىز!» دەگەن ۇران تاراتتى.

ءار جەردە كوتەرىلىسشىلەر ءارتۇرلى ۇرانمەن ۇرىسقا شىقتى. مىسالى, كرو­توۆ اۋدانىندا قارا ايقىش سالىنعان قىزىل تۋ كوتەرگەن شارۋالاردىڭ: ء«بىز استىق ءۇشىن سوعىسامىز. استىق قام­با­دا شىرىمەۋى كەرەك!» دەسە, كۋسەرياك اۋدا­نىندا «بيلىككە كنياز ميحايل الەك­ساندروۆيچتى شاقىرامىز!» دەپ كۇرەڭ ءتۇستى تۋ كوتەرىپ, «ەركىن ساۋدا جاساسىن!», «كوممۋنيستەر جويىل­سىن!», «پار­تياسىز سوۆەتتەر ءۇشىن», «شا­رۋا­لارعا ەرىك بەرىلسىن!» دەسىپ شىق­قا­نى تاريحي ادەبيەتتەردە جازىلىپ قال­عان. بارىنە ورتاق ۇگىت «كوممۋنيستەر بي­لىكتەن كەتسىن!» دەگەن مازمۇندا بولعان.

زەرتتەۋشىلەر كەيىن ناقتىلاعانداي, كوتەرىلىس قارۋلى كۇشپەن باسىپ-جانشىلىپ, وبلىس ايماعى 1921 جىلدىڭ اياعى مەن 1922 جىلدىڭ باسىندا تىنىشتالدى. بىراق ودان ەلدىڭ جاعدايى جاقسارىپ كەتكەن جوق, اقىرى سولتۇستىك قازاقستانداعى 1921-1922 جىلعى الاپات اشتىققا اكەپ سوقتى.

كۇشپەن باسىلعان قوتەرىلىسشىلەر­دىڭ قالدىعى ساپتاعى اسكەردەي قارۋلا­نىپ, قىتايدى بەتكە الىپ قاشتى. ولار­دىڭ كەلە جاتقانى تۋرالى 5 ءساۋىر كۇنى باياناۋىل­دان تەلەگراف ارقىلى حابار­ العان قار­قارالىداعى بەلسەندىلەر قالا­دا­عى «حا­لىق ۇيىنە» جينالىپ, جوسپار قۇرىپ وتىرعاندا, تاڭعى ساعات 4-تە بان­دىلار تۇتقيىلدان باسىپ كىرىپ, قىرا باستاعان. تۇرمەدەگى تۇتقىنداردى بو­سات­قان.­ قيىردا جاتقان قورعانسىز قالادا ەكى كۇن ويران سالىپ, 71 ادامدى ولتىرگەن. قار­قارالىدا باسشى قىزمەت اتقارىپ جۇر­گەن 5 ورىس كوممۋنيسى سولارعا ەرىپ كەت­كەن. كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ولار وزدە­رىن «حالىق اسكەرى» دەپ اتاعان, «كوم­مۋ­نيستەرسىز كەڭەستەر جاساسىن!» دەپ ۇرانداعان.

ەسىل كوتەرىلىسىنىڭ قازاقستان جەرىن­دە, قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سى­نىڭ اۋماعىندا بولعانى – شىندىق. قازىرگى ۇرپاققا وسى وقيعانىڭ جەرگى­لىك­تى قازاقتارعا قالاي اسەر ەتكەنىن, قازاق­تاردىڭ بۇل كوتەرىلىستى قالاي قابىل­داعانىن ءتۇسىندىرۋ – مىندەت.ول كەزدە گۋبەرنيا اۋماعىندا قازاق­تار­ مەن باسقا ۇلتتاردىڭ سانى دەڭگەيلەس بولعان.

كەڭەستىك بيلىك زامانىندا ەسىل كوتە­رىلىسى – كەڭەستىك, سوتسياليستىك بيلىك تارتىبىنە قارسى, ياعني, ۇلتىنا قارا­ماس­تان, ەڭبەكشىلەر مۇددەسىنە قارسى با­عىتتالعان قىلمىستى ب ۇلىنشىلىك, كونتررە­ۆوليۋتسيا دەپ باعالاندى. ال سوڭ­عى وتىز جىلدا, كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاپ, وداق ىدىرىعاننان كەيىن, كەيبىر جەكە­لەگەن اۆتورلار «ەسىل كوتەرىلىسىنىڭ» قاندى قىرعىن زارداپتارىن اقتاپ الۋعا بەيىم. بۇل كوتەرىلىس «توتاليتارلىق, كوممۋنيستىك جۇيەگە قارسى باعىتتالعان, دەموكراتيا, بوستاندىق ءۇشىن كۇرەس ەدى» دەپ باعا بەرەتىندەر بار.

وسى ورايدا «ەسىل كوتەرىلىسى» تۋرالى اقىن ماعجان جۇماباي ۇلى جازىپ, «بوستاندىق تۋى» گازەتىنىڭ ومبىدا, 1921 جىلعى 19 ناۋرىزدا شىققان 1-سانىندا جا­ريالانعان «ەڭبەكشى قازاقتارعا» دەگەن باس ماقالادان ءۇزىندى ۇسىنۋدى ءجون كور­دىك: «سوۆەت وكىمەتى بيلىك تىزگىنىن قولىنا العاننان بەرى نەلەر قاتەردى, نەلەر قيىندىقتى باستان كەشىپ, بارشا سوعىس مايداندارىندا, ىشكى ءھام سىرتقى جاۋلارىن جەڭىپ, قىلىشىن قىنابى­نا سالىپ, قولىنا مىلتىق ورنىنا بال­عا الىپ, بارلىق كۇشىن شارۋا مايدانى­نا بەرىپ, سوعىس ۋاقىتىندا قاراۋعا مۇم­كىن بولماعان حالىق مۇقتاجىنا كەرەك­تى نارسەلەردى تابۋعا كىرىسىپ جاتقاندا, «حا­لىقتى قىرعىشتىعىنان شەن العان» التىن يىقتى تورەلەر, كازاك-ورىستار ساراي تولعان بيدايىنان اش-ارىق جۇ­مىسشىلارعا ءتۇيىرىن بەرگىسى كەلمەي, مۇجىق جۋاندارى سوۆەت ۇكىمەتىنە تى­نىشتىق بەرگىسى كەلمەيدى.[بۇلار كىمدەر؟] ولار – ورىس شارۋاسى مەن قازاقتىڭ ارقاسىندا كازاك-ورىستىڭ قامشىسىن ويناتقان زالىم تورەلەر. ەڭبەكشىلەردى زار ەڭىرەتكەن, كوزدەرىنەن جاس ورنىنا قان تامىزعان پاتشاشىل جاۋىزدار. قوي تەرىسىن جامىلىپ جۇرگەن قاسقىرلار. بۇلاردىڭ ماقساتى نە؟ بۇلار بۇرىنعى پاتشا زامانىن, كولچاك زامانىن قايتا ورناتپاق. قانشاما قان توگىپ العان جۇمىسشىلاردىڭ فابريكا-زاۋىتتارىن, كرەستيانداردىڭ دا, قازاقتاردىڭ دا جەرلەرىن تارتىپ الىپ, حالىقتى بۇرىنعىسىنان جامان زارلاتپاق.»

«...كوتەرىلىستى باستاپ جۇرگەن كولچاك گەنەرالدارىنىڭ جاڭقاسى, وفيتسەر­­لەر, پراپورششيكتەر, پوپتار, كازاك-ورىس­تىڭ جۋاندارى. بۇلار ەڭبەكشىلەرگە نە بەرمەكشى؟ ەڭبەكشىلەردىڭ موينى­نا قۇلدىق قامىتىن قايتا كيگىزبەكشى. ­ولار سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ كۇشىمەن جاسال­عان, ءولدىم-تالدىم دەگەندە دۇنيەگە كەل­گەن, قازاقتىڭ جاس اۆتونومياسىن جوي­ماقشى!قازاق باۋىرلار, جولداستار! سىزدەر ول جاۋلاردىڭ تىلىنە ەلىگىپ, سوڭىنان ەرمەڭىزدەر. اتى وشكىر ۇكىمەتتىڭ زامانىندا كوبىرەك تەپكى كورگەن, ەزىلگەن, قۇلدىقتا جۇرگەن حالىقتىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاق حالقى بولاتىن. قازاق حالقىن وتكەن ۋاقىتتا ەشكىم قاتارعا الىپ, ادام سانىنا قوسپادى. تۋىپ-وسكەن جەرىنەن, سارىارقا سارى بەلىنەن ەڭىرەتىپ زارلاتىپ, قۋىپ شىعاتىن كىم ەدى؟ بۇلار سول قاراڭعى ۋاقىتتا سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسىلىق جاساپ جۇرگەندەر! ولار ءوتىپ كەتكەن قايعىلى قارا ءتۇندى قازاق حال­قىنا قايتا ورناتپاقشى!..»

«بۇل سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ دۇشپاندا­رى, قاراجۇز جاۋىزداردىڭ جاساعان كوتە­رى­لىسى, ب ۇلىنشىلىگى قازاق اۆتونومياسى­نىڭ جەرى قىزىلجار ۋەزىندە دە بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا سول بۇزاقىلاردىڭ امان قالعاندارى قاشىپ, قازاق اراسىنا تىعىلماق. سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ دۇش­پانى, ەڭبەكشىلەردىڭ دۇشپانى ونداي بۇزاقىلاردىڭ, جاۋىزداردىڭ قازاق اراسىنا جاسىرىنۋى مۇمكىن ەمەس!ەل اراسىنا بۇزاقىلاردى ۇستاۋعا شىققان قىزىل ارمياعا جاردەمدەرىڭىزدى اياماڭىزدار.جاساسىن, سوۆەت ۇكىمەتى! جاساسىن, قازاق جۇمقۇرياتى! جاساسىن, ءىستى قازاق ەڭبەكشىلەرى!» («بوستاندىق تۋى», 1921, 19 ناۋرىز. №1).كەڭ-بايتاق قازاقستان اۋماعىنىڭ ۇشتەن بىرىنە تارالعان گازەتتەگى وسى ماقا­لانىڭ ءىزىن باسا, 3 ءساۋىر كۇنگى ەكىن­شى سانىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە ماعجان اتامىزدىڭ تالداۋ سيپاتتى تاعى ءبىر ما­قالاسى «ەكىدەن – ءبىر» دەگەن تاقى­رىپ­پەن باسىلدى. جوعارىداعى باس ما­قالامەن سارىنداس, بىراق, قازاق حال­قى­نىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارىن كەڭ­ قامتىعان كولەمدى ماقالادا: «...ءبىز, قازاق ەلى, توڭكەرىس جاساۋشى ءھام توڭ­كەرىسكە ءوز بەتىمىزبەن جول سالۋشى ەمەس­پىز. بۇل باسقىشقا جەتكەمىز جوق. سون­دىقتان ءبىزدىڭ الدىمىزدا ەكى عانا جول بار: ازاتتىق نە قۇلدىق. نە سوۆەت بوس­تاندىعى, نە نيكولاي-كولچاكتىڭ قۇلدىق قامىتى!» دەگەن ءسوز بار. حالقىنىڭ قامقورى, ادال ۇلى ماعجان جۇماباي ءباسپاسوزدىڭ قۋاتتى كۇشىن پايدالانىپ, بار داۋىسپەن شىرقىرايدى. ۇگىتتەيدى, تۇسىندىرەدى: «مىنە, قازاققا وسىنى ۇعىندىراتىن مەزگىل جەتتى. ارالىقتى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن تالاي تاجىريبەلەر كورسەتكەندەي بولدى. قازاق ەندى كورۋگە ءتيىس. الدىمىزدا ەكى جيىن قارا تۇر. بىرەۋى – ەل بولام دەگەن قازاقتى شەتىنەن باۋىزداۋ كەرەك دەپ, قىلىشىن دايارلاپ تۇرعان دۋتوۆ, يۆانتسوۆ, رينوۆ سىقىلدى قارا جۇزدەر. ەكىنشىسى – قۇلدىقتا ەزىلگەن سورلى ەلدى «قاتارعا كىر, ەل بول»دەپ قۇشاعىن جايىپ تۇرعان لەنين, ستالين سىقىلدى ادال ەرلەر. ەندى ويلا, وقى, قازاق! ەكىدەن – ءبىر.(«بوستاندىق تۋى», 1921, 3 ءساۋىر. №2).

حالىق اراسىندا بەدەلى زور, سۇيىكتى اقىن­نىڭ ءباسپاسوز ارقىلى تارالعان وسى­ناۋ سوزدەرى كەزىندە وقىرماندارىن بەي­جاي قالدىرماعانى انىق.

زارقىن تايشىباي,قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى