قازاقتا «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن ناقىل بار. وسى ءسوزىمىزدى حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە ەرەن ەڭبەگىمەن زور ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ازامات, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور سەرىكجان قاناەۆقا ارناپ ايتساق ارتىقتىعى جوق.
قازاقتا «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن ناقىل بار. وسى ءسوزىمىزدى حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە ەرەن ەڭبەگىمەن زور ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ازامات, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور سەرىكجان قاناەۆقا ارناپ ايتساق ارتىقتىعى جوق.
ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن 1971 جىلى قاراعاندى قالاسىندا ەلەكتر جۇيەسى جەلىسىن جوندەۋشى بولىپ باستاعان سەكەڭ كەڭەس اسكەرى قاتارىندا بورىشىن اتقارعان سوڭ, ماسكەۋدە كومسومولدىڭ جوعارى مەكتەبىندە وقۋدى ءبىتىرىپ, ءوزىنىڭ تۋعان قالاسىنداعى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىندە نۇسقاۋشى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتى لەكتورلار توبىنىڭ جەتەكشىسى سياقتى پارتيا ورگاندارىندا ەڭبەك ەتتى. كەيىن كوكپ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى. 1991-2000 جىلدار ارالىعىندا مينيسترلەر كابينەتى مەن پرەزيدەنت اپپاراتىندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە سپورت مينيسترلىگىندە سان سالالى قىزمەتتەر اتقارىپ, باي تاجىريبە جيناقتادى.
2005 جىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى الەۋمەتتىك-ساياسي ءبولىمىنىڭ باس ينسپەكتورى قىزمەتىنە كەلگەننەن باستاپ, سەرىكجان زيادان ۇلىنىڭ ەڭبەك جولىندا بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان, وزەكتى, ساپالىق تۇرعىدان جاڭا ءبىر باعىتتىڭ ايقىندالعانىن كورەمىز. ول حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن حال-احۋالىن كوتەرۋ جولىنداعى قىزمەتى بولاتىن. «وتان» رەسپۋبليكالىق ساياسي پارتياسى ورتالىق اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى, قاراعاندى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە كادر قىزمەتى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە ۇيىمداستىرۋ-اۋماقتىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرى رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندەگى حالىق پەن ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋمەن تىعىز بايلانىستى ەدى.
كەيىن, پارلامەنت ماجىلىسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانعان كەزدە, سەكەڭدى بىردەن ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە ەنگىزۋ جوعارىدا اتالعان ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدە مول تاجىريبە مەن باسقارۋ ىسىندەگى بىلىكتىلىكتىڭ ونىڭ بويىندا جيناقتالۋىنا بايلانىستى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە اۋماقتىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى (2007 – 2012 جج.) قىزمەتىن اتقارعان جىلدارى رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل اۋداردى. ءوزىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالاعان «تەڭدەي دامۋدىڭ تەتىكتەرى» اتتى ماقالاسىندا وڭىرلەر اراسىنداعى دامۋدىڭ اركەلكىلىگى مەن سايكەسسىزدىگىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى مەن ولاردىڭ الەۋمەتتىك سالدارلارىنا عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭ تالداۋ جاسادى. سونىمەن قاتار, وڭىرلەر ەكونوميكاسىن نەعۇرلىم وڭتايلى ۇيىمداستىرۋ, قورلاردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى كۇشەيتۋ, جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋ ارقىلى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ سياقتى ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىردى. بۇل اتالعان مىندەتتەردى شەشۋدە بارلىق دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جانە جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋ جولىندا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قىزمەتىن باقىلاۋ مەن باعالاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن مەڭگەرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن العا قويدى. وسى ماسەلەلەر بۇگىنگى تاڭدا دا وزەكتى بولىپ وتىر.
كەيىن پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتى بولعاندا دا س.قاناەۆ وڭىرلەر ماسەلەسىن نازاردان تىس قالدىرعان جوق. ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا «مونوقالالاردى دامىتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بايانداما جاساپ, وندا مونوقالالاردى اياعىنان تۇرعىزۋ ءۇشىن الدىمەن كاسىپورىندار اشۋ كەرەك ەكەنىن, ال مۇنىڭ ءوزى ونداعى كوپتەگەن الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى, اسىرەسە, جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنىن قاداپ ايتقان بولاتىن. «مونوقالالاردىڭ پروبلەمالارى بۇگىن تۋعان جايت ەمەس. ول كوپ جىلدان بەرى قوردالانعان ماسەلەلەر. مونوقالالارعا كەلەسى جىلى 37 ملرد., 2015 جىلى 48 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. وسى 27 قالاعا, مەن ويلايمىن, بۇل – ۇلكەن قاراجات. وسى قارجىنىڭ ارقاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارى دا بولادى, بيزنەس تە داميدى», دەگەن ول ءىستىڭ ءمان-جايىن تولىق اشىپ بەرگەن ەدى.
ءماجىلىس وتىرىسىندا كەيبىر وتكىر ماسەلەلەر بويىنشا حالىق قالاۋلىلارى تىعىرىققا تىرەلىپ قالعاندا, سەكەڭ وزىنە ءتان تۋراشىلدىق پەن ءوزىنىڭ باي الەۋمەتتىك-ساياسي تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ۇتىمدى شەشىم تاۋىپ كەتەتىن كەزدەرى دە بار. وعان مىسال رەتىندە مىنا ءبىر بولعان جايتتى ايتا كەتكەن ءجون. ەل ۇكىمەتى ماجىلىسكە «قازاقستاننىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستاننىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن ەنگىزگەنى ءمالىم. بۇل جوبالار پرەزيدەنتتىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى جولداۋىن, سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋدىڭ, تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان ەدى. ۇكىمەت جاڭا تەتىكتى – اۋىل, كەنت جانە اۋداندىق دەڭگەيدەگى قالا تۇرعىندارىنا جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ جيىندارىن (سحود) شاقىرۋدى ۇسىنادى. ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمىنشا, وسى جيىن-سحودتار ارقىلى تۇرعىندار جەر-گىلىكتى ماندەگى بارىنشا ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە تىكەلەي قاتىستىرىلادى. ايتكەنمەن, قالاۋلىلار سول جيىن-سحودتاردا ەلدى مەكەندەگى بارلىق تۇرعىندار پىكىرىنىڭ ەسكەرىلەتىندىگىنە كۇماندانادى. «بۇل جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ جىك-جىك بولىپ, ارازداسۋىنا, رۋشىلدىق بولىنۋشىلىكتىڭ كۇشەيۋىنە ىقپال ەتپەي مە؟», – دەپ قاۋىپ قىلادى ولار.
«بۇل جەردە نەدەن الاڭداپ وتىرمىز؟ – دەدى دەپۋتات س.قاناەۆ. –قازىردەن ءبىز كورىپ وتىرمىز, ءبىر اۋىلدىڭ ءتورت بۇرىشىندا ءتورت بەيىت بار! ءبولىنىپ جاتىر. ەرتەڭ قالاي بولادى؟ ءبىز قازىر زاڭمەن وسىعان جول بەرىپ, قىرقىستىرىپ, ءارى قاراي بولىنۋىنە مۇمكىندىك بەرەمىز. وسىنى بايقاۋ كەرەك. ەلباسى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە بىرلىك-ىنتىماق جايىن ويلاۋدى قويعان». وسىلاي دەگەن ول جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا ۇسىنىلىپ وتىرعان بۇل تەتىكتەردى جۇمىس توبىندا ارنايى پىسىقتاۋدى ۇسىندى.
حالىق قالاۋلىسى رەتىندە سەكەڭ رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنە ءجيى شىعىپ, ەلباسىنىڭ ەل الدىنا قويعان ستراتەگيالىق ماقسات-مىندەتتەرىن تۇسىندىرۋمەن بىرگە, ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىنە سايكەس ىلگەرىلەۋشىلىككە جەتۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ بەرۋگە تىرىسادى. وعان ءبىر جاعىنان, پراكتيكا تۇرعىسىندا پارلامەنتكە دەيىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە وڭىرلەردى مەملەكەتتىك تۇرعىدان باقىلاۋ قىزمەتىندەگى العان مول تاجىريبەسى, ەكىنشىدەن, تەوريالىق جاعىنان عىلىمنىڭ ساياساتتانۋ سالاسى بويىنشا قورعاعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى دا مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. ونىڭ ايعاعىن سەكەڭنىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ 10-ىندا م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى, وقىتۋشىلارى جانە ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسكەندەگى ساپارىنان كورۋگە بولادى. وسى كەزدەسۋدە دەپۋتات ەڭ الدىمەن ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ بىلتىرعى جىل اياعىنداعى جولداۋىنا توقتالىپ, اسا ماڭىزدى قۇجاتتان تۋىندايتىن مىندەتتەردى اتاپ كورسەتتى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر كولەمى جونىنەن الەمدە توعىزىنشى ورىنعا يە. وتانىمىزدا 17 ميلليون ادام ۇلتى, ءناسىلى جانە تەگىنە قاراماستان, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. حالقىنىڭ سانى جونىنەن جەر بەتىندە 63-ءشى ورىندى يەلەنەمىز. دەمەك, وسى قالپىمىزدى قاشاندا نىق ۇستاپ, قولدا باردى باعالايىق. ءبىز قازىرگى ەلدە قالىپتاسقان ىنتىماق پەن تاتۋلىقتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتىڭ بار الەۋەتىن, سونىڭ ىشىندە اگرارلىق مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك. دەمەك, اۋىلدى جاڭعىرتۋ ءىسى ەلباسىنىڭ دا, ۇكىمەتتىڭ دە, قالا بەردى پارلامەنتتىڭ دە نازارىنان تىس قالمايدى», دەگەن ەدى ول.
سەكەڭ, سونىمەن قاتار, ءبىلىم مەن عىلىم جانە جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ول فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانە ساياسي عىلىمدار بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن ەڭبەكتەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ ءساتتى قورعاپ شىقتى. 70-تەن استام عىلىمي ماقالالارى مەن ساياساتتانۋدىڭ وزەكتى پروبلەمالارى بويىنشا بىرنەشە مونوگرافيالارى مەن وقۋ قۇرالدارى شىققان. وسى سالاداعى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى قازىر دە قول ۇزبەگەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە قىزمەت ەتكەن كەزىندە كورىندى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» اتاعىمەن ماراپاتتالۋى وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى.
ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى جوعارى باعالانعان سەكەڭنىڭ ومىراۋىندا «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى مەن «قۇرمەت» وردەنى جارقىرايدى. بىراق س.قاناەۆ ءۇشىن ەڭ جوعارى ماراپات حالقىنىڭ قالاۋلىسى رەتىندە پارلامەنت دەپۋتاتى اتانۋى ەدى. سەرىكجان زيادان ۇلىنا وسى قىزمەتىندە تابىس پەن ساتتىلىك تىلەيمىز.
ساتاي سىزدىقوۆ,
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى,
كۇلتەگىن سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.