قازاقستاننىڭ الەمنىڭ 100 ەلىن قامتىعان ينتەگرالدى قۋات جونىندەگى جاھاندىق رەيتينگ بويىنشا 34-ءشى ورىنعا شىعۋى – قۋانارلىق جاعداي. حالىقارالىق رەيتينگتەگى بۇل كورسەتكىشىمىز ءبىزدىڭ دۇرىس باعىتتا كەلە جاتقانىمىزدى ايعاقتايدى. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى ءبىر كۇندە بولا قالعان جوق, ول – ۇزدىكسىز ىزدەنىستەر مەن قارىمدى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى.
باعىتىمىزدىڭ دۇرىستىعىن ايقىنداعان رەيتينگ
قازاقستاننىڭ الەمنىڭ 100 ەلىن قامتىعان ينتەگرالدى قۋات جونىندەگى جاھاندىق رەيتينگ بويىنشا 34-ءشى ورىنعا شىعۋى – قۋانارلىق جاعداي. حالىقارالىق رەيتينگتەگى بۇل كورسەتكىشىمىز ءبىزدىڭ دۇرىس باعىتتا كەلە جاتقانىمىزدى ايعاقتايدى. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى ءبىر كۇندە بولا قالعان جوق, ول – ۇزدىكسىز ىزدەنىستەر مەن قارىمدى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان كۇننەن باستاپ قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى ءوز ورنىن تابۋى ءۇشىن تەر توگە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. جۇرەتىن جولىمىز قايسى, نەندەي مۇمكىندىكتەرىمىز بار نەمەسە بازامىز قانداي بولۋى ءتيىس دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەتىن «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ ومىرگە كەلۋى ەلىمىز دامۋى باعىتىن ايقىنداپ بەردى. بۇرىنعى كەڭەستىك جۇيەدە «بەلگىسىز ەل» بولىپ كەلگەن قازاقستان قازىر الەمنىڭ بەلدى دە بەلسەندى ويىنشىسىنا اينالدى.
ءوزىنىڭ بەيبىتسۇيگىش ۇستانىمىمەن الەمدىك قوعامداستىققا ينتەگراتسيالانىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ ەڭ ءبىر ايشىقتى ءىسى رەتىندە «سەمەي» سىناق پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ەلىمىز ءوزىنىڭ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن جاريالاعان كەزدە ونىمەن جان-جاقتى تانىسىپ شىققان كوپتەگەن شەتەلدىك ساراپشىلار باسىندا سەنىڭكىرەمەگەن دە ەدى. بىراق اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ, العاشقى ناتيجەلەر شىعا باستاعان كەزدە ولار قازاقستاننىڭ كەلەشەگى جارقىن, الەۋەتى مول ەل ەكەنىنە كوزدەرىن جەتكىزە باستادى. جانە دە الداعىنى جوسپارلاي الاتىن ەلدەر ساناتىنا قوستى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا قۇرىلعان ساياسات ۇستاناتىنى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن مەرزىمىنەن بۇرىن جۇزەگە اسىرعان ەلىمىز ەندى 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ جولىن جوسپارلاپ الدى. سوندىقتان ءتۇرلى كورسەتكىشتەرى بويىنشا قازاقستاننىڭ ينتەگرالدى قۋات ءجونىندەگى جاھاندىق رەيتينگ بويىنشا 34-ءشى ورىنعا يە بولۋى زاڭدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. حالىقارالىق رەيتينگتىك ورتالىقتار ەلىمىزدىڭ ادەمى جازىلعان ستراتەگيالىق قۇجاتتارى نەگىزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە ورىندالعان مىندەتتەرى مەن ماقساتتارىنا قاراپ شەشىم شىعاراتىنى بەلگىلى.
ارينە, سونىمەن قاتار, سوڭعى كەزدەرى كورىنىس بەرە باستاعان الەمدەگى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋدا ەلىمىزدىڭ ۇستانعان ساياساتى قۇپتارلىق ءارى قولداۋعا لايىق. قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ جاھاندىق ليدەر رەتىندە قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن حالىقارالىق مىنبەرلەردە اشىق ايتىپ كەلەدى. جالپى, وزىمىزدە نەمەسە شەت ەلدەردە جۇزەگە اسىپ جاتقان كوپتەگەن حالىقارالىق ءىس-شارالار بارىسىندا قازاقستاننىڭ الدىڭعى قاتارلى ەل ەكەنى كورىنىپ تۇرادى.
قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مۇمكىندىگى زور. ول ءۇشىن, ارينە, بارلىعىمىز جۇمىلا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. قازاقتا «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەۋشى مە ەدى. سوندىقتان 2050 جىلعا دەيىن ءۇش نەگىزگى ماقساتىمىزدى جۇزەگە اسىرا ءبىلۋىمىز شارت. جاڭا يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرۋ, مول جەراستى قازبا بايلىقتارىمىزدى سارقىماي, كەلەسى ۇرپاققا قالدىرۋ, دۇنيە جۇزىندەگى وزىق جاڭالىقتاردى اكەلىپ, پايدالانۋ باستى ۇستانىمىمىز بولۋى قاجەت. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا جوعارى ستاندارتتار ەنگىزۋ دە باستى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى. ەگەر وسىلاردى جۇزەگە اسىرا الساق, وندا وتىزدىقتان ويىپ تۇرىپ ورىن الۋىمىزعا مۇمكىندىگىمىز جەتكىلىكتى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستان – بولاشاعى زور ەل.
بىرعانىم ءايتىموۆا,
سەنات دەپۋتاتى.
ءومىر جانە ولەڭ
بىرلىك جىرى
بۇتاعى جوق قوناتىن, شالدىققاندا تالىپ كەپ,
ءۇمىتى جوق الدىندا, شاقىراتىن جارىق بوپ.
تاۋعا سوعىپ ماڭدايىن, تاسقا ءتىلىپ تابانىن,
وتان دەگەن ءبىر سوزگە, زار بوپ جۇرگەن حالىق كوپ.
تاۋبە قىلام تاڭىرگە, مەن سولاردى كورەم دە,
ەل باقىتىن بۇگىنگى ارقاۋ ەتەم ولەڭگە.
پرەزيدەنتى ەلىمنىڭ, جول باسشىسى الاشتىڭ,
جيىرما جىلدا پاش ەتكەن قازاعىمدى الەمگە!
قىرانعا ۇقساپ اسپاندا قالىقتاعان حالىقپىز,
بولاشاعىن باعامداپ, پارىقتاعان حالىقپىز.
بەرەكە مەن بىرلىگىن, مىناۋ بايتاق دالانىڭ,
امانات قىپ بۇگىنگە الىپ قالعان حالىقپىز!
اينالاعا قاراپ-اق, بولىپ جاتقان سۇمدىقتىڭ,
نە ەكەنىن ۇققانبىز, بىرلىگى جوق تىرلىكتىڭ.
ءجۇز, رۋعا بولىنبەي, ۇلت پەن ۇلىس بارلىعى,
ەل بولاتىن كۇن تۋدى, تۋى استىندا بىرلىكتىڭ.
باقىتبەك سماعۇل,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.
فوتوكۇندەلىك
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
تەرگەۋ سالاسى قامقورلىق كۇتەدى
مەملەكەت باسشىسى 2012 جىلعى 14 جەلتوقساندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاريا ەتكەن نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى جاڭعىرتۋدىڭ كەزەكتى كەزەڭىن قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن الداعى رەفورماسى شەڭبەرىندە باستاۋ قاجەتتىلىگى بولدى. اتالعان تاپسىرما شەگىندە ۇكىمەت جاقىندا پارلامەنتكە قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىن ەنگىزدى.
ءوز كەزەگىندە, كودەكستەردى جان-جاقتى تالقىلاۋ ءۇشىن ىلە-شالا سەناتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتى «قىلمىستىق قۇقىق پەن پروتسەستىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق پروبلەمالارى» اتتى كونفەرەنتسيا وتكىزگەن بولاتىن. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ دەپۋتاتتارى, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, سونداي-اق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, عالىمدار قاتىستى.
قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ زاڭنامالارىن تالقىلاي وتىرىپ, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ولاردىڭ شەشىمىنسىز جاڭا كودەكستەردىڭ نەگىزگى ماقساتتارى تولىق مولشەردە جۇزەگە اسىرىلا المايتىن ءتاجىريبەلىك ماسەلەلەردى دە كوتەردى. كودەكستەردىڭ جوبالارىندا ىسكە اسىرىلاتىن جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ, سونداي-اق, ازىرلىك-ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ كەشەنىن وتكىزۋ ءۇشىن قاجەت بولاتىن ماتەريالدىق شىعىنداردىڭ نورمالارى كوزدەلگەن.
ماسەلەن, تاجىريبەدە جەتكىلىكسىز ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامسىزداندىرۋعا بايلانىستى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تەرگەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزۋ كەزىندە جەكە ۇيالى تەلەفوندارىن, كاسىبي ەمەس بەينەكامەرالاردى پايدالانۋعا ءماجبۇر, ال ولار وسى ماقساتقا بەيىمدەلمەگەن. سونىمەن بىرگە, ءىىم اقپاراتى بويىنشا جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن بارلىعى 1097 بەينەكامەرا ساتىپ الىنىپتى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق زاڭنامانى ودان ءارى ىزگىلەندىرۋ جانە قىلمىستىق پروتسەستەگى زاڭدىلىقتىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ 2,5 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قابىلدانسا دا, قارجىلاندىرۋدىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى سوتتالعاندارعا دا, تەرگەۋدە جۇرگەن ادامدارعا دا قاتىستى «ەلەكتروندى بىلەزىكتى» قولدانۋ تۋرالى نورما ءالى دە «جۇمىس ىستەمەيدى».
1997 جىلعى 16 شىلدەدەگى قولدانىستاعى قىلمىستىق كودەكستى ەنگىزگەن كەزدە قاماۋعا الۋ تۇرىندەگى جازانى «قاماۋعا الۋ ۇيلەرىنىڭ» قۇرىلۋىنا قاراي, بىراق 2008 جىلدان كەشىكتىرمەي ورىنداۋ جوسپارلاندى, ياعني ولاردى 10 جىل ىشىندە سالۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. كەيىن جازانىڭ بۇل ءتۇرى تولىعىمەن جويىلدى, سەبەبى, وسى ۋاقىت ىشىندە بىردە-ءبىر ءتيىستى مەكەمە سالىنعان جوق. جاڭا قك جوباسىمەن جازانىڭ بۇل ءتۇرى قايتادان ەنگىزىلەدى. بۇدان باسقا, ول قازىر اكىمشىلىك قاماۋ شەڭبەرىندە كوزدەلگەن 45 تاۋلىك ەمەس, 6 ايعا دەيىن قولدانىلاتىن بولادى. بولجاۋعا سايكەس ءىىم جىل سايىن 125 مىڭنان استام ادامدى قاماۋعا الىپ وتىرادى. بۇل اتالعان ادامداردى ورنالاستىرۋعا بايلانىستى وتە ۇلكەن پروبلەما تۋعىزادى. ءىىم مالىمەتتەرىنە سايكەس جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا 7850 توسەك-ورىن ءۇشىن 95 قاماۋعا الۋ ۇيلەرىن سالۋ قاجەت, ولاردى سالۋعا جۇمسالاتىن جالپى قارجىلىق قاجەتتىلىك 104 ملرد.-تان استام تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىنسىز جازانىڭ بۇل ءتۇرىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن بولمايدى.
جاڭا قىجك جوباسىنا سايكەس تەرگەۋدىڭ باسى ءوتىنىشتى نەمەسە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حابارلامانى تىركەۋ نە ءبىرىنشى وتكىزىلگەن جەدەل تەرگەۋ ارەكەتى بولادى. دەمەك, بۇگىنگى بارلىق باس تارتۋ ماتەريالدارى اۆتوماتتى تۇردە تولىق جانە وبەكتيۆتى تەرگەۋدى تالاپ ەتەتىن قىلمىستىق ىستەرگە اينالادى. بۇدان باسقا, قك جوباسىنا بۇعان دەيىن كوزدەلمەگەن جاڭا 25 باپ قوسىمشا ەنگىزىلىپ وتىر.
ءىىم بولجاپ وتىرعانداي, ىشكى ىستەر ورگاندارى جىل سايىن 1 ملن.-نان استام قىلمىستىق ءىستى تەرگەيتىن بولادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, 2012 جىلى ءىىم وندىرىسىندە 250 مىڭ ءىس بولدى جانە بۇل رەتتە تەرگەۋشىلەر مەن انىقتاۋشىلارعا تۇسكەن جۇكتەمە رەسپۋبليكا بويىنشا بەلگىلەنگەننەن ءۇش ەسە, ءىرى وڭىرلەردە ودان دا كوپ, ال استانادا سەگىز ەسە كوپ.
سونىمەن بىرگە, ەگەر جاڭا قىجك-گە سايكەس ءىىم وندىرىسىندە 1 ملن.-نان استام قىلمىستىق ءىس بولسا, وندا ءاربىر تەرگەۋشى مەن انىقتاۋشىعا جىلىنا 223 ءىس, ايىنا 20-دان استام ءىس كەلەدى ەكەن.
سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى تەرگەۋشىلەر مەن انىقتاۋشىلاردىڭ سانى – 4469 (تەرگەۋ – 3319, انىقتاۋ – 1150), قىلمىستىق ىستەردىڭ جاڭا اۋقىمىن تەرگەۋ ءۇشىن شتاتتىق ساندى ۇلعايتۋ تۋرالى ماسەلەنى تاعى ءبىر رەت زەيىن سالىپ قاراۋ قاجەت.
قازىرگى كەزدە ىشكى ىستەر ورگاندارى تاپ بولىپ جۇرگەن كەلەسى ءبىر باسى اشىق پروبلەما – ساراپتامالىق مەكەمەلەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان ءالسىز جاراقتاندىرىلۋى, سوت ساراپشىلارى مەن عيماراتتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. اسىرەسە, سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما تاعايىندالعان كەزدە بۇل پروبلەما وتكىرلەنە تۇسەدى. رەسپۋبليكادا مۇنداي زەرتتەۋلەردى وتكىزۋگە ۋاكىلەتتى جالعىز ورگان – دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ «سوت مەديتسيناسى ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىناشىلىق كاسىپورنى 18 اۋماقتىق بولىمشەلەرى ارقىلى (فيليالدارى) قىزمەت ەتەدى, ولاردىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. جاڭا قىلمىستىق كودەكستى قابىلداۋمەن سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما جۇرگىزۋدەگى قاجەتتىلىك بىرنەشە ەسەگە وسەدى, سەبەبى, «مەديتسينالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار» جاڭا تاراۋى ەنگىزىلەدى, ولاردى دالەلدەۋ ءۇشىن كوپتەگەن كۇردەلى ساراپتامالار وتكىزۋ قاجەت بولادى. ازىرگە بۇل پروبلەما ءوز شەشىمىن تاپپاي تۇر.
وسىعان بايلانىستى, ياعني تەرگەۋ اپپاراتىنىڭ شەكتەن تىس جۇكتەمەسى كەزىندە زاڭداردىڭ ناقتى ورىندالۋىن, قىلمىستىق قول سۇعۋشىلىقتاردان زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن كەپىلدەندىرۋ وڭايعا سوقپايدى.
مەملەكەت باسشىسى قىلمىستىق زاڭ مەن قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا ۇلگىلەرىنە كوشۋدىڭ مەرزىمىن ناقتى بەلگىلەدى. ول – 2015 جىلدىڭ قاڭتارى. سوندىقتان اتالعان پروبلەمالار كوپ سوزباي, شۇعىل شەشۋدى تالاپ ەتەدى.
سەرىك اقىلباي,
سەنات دەپۋتاتى.
ماقساتتارى ءتۇسىندىرىلدى
پارلامەنت سەناتىندا زاڭناماعا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى تانىستىرىلدى. سەناتورلار الدىندا زاڭ جوباسى بويىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ بايانداما جاسادى, دەپ حابارلادى سەناتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىنداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىم بويىنشا حالىقارالىق مىندەتتەمەنى ورىنداۋ ءۇشىن جانە قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىنىڭ قورىتىندىلارىنا سايكەس ازىرلەنگەن بولاتىن. قۇجات باسەكەلەستىكتى, ساتىپ الۋلاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە سىبايلاس جەمقورلىقتى تومەندەتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
بۇل تۇزەتۋلەردە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ بىرىڭعاي ۇيىمداستىرۋشىسىن قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر. بىرىڭعاي ۇيىمداستىرۋشى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
جوعارىدا اتالعان كەلىسىمدى ورىنداۋ ماقساتىندا جوبامەن 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ۇلتتىق رەجىم ەنگىزىلەدى. ول مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا وتاندىق ءونىم بەرۋشىلەرمەن تەڭ جاعدايلاردا شەتەلدىك ءوندىرۋشىلەردىڭ دە قاتىسۋىن كوزدەيدى.