بىلتىر ەلدىڭ ىرگەسىنەن ىندەتتىڭ بەلگىسى بايقالىپ, ىلە-شالا كارانتين جاريالانعاندا ەڭ الدىمەن قينالعان كوكتەمگى ەگىسكە ەندى كىرىسكەلى وتىرعان شارۋالار بولدى. ارينە, ىلكى ساتتە ءىرى قالالاردا تۇراتىندارعا دا وڭاي تيمەگەنى انىق.
بىراق ەگىن ەگىپ, مال باققان دالا جۇرتى پاندەميا باستالعاندا ەرتەڭگى كۇنى كومەسكىلەنگەندەي داعدارىپ قالعان. دەگەنمەن كوپ ۇزاماي-اق بۇل تىعىرىقتان دا شىعاتىن جول تابىلدى. ەل ازاماتتارى قيىن ساتتە اۋىل حالقى ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ بەرگەنى كوپ بولعانىن ايتادى. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىنداعى قازالى اۋدانىندا تەك «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا جالپى قۇنى 3 ملرد 11 ملن تەڭگە بولاتىن 42 جوبا ىسكە اسىرىلدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە 150 ورىندىق اۋىلدىق كلۋب سالىنىپ, شىعىس جاستارىنىڭ جالىندى جەتەكشىسى عاني مۇراتباەۆ ەسىمىن يەلەنگەن اۋىلعا تابيعي گاز تارتىلدى. كوپتەگەن الەۋمەتتىك نىساندار جوندەۋدەن ءوتتى.
– ەلباسى باستاماسىمەن قولعا الىنعان «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىنا وراي بىلتىر بەكارىستان بي اۋىلىنا 1 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. ىرگەلى اۋىلداعى ءتۇيىندى ماسەلەنىڭ ءبىرى اۋىز سۋ جايى ەدى. ۇيلەر تولىق سەرۆيستىك جەلىگە قوسىلىپ, مەكتەپكە كۇردەلى جوندەۋ جاسالدى. تۇرعىندار بىزگە بازىنا رەتىندە ءجيى ايتاتىن پروبلەمانىڭ ءبىرى كوشەلەر ماسەلەسى بولاتىن. اۋىلداعى 10 كوشەگە اسفالت توسەلىپ, جارىق تارتىلدى, – دەيدى اۋدان اكىمى مۇرات ەرگەشباەۆ.
اۋدان ورتالىعى ايتەكە بي كەنتى «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرى ماگيسترالدى جەلىسىنە وبلىس اۋماعىندا العاشقى بولىپ قوسىلعان ءىرى ەلدىمەكەندەردىڭ ءبىرى. اۋدان اكىمدىگى ەندى قازالى قالاسىنا «كوگىلدىر وتىن» جەتكىزۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ كەتتى. قالادان كەيىن اۋدان ورتالىعىنا جاقىن ءجالاڭتوس باتىر, قاشاقباي ءپىرىموۆ جانە باسىقارا اۋىلدارىن گازداندىرۋ ءۇشىن اۋدان بيۋدجەتىنەن 22,6 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, جوبا ازىرلەنگەن. باستاما قولداۋ تاۋىپ, قارجى بولىنسە, جازدا قۇرىلىسى باستالادى.
اۋدانداعى اۋىلارالىق جولدار دا ءبىرشاما جونگە كەلىپ قالعانى بايقالادى. بىلتىر وسى جۇمىسقا 2,8 ملرد تەڭگە قارالىپ, اۋداندىق ماڭىزى بار 60 شاقىرىم, ەلدى مەكەندەر ىشىندەگى 70 كوشە جوندەلدى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قالا مەن كەنتتىڭ ەكى ارالىعىنداعى جولدى كەڭەيتۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. بيىل كاۋكەي اۋىلىنا اپاراتىن اۆتوموبيل جولى اياقتالادى. وسى جىلى قولدانىسقا بەرىلەتىن يگىلىكتەر قاتارىندا «قارلاڭ» كوپىرى مەن قوجاباقى اۋىلى, قازالى قالاسى مەن «السەيىت» كوپىرى ارالىعىنداعى جولدار تۇر. ال باسىقارا مەن اباي ەلدى مەكەنىنىڭ ارالىعىنداعى 20 شاقىرىم جولدى جوندەۋدى جالعاستىرۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 306 ملن تەڭگە ءبولىندى. وسى جىلى ايتەكە بي كەنتىندە 5, قازالى قالاسىنداعى 10 كوشە اسفالتتالادى. «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا ايتەكە بي كەنتىنەن 20 كوشەنى اسفالتتاۋ ءۇشىن ءتيىستى باسقارمالارعا ۇسىنىس بەرىلدى. وسىنداي جۇمىستار ارقىلى اۋداندا جول ساپاسى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. 2017 جىلى اۋدانداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 66,4 پايىزى جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق جاعدايدا دەپ باعالانسا, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 75,6 پايىزعا جەتتى.
پاندەميا كەزىندە جۇمىسىنان ايىرىلىپ, كاسىبى توقتاعان جۇرتتىڭ قينالىپ قالماۋىنا باسا ءمان بەرىلدى. وسى باعىتتا اۋداندا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى» باعدارلاماسى ارقىلى بىرقاتار جوبالار دايىندالىپ, مىڭداعان تۇرعىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى. «ەڭبەك» باعدارلاماسى ارقىلى 928 قازالىلىق 555 مىڭ تەڭگەدەن قايتارىمسىز گرانت الدى. بۇل كوپ ادامنىڭ كاسىپپەن اينالىسىپ, ءىس باستاۋىنا سەبەپكەر بولدى.
سوڭعى جىلدارى قازالىدا قۇرىلىس قارقىندى جۇرۋدە. وتكەن جىلدىڭ وزىندە قۇنى 2,9 ملرد تەڭگە بولاتىن 15 نىساننىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, ونىڭ ونى قولدانىسقا بەرىلدى.
قازىر 600 ورىندىق مادەنيەت ءۇيى, اۋىسىمىنا 250 كەلۋشىگە ارنالعان ەمحانا, قازالى قالاسىن گازداندىرۋ, جانقوجا باتىر مەن مايداكول ەلدى مەكەندەرىندەگى تۇرعىن ۇيلەرگە سەرۆيستىك اۋىز سۋ جەلىلەرىن تارتۋ ءجۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ بارلىعى جىل ىشىندە اياقتالادى دەپ جوسپارلانۋدا.
سىرداريانىڭ ەكى جاعالاۋىن قاتار جايلاعان اۋدان حالقى ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى كوپىر ەكەندىگى بەلگىلى. وسىدان 2 جىل بۇرىن السەيىت تۇسىندا ستاتسيونارلى كوپىر سالىنىپ, قازالى مەن ارال تۇرعىندارىنىڭ قۋانىشىنا كۋا بولعانبىز. ەندى اۋدان جۇرتى قىس پەن كوكتەمدە ارنادان الىنىپ, ەلدىڭ قاتىناۋىنا قيىندىق تۋعىزىپ جۇرگەن «قارلاڭداعى» قالقىمالى كوپىر ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋدى ءجيى كوتەرىپ ءجۇر. تۇرعىندار تالابىنا بايلانىستى بيىلعى جىل بيۋدجەتىنەن كوپىر قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن ازىرلەپ, ساراپتامادان وتكىزۋگە 80,3 ملن تەڭگە ءبولىندى. اۋدان اكىمدىگى قۇجات دايىن بولعان ۋاقىتتا ءتيىستى ورىندارعا قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋعا ۇسىنىس بەرەدى.
بىلتىرعى پاندەميا ەلدىڭ بىرلىگى سىنعا تۇسكەن ءسات بولدى. جۇمىلعان جۇرتتىڭ ارقاسىندا تالاي جاقسى باستامالار جۇزەگە استى. اۋدانداعى ەرىكتى جاستاردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كاسىپكەرلەردەن 2 ملن تەڭگەدەن استام قارجى جينالىپ, وعان جۇزدەگەن وتباسىعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلدى. جاستار رەسۋرستىق ورتالىعى جانىنان «راقمەت» دۇكەنى ىسكە قوسىلىپ, 100-گە جۋىق وتباسى قاجەتتى تۇرمىستىق زاتتارمەن تەگىن قامتاماسىز ەتىلدى. قازالى قالاسى مەن قۇمجيەك, ع.مۇراتباەۆ اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ ەرىكتىلەرى 3 وتباسىعا ءۇي سالىپ بەردى, «قارەكەت» قورى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج بەس شاڭىراققا باسپانا كىلتىن تابىس ەتتى. جەرگىلىكتى ءىرى كومپانيالار دا قولۇشىن سوزىپ, ورتاق ىسكە ۇلكەن ۇلەس قوستى. بىلتىر جىل سوڭىندا قازالى اۋدانارالىق ارۋحاناسىنان «پەترو قازاقستان قۇمكول رەسورسيز» اق دەمەۋشىلىگىمەن وتتەگى ستانساسى اشىلدى. زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان ستانسا قازالىمەن كورشىلەس ارال, قارماقشى اۋدانى مەن بايقوڭىر قالاسىن وتتەگىمەن قامتاماسىز ەتە الادى.
بىردە تولىپ, بىردە سولىپ اعاتىن سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسى بىلتىر كۇرت ءتۇسىپ, ەگىستىڭ سۋدان قالۋ قاۋپى تۋعانىن ديقاندار ءالى ۇمىتا قويعان جوق. ءتيىستى ورىنداردىڭ سۋ تاپشىلىعى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامىنا وراي اۋدان كولەمىندە 17 675 گەكتارعا ءتۇرلى داقىل ەگۋدە ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىنا باسا ءمان بەرىلدى. تاپشى سۋدىڭ ءوزىن ءتيىمدى پايدالانعان ديقاندار كۇزدە قامبانى تولتىرىپ, قازالى وبلىس كولەمىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋدەن «ۇزدىك اۋدان» اتاندى.
تمد ەلدەرى مەن پولشاعا اقتالعان كۇرىش پەن كۇرىش ۇنتاعى ەكسپورتتالدى. بۇدان بولەك 1 مىڭ توننادان استام بالىق ونىمدەرى رەسەي, دانيا, گەرمانيا, گرۋزيا, قىتاي مەملەكەتىنە جونەلتىلدى. بىلتىردان باستاپ «وردا قىزىلوردا» جشس اۋداننان گەرمانياعا قامىس ەكسپورتتاي باستادى.
اۋداندا ءتورت ت ۇلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ كوبەيۋىنە تۇرعىنداردىڭ جەكە قاراجاتتارىنان بولەك مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ دا كوپ كومەگى تيۋدە. كارانتيندىك شەكتەۋلەرگە قاراماستان, بىلتىر اۋدانداعى كاسىپورىنداردا 15,5 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. اۋداندا تەپلوۆوز بەن ۆاگون جوندەۋ قىزمەت ەجەلدەن جولعا قويىلعان. كەرەگىن سىرتتان تاسۋدىڭ تيىمسىزدىگىن تۇسىنگەن جۇرت سوڭعى جىلدارى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قاتار اسفالت, بەتون, تىگىن ءوندىرىسىن ورىستەتىپ وتىر. بۇل سالاداعى كاسىپ يەلەرى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ايقىن سەزىنۋدە.
جىل ىشىندە ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا 1 250 ادام 3 ملرد تەڭگە قايتارىمسىز گرانت پەن نەسيە الدى. بىلتىر اۋداندار اراسىندا العاش رەت قازالىدا سىيىمدىلىعى 500 توننا بولاتىن كوكونىس پەن جەمىس-جيدەك قويماسى اشىلدى. بۇل اۋداندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر.
قىزىلوردا وبلىسى,
قازالى اۋدانى