ىقتيمال تاسقىنعا – ۋاقتىلى توسقىن

شىعىس قازاقستاندا سۋ تاسقىنى قاۋپى ءتونىپ تۇرعان 94 ەلدى مەكەن انىقتالدى. اتاپ ايتساق, وسكەمەن قالاسى, التاي, كاتونقاراعاي, تارباعاتاي, گلۋبوكوە جانە بورو­دۋليحا اۋداندارىن سۋ باسۋى مۇم­كىن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قاۋىپتىلىكتىڭ دەڭگەيى ورتاشادان جوعارى. ازىرشە ايماقتا ءتىلسىز جاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جوبا-جوسپارلار قۇرىلىپ جاتىر. 10 اقپاننان باستاپ سۋ باسۋ قاۋپى بار ۋچاسكەلەردى تەكسەرۋ, سونداي-اق وبلىس اۋماعىنداعى گيدرولوگيالىق جاعدايعا اەروۆيزۋالدى مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇمىستارى باستالادى.

ءۇلبى, تاۋلى ءۇلبى, ەرتىس وزەنى­نە, وسكەمەن سۋ ەلەكتر ستانساسىنان ءشۇلبى سۋ قويماسىنا دەيىنگى ارالىققا جۇرگىزىلگەن اەروۆيزۋالدى زەرتتەۋ جاعدايدىڭ تۇراقتى ەكەنىن كورسەتەدى. الايدا ءار-ءار تۇستا مۇز قاتۋ بايقالعان. جالپى, كوپ وزەندەگى مۇز 2018-2020 جىلداردىڭ كورسەتكىشتەرىنە قاراعاندا قالىڭ. مىسالى, بۇقتىرما وزەنىندە مۇز­دىڭ قالىڭدىعى 60-70 سانتيمەتر. سول ءۇشىن دە بۇقتىرما, ەرتىس, كۇرشىم, ءۇلبى وزەندەرىندە مۇز جارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 18 ۋچاسكە بەلگىلەندى.

سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن قاجەتتى قاراجات بولىنەدى. ول قارجى الدىمەن جارىلىس جۇمىستارىنا جانە جاعالاۋدى نىعايتۋعا جۇمسال­ماق. سونىمەن قاتار وبلىس باسشى­لىعى بارلىق سۋقويماسىنداعى سۋ دەڭگەيىن باقىلاۋدى كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتىپ وتىر.

بىرقاتار اۋداندا جەردىڭ توڭى 1,5 مەترگە جەتكەن. نەگىزىنەن وڭىردە توڭنىڭ قاتۋىنىڭ ورتاشا دەڭگەيى 32-97 سم بولسا, قاردىڭ بيىكتىگى 5-40 سانتيمەتردى قۇراپ وتىر. ال كۇزگى جاۋىن-شاشىننىڭ مول تۇسۋىنەن التاي, كۇرشىم, كاتونقاراعاي, اباي, زايسان, كوكپەكتى, بورودۋليحا, بەسقاراعاي اۋداندارىندا توپىراقتىڭ قاتۋى ءبىر مەتردەن اسىپ كەتكەن. توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى توڭنىڭ ءالى دە قالىڭداۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. وبلىس باس­شىلىعى وتكەن جىلداردا بول­عان سۋ تاسقىنىن ەسكەرە وتىرىپ, جەرگىلىكتى جەردە كوميسسيا قۇرىپ, الدىن الۋ جۇمىستارىن بۇ­گىن­نەن باستاپ ۇيىمداستىرۋدى تاپ­سىرىپ وتىر. «جامان ايتپاي جاقسى جوق», ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكت­تەردى دايىنداپ, ولاردى بەلگىلى تالاپتارعا سايكەس جابدىقتاپ قويۋ قاجەت. كوپ جىلدان بەرى سي­نوپ­تيكتەردىڭ بولجامى بويىن­­شا, وبلىس وزەندەرىندەگى سۋ تاس­قى­نى ادەتتە ناۋرىزدىڭ ەكىن­شى ون­كۇندىگىنەن باستالىپ, ماۋسىمنىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىنىڭ ورتاسىنا دەيىن جالعاسادى. وزەندەردەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت ارتۋى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋىنە, كولدەنەڭ كەلىپ قوسىلعان ۇساق بۇلاقتارعا جانە جاۋىن-شاشىنعا بايلانىستى.

قازىرگى ۋاقىتتا تاسقىندى بولدىرماۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار ىستەلىپ جاتىر؟ بىرقاتار اۋدان باسشىلارىمەن حابارلاسىپ كوردىك.

التاي اۋدانىندا ءتىلسىز جاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاجەتتى كۇشتەر ساقاداي ساي. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى شەتكى ەلدى مەكەندەر مەن جەكە سەكتور تۇرعىندارى ءۇشىن قاۋىپتى. دەسە دە الدىن الۋ جوسپارى قۇرىلعان. مونيتورينگ ناتيجەسىندە سۋ باسۋ قاۋپى بار جەكە سەكتوردىڭ كوشەلەرى انىقتالدى. قالا كوشەلەرىنە باقىلاۋ جاسالىپ, جەكە سەكتوردا قار تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇلاق كوزدەرىنە قويىلعان قۇبىرلاردى دا تازالاۋ باستالدى. الدىن الۋ جۇمىستارى – اۋدان اكىمى قاليحان بايعونىسوۆتىڭ ۇنەمى قاداعالاۋىندا. قاداعالاماسقا بولمايدى. 2018 جىلعى توپان سۋ زۋبوۆ اۋىلىن عانا ەمەس, تەمىر­جولدى دا باسقان. بيىل اتالعان ەلدى مەكەندەگى پوگانكا وزەنىنىڭ جاعالاۋى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ارقىلى بەكىتىلدى.

كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى كوروبيحا جانە اقسۋ اۋىلدىق وكرۋگ­­تەرىندەگى بۇقتىرما مەن سولو­نوۆكا وزەندەرى كوكتەمدە ارناسىنان شىعۋى مۇمكىن. اۋدان باسشىلىعى تاراپىنان تەحنيكالاردى, ينەرتتى ماتەريالداردى ازىرلەپ قويۋ تاپسىرىلعان.

تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اكىمى دە جاعدايدى باقىلاۋىندا ۇستاۋ ءۇشىن قاراسۋ, قۇيعان, قابانباي اۋىل­دىق وكرۋگتەرىنىڭ سۋ باسۋ قاۋپى بار اۋ­ماق­­­تارىن ارالاپ شىقتى.

گلۋبوكوە اۋدانى, ۋۆاروۆو اۋىلىنىڭ تۇسىندا قاڭتاردىڭ ورتاسىندا ەرتىس وزەنى ارناسىنان كوتەرىلىپ ۇلگەرگەن. ايتەۋىر شۇعىل تۇردە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ كۇشىمەن 20 توننا ينەرتتى ماتەريال 500 قاپقا سالىنىپ, جاعالاۋ نىعايتىلعان. گلۋبوچانكا وزەنى دە كوكتەم شىعا ارناسىنان اسىپ كەتۋى مۇمكىن. تاسقىننىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اۋدان باسشىلىعى وزەننىڭ جيەگىندەگى اعاشتاردى كەسىپ, تازالاۋدى تاپسىرعان.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءار تۇرعىن وزىنە تيەسىلى اۋماقتاعى قاردى شىعارىپ, بۇلاق كوزدەرىن, قۇبىر­­لاردى قوقىستان تازارتىپ وتىر­عاندارى ابزال. الدا-جالدا سۋ كەلە قالسا, ارناسىن بۇرۋ ءۇشىن ينەرتتى ماتەريالدار مەن قاپ دايىنداپ قويسا دا ارتىق ەتپەيدى. بۇل – توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى ماماندارىنىڭ كەڭەسى. ال ءتىلسىز جاۋ اۋىزدىقتاۋعا كونبەيتىن بولسا, دەرەۋ 112 نومىرىنە قوڭىراۋ شالىپ, جاعدايدى حابارلاۋ قاجەت.

شىعىس قازاقستان وبلىسى