كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, قارىمدى قالامگەر مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ «وشپەس ەرلىك» ماقالاسىن (№20,29 قاڭتار, 2021 جىل)وقىپ شىققاننان كەيىن ەسىمە كونستانتين سيمونوۆتىڭ «تىرىلەر مەن ولىلەر» ەپوپەيالىق رومانى ءتۇستى. وندا اسكەر سانى, قارۋ-جاراق سانى, تۇرلەرى, جويقىن, قىرعىن شايقاستاردىڭ تاريحي مالىمەتتەرى قيساپسىز.
22 ميلليون ادامدى جەر جاستاندىرعان سۇمدىقتىڭ ەنتسيكلوپەدياسى ىسپەتتەس. دەگەنمەن, ويىما سوعىس پەن جەڭىستىڭ ۇلى تاريحى جايلى وقىپ-توقىعاندارىمنىڭ اراسىنان ۆاسيل بىكوۆتىڭ شىعارمالارى ۇلكەن اسەر بەرەدى. نەگە؟ بەلارۋستىڭ وسى ءبىر عاجايىپ جازۋشىسىنىڭ سوعىستاعى ۇلى جەڭىستىڭ قالاي كەلگەنى, قالاي كەلەتىنى جايىندا جاسايتىن وزىندىك وزگەشە پايىمى تاڭعالارلىق. ول جەڭىسكە اسكەردىڭ قالىڭ قولى, قاپتاعان قارۋ-جاراعىنان بۇرىن ادام-جاۋىنگەردىڭ جەكە باسىنىڭ نامىسى ءۇشىن, ارى ءۇشىن قۇرباندىققا سانالى تۇردە بارا الاتىن ەرەن ەرلىگى جەتكىزەدى دەگەندى بىلدىرەدى. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ تۋرالى جازعاندا, مىنە, سول جارىق دۇنيەگە ەرلىگى رۋحىمەن كەلەتىن ەرەكشەلەردى ەسكە سالادى. قالىڭ اسكەردىڭ قاتارىنداعى قاندى شايقاستىڭ اڭگىمەسى باسقا. وندا كىم قانشا جاۋدىڭ جانىن الدى, كىمنەن كىم اسىپ ءتۇستى, ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. ساناپ تۇرعان ەشكىم جوق. ال سنايپەردىڭ جاعدايى باسقا.
مەرگەندىك – اڭدىسقان جاۋ الماي قويمايتىن جەكپە-جەك. قىلت ەتكەندى قىلپىپ تۇسىرەتىن جىلدامدىق. باسقاشا ايتقاندا, بۇل تۋا بىتەتىن قاسيەت. دالامىزدىڭ «سۇرمەرگەن» دەگەن اتاۋىنىڭ ارعى تۇبىندە سول جاتىر. شۆەد ساياحاتشىسى, گەوگراف ءارى ەتنوگراف سۆەن گەردين: «...قورشاعان تابيعاتقا قاراپ قازاقتار جەردى جاقسى ءبىلىپ, سەزىنە الاتىن, قىراعى كوزدى ەكەنىن ايتۋعا بولادى. ءاربىر اعاشتى, جەردە جاتقان ءاربىر تاستى بىلەدى, تاستار كوپ نە از بولاتىن جەرلەردى, توپىراقتىڭ بارلىق تەگىس ەمەس تۇستارىن بايقاپ, ەسىندە ۇستايدى, ونداي جەردە ەۋروپالىق ادام ەرەكشە قۇرالداردىڭ كومەگىنسىز جول تابا المايدى. قازاق كۇنشىعىستان كورىنگەن اتتىڭ ءتۇسىن, باسقا جولاۋشى بىردەڭە كورەمىن دەپ اۋرە بولىپ جاتقاندا, بىردەن اجىراتىپ الادى. قازاق جولاۋشىعا كۇشتى بينوكلمەن قاراعان كۇننىڭ وزىندە قارا نۇكتە بولىپ كورىنەتىن اربانىڭ ءارى, نە بەرى قوزعالىپ بارا جاتقانىن بىردەن بىلەدى», دەپ جازعانى ەسكە تۇسەدى. وزگە مەرگەندەردەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ ارتىقشىلىعى, ول – الگىندەي قاسيەتتى ۇلتتىڭ ۇلى, دالا پەرزەنتى. نەمىستىڭ اتتان اينىمايتىن ت ۇلىپ جاساپ قويعان امال-ايلاسىن سول قانىندا بار بايقاعىشتىعى بولماسا اڭداي الار ما ەدى؟!
دالامىزدا مەرگەندەردى كوزدەپ اتاتىندار نەمەسە كەزەپ اتاتىندار دەپ ەكىگە ءبولىپ اتاعان. كەزەپ اتاتىندار وتە جىلدام بولعان. ى.سۇلەيمەنوۆ 289 جاۋدى جايراتقاندا ونىڭ الگىندەي ەرەكشەلىگىن باعامدايمىز. قىبىر ەتكەندى كوزدەپ جاتپاي, قولما-قول كەزەپ اتىپ, جايراتىپ سالاتىن بولعان. ول دا ءوز داۋىرلەرىندە نە كورمەگەن قازاقتىڭ جاۋ كورگەندە سالعان جەردەن ساداقتاي تارتىلىپ شىعا كەلەتىن سايىپقىراندىق بەلگىسى دەگەن ءسوز.
سوعىسقا كىرگەنىنە نەبارى ەكى جارىم ايدا سۇرمەرگەنىمىز 217 جاۋدى جەكە-دارا جايپاعاندا (كالينين مايدانى) ايتىلاتىن اقيقات: ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا بىردە-ءبىر سنايپەر مۇنداي ناتيجەگە قول جەتكىزىپ كورمەگەن. اتاقتى اسكەر باسشىلارى وعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋدى ۇسىنعان. ءۇش بىردەي گەنەرال قولداپ جاتسا دا ەسىل ەرگە سول اتاق بەرىلمەدى. قاسىم قايسەنوۆ: «سوعىستا كوپ جاۋىنگەر باتىر اتاعىن الىپ جاتتى, ال ەندى سونىڭ تالايى نە ءۇشىن العاندارىن دا بىلمەيدى», دەگەنىن قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنبىز.
ى.سۇلەيمەنوۆتىڭ مايدان شارلاعان ەرلىگى ەلگە دە جەتىپ جاتتى عوي. ول تۋرالى جارىقتىق جامبىل جىر, بالتاباي ادامباەۆ داستان شىعاردى. وسى ورايدا, ماقالادا كورسەتىلگەن گەنەرال-لەيتەنانتتىڭ ەستەلىگىن قايتالاي كەتكىم كەلەدى. «مەرگەندەردىڭ ارميالىق مەرگەندىك جارىسىندا ءسوز سويلەگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ: «مەن نەگە موسكۆانى قورعادىم, مەنىڭ قازاقستانىم موسكۆادان الىستا. موسكۆا – بارلىق كەڭەس ادامدارىنىڭ استاناسى. ول – مەنىڭ دە استانام. مىنە, موسكۆانى قورعاۋىم وسىدان شىعادى. مەن ەگەر جاۋدى توقتاتپاسام, قۇرتپاسام, ول مەنىڭ قازاقستانىما دا جەتۋى مۇمكىن», دەپ ايتقانىن جازعان. وسىنى ايتقان ى.سۇلەيمەنوۆكە موسكۆا باتىر اتاعىن قيمادى.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد قيىر شىعىستىڭ قارلى بورانىندا نۋ ورماندى مەكەندەيتىن, ۇزىن-سانى قازاقتىڭ ءبىر اۋىلىنا دا جەتپەيتىن نانايلاردىڭ وجەتتىگىنە بەكەر توقتالماعان. ماكسيم گاسسير دەگەن نانايلىق مەرگەن 237 جاۋدى جايراتىپ, سول ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن عانا ماراپاتتالعانىن مۇلدە مىسە تۇتپاي, ەشكىمنەن جاسقانباي, جاعادان الىپ, تەبىنىپ تەڭدىك سۇراعان, اقىر سوڭىندا ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ جارلىعىمەن اتاقتى دەرسۋ ۋزالانىڭ ءىنىسى م.گاسسيرگە رەسەي باتىرى اتاعىن بەرگەنىن جاي ايتا سالعان جوق. ايتايىن دەگەنى – الاقانداي نانايلاردىڭ ۇلتتىق نامىسقا شاپقان وجەتتىگى. ءبىز كوپ جاعدايدا «قۇداي سالدى, ءبىز كوندىكتىڭ» اۋەنىمەن جۇرە بەرەمىز.
تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل قان مايداندا مەرت بولعان ى.سۇلەيمەنوۆكە قاجەتى جوق, قازاققا كەرەك. قازاقتىڭ رۋحىنا كەرەك, قازاقتىڭ تاريحىنا كەرەك, قازاقتىڭ نامىسىنا كەرەك, ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرۋ داۋىرىنە كەلىپ جەتكەنىن كورۋ ءۇشىن كەرەك. ەرلىكتانىمسىز, سونىڭ دالەلى – ەرلەردىڭ ەسىمدەرىن ەل ەسىندە ساقتاپ قالۋدىڭ مۇمكىندىگىن جوعالتىپ الماعانىمىز ءلازىم.
نەسىپبەك داۋتاي ۇلى,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى