ۇلتتىق جازۋ رۋحىمىزدى جاڭعىرتادى

– انار مۇراتقىزى, پرە­زيدەنتىمىز لاتىن گرافي­كا­سىنداعى الىپبيگە كوشۋ ما­سەلەسىندە اسىعىستىق تا­نى­­تۋعا بولمايتىنىن, ۇلت ءۇشىن تاع­دىرشەشتى باستامادا ناۋ­قانشىلدىققا جول بەرىل­­مەۋى كەرەكتىگىن باسا ايتىپ كەلەدى. دەسە دە لاتىن قار­پىنە كوشۋ بۇگىن نەمەسە كەشە تۋىن­داعان بەتبۇرىس ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ءالىپبي دايىنداۋ ءىسى كە­مەرىنە جا­­قىندادى, ناقتى ءپى­سىپ-جە­تىلدى دەپ ايتا الامىز با؟

– جاڭا الىپبيگە كوشۋ ماسە­لەسى وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى تۇڭعىش رەت قوعام تالقىسىنا ۇسىنىلدى. ونىڭ باستاماشىسى اكادەميك ءابدۋالي تۋعانباي ۇلى قايدار بولدى. سول كەزدەن بەرى بۇل ماسەلەنىڭ قوعامدا تالقىلانۋى توقتاعان جوق. ساياسي شەشىم 2017 جىلى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» ما­قا­لاسىندا شىقتى. ەلباسىنىڭ جار­لىعىمەن 2018 جىلى اكۋت نەگىزدى ءالىپبي بەكىتىلدى. بۇل جال­پىحالىقتىق رەفورما و باستان-اق دەموكراتيالىق ءپرين­تسيپتى بەرىك ۇستاندى. ءسويتىپ, 2019 جىل­دىڭ قازانىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىق تاراپىنان اكۋت الىپبيگە قاتىس­تى جۇرتشىلىق سىنىن ەسكەرىپ, عا­لىمدارعا ءالىپبيدى قايتا جەتىلدىرۋدى تاپسىردى.

عالىمدارىمىز پرەزي­دەنت تاپسىرماسىن زور جاۋاپكەر­شىلىكپەن ورىندادى. ءالىپبيدى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇرت­شىلىق تاراپىنان سىنالعان ءاربىر تاڭبا عىلىمي تۇرعىدان تەكسەرىلدى, سونىڭ نەگىزىندە كەيبىر قولايسىز دەپ تا­نىلعان تاڭبالار اۋىستىرىلدى. جە­تىلدىرىلگەن ءالىپبي جوباسىنداعى ءاربىر ءارىپتىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى جاسالدى. جوبانى ازىرلەۋ كەزەڭىنە وتان­دىق قانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدە قازاق ءتىلىن عى­لىمي تۇرعىدا زەرتتەيتىن بىردەن-ءبىر مەكەمە احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جاۋاپتى بولسا, ءالىپبي جوباسىن اپروباتسيادان وتكىزۋ كەزەڭىنە ء«تىل-قازىنا» ورتالىعى جاۋاپتى بولدى. ينستيتۋت عالىمدارى تاراپىنان ۇسىنىلعانىمەن, جوبا وتاندىق عىلىمي قاۋىمداستىق ماقۇلداۋىنان وتۋگە ءتيىس, سون­­دىقتان ەلىمىزدىڭ بەدەلدى ءتىل­تا­نۋشىلارى مەن فيلولوگتەرىنەن تۇراتىن ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىندا جوبا تالاي تالقىدان وتكىزىلىپ بارىپ, ابدەن قىرنالىپ, تۇزەلىپ بەكىتىلدى.

ەندىگى كەزەكتە جەتىلدىرىلگەن ءالىپبي جوباسى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى قازاق ءتىلىن كيريلليتسادان لاتىنگرافيكالى الىپبيگە كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قا­راۋىنا تاپسىرىلادى. بۇل جاڭا ءالىپبيدى بەكىتۋ كەزەڭى جاقىن ەكەنىن كورسەتەدى, سوندىقتان ونى قولدانىسقا ەنگىزۋدى باس­تاۋ شارالارىنىڭ اۋىلى دا الىس ەمەس. قوعام بۇعان ابدەن دايىن, اسىرەسە جاستار اراسىندا تسيفرلى تەحنيكا ارقىلى قارىم-قاتىناستا لاتىن ءالىپبيى الدەقاشان كەڭىنەن قولدانىلىپ جۇرگەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى, ءبىزدىڭ بولجامىمىزشا, قوعام جاڭا الىپبيمەن جازۋدى جىلدام يگەرىپ كەتە الادى.

– لاتىن قارپىندەگى قازاق ءالىپبيىنىڭ وزدەرىڭىز ازىرلەگەن سوڭعى نۇسقاسىنا ناقتى قان­داي وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن اتاپ وتسەڭىز؟

 – جەتىلدىرىلگەن ءالىپبي جو­باسى اكادەميك ءابدۋالي قاي­داردىڭ العاشقى جوباسىنان باستاۋ الادى. مۇنى ازىرلەۋگە وتاندىق بەدەلدى ءتىلتانۋشىلار, سونىڭ ىشىندە اكادەميك رابيعا سىزدىقتىڭ جازۋ تەورياسى بو­يىنشا عىلىمي مەكتەبىنىڭ وكىلدەرى – ءالىپبي ءتۇزۋ, ەملە جا­ساۋعا قا­تىستى ءتىل عىلىمىنىڭ ارنايى سالالارى گرامماتولوگيا, فونەتيكا, فونولوگيا, ورتو­لوگيالىق كوديفيكاتسيا, جازۋ تەوريا­سى مەن ءتىل مادەنيەتىنىڭ ماماندارى قاتىستى.

جوبانىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جۇرگىزگەن عىلىمي-زەرتتەۋلەر ايا­سىندا جاسالدى. جاڭا ءالىپبي مەن ەم­لە ا.بايتۇرسىن ۇلى نەگىزىن قا­لا­عان ۇل­تتىق جازۋدىڭ باستى پرين­تسيپتەرىن نەگىز­گە الدى. الەم­دىك جازۋ تاجىريبەلەرىن ەسكەردى.

جەتىلدىرىلگەن جاڭا ءالىپبي جوباسىندا 31 تاڭبا بار, دياكريتيكا سانى: 4: ۋملاۋت (  ̈ ), ماكرون ( ˉ ), سەديل ( ̧), برەۆيس (  ̌ ); دياكري­تيكامەن بەرىلگەن ءارىپ سانى: 6 (ä, ö, ü, ğ, ū, ş); ء«بىر دىبىس – ءبىر ءارىپ» پرينتسيپىنە تولىق سايكەس, ديگرافتار جوق; ۇلتتىق ءتىلدىڭ 28 دىبىسىن تولىق قامتيدى; شەتتىلدىك سوزدەگى دىبىس تاڭباسىنا Vv (ۆ), Ff (ف), Hھ (ح) ارىپتەرى الىندى;

نەگىزگى ارتىقشىلىعىن اتا­يىق. بىرىن­شىدەن, دىبىستاردىڭ ءارتۇرلى قاسيەتىنە جەكە دياكريتيكا الىندى. بۇل وقىلىمدى جەڭىلدەتەدى, ءتىلدىڭ دىبىس قورى­نىڭ ءالىپبيى جۇيەسىندەگى كورىنىسىن بەدەرلەيدى.

ەكىنشىدەن, حالىقارالىق تاجىريبە ەسكەرىلدى. مىسالى, حالىقارالىق لاتىن جۇيەسىندە ۋملاۋتتىڭ ءبىر عانا ماعىناسى بار – داۋىستى دىبىستىڭ جىڭىش­كەلىگىن ءبىلدىرۋ.

ۇشىنشىدەن, كيريلدەگى ۋ ءار­پىنىڭ ورنىنا ەرىندىك دىبىسقا جۇرەتىن U تاڭباسى, ال ي, ي ورنىنا ءى تاڭباسى الىندى. بۇل ۋ مەن ي دىبىسى بار سوزدەردىڭ ءماتىن ىشىندە بىردەن تانىلۋىنا ىڭعايلى: uran, vakum; uaqyt, sauda, juu, tuu; ءىne, ءjىyn, ءkögoraى, ءaىdar; ءىnstىtut, inovasia, titul. شەتتىلدىك سوزدەردى حالىقارالىق جازۋ كەڭىستىگىندەگى تۇرقىنا ۇق­ساس تاڭبالايدى: universitet, respublika, turizm. بۇل الەمدىك ءبى­لىم كەڭىستىگىمەن ينتەگراتسيا ءۇشىن قولايلى.

تورتىنشىدەن, مەكتەپ وقۋشى­لارى مەن شەتتىلدىكتەردىڭ ءارىپ تانۋىنا, ولارعا ءتىلىمىزدىڭ دى­بىستىق جۇيەسىن جىلدام ءارى تەز ۇيرەتۋگە ىڭعايلى.

بەسىنشىدەن, جازبا كوممۋني­كاتسيانى جەڭىلدەتەدى. ديا­كري­تيكامەن بەرىلگەن ارىپتەردىڭ بار­لىعىنىڭ جالپى جيىلىگى وتە تومەن, ياعني ولار كوپ بولمايدى. مىسالى, ä ء(ا), ö ء(و), ü ء(ۇ), ū (ۇ), ğ (ع), ارىپتەرىنىڭ 5-ەۋىنىڭ جالپى جيىلىگىن قوسقاندا, ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن جالعىز /ا/ ارپىنەن ءتورت ەسە از بولادى. جيىلىگى جو­­­عارى ش دىبىسىنا دياكريتي­كاسى ءارىپ استىنان تۇسەتىن, قول­دى جولدان ۇزبەي جازۋعا بولاتىن /ş/ ءارپى الىندى: Şämşı, şەşım. قولجازۋعا ىڭعايلى, كوز­شالىمعا قولايلى.

بۇگىندە ءتىلتانۋشى عىلىمي قاۋىمداس­ت­ىقتىڭ كوپشىلىگى, قا­لىڭ جازارمان مەن وقىرماننىڭ باسىم بولىگى وسى جوباعا توق­تالىپ وتىر.

– جاڭا ەرەجەمىزدىڭ ەرەك­شەلىگى رەتىندە نەنى ايتار ەدىڭىز؟

– ەملە جوباسى بىرنەشە كە­زەڭدە ازىرلەندى:

1-كەزەڭدە احمەت بايتۇر­سىن­­ ۇلى اتىن­داعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ەملە ەرەجەلەرىنىڭ عىلى­مي تۇجىرىمداماسىن ازىر­لەدى. وندا:

– ەملە حالىق ءتىلىنىڭ دىب­ىس­تىق قور الەۋەتىن كەڭىنەن قامتۋى;

– بازالىق نورمالاردى ساق­تاۋى ءتيىس. مۇندا بازالىق دەپ, الىپبيلەر اۋىسسا دا وزگەرمەيتىن, ۇلتتىق ءتىل زاڭدىلىقتارىنا ساي­كەس قالىپتاسقان تۇراقتى جازۋ نورمالار جۇيەسىن ايتامىز.

– جاڭا ەملە قولدانۋعا وڭ­تايلى, تەحنيكالىق جاقتان ءمو­بيلدى, جيناقى بولۋى كەرەكتىگى نەگىزدەلدى.

2-كەزەڭدە تۇجىرىمداماعا سايكەس ينستيتۋت ەملە جوباسىن ازىرلەدى;

3-كەزەڭدە ء«تىل-قازىنا» ورتا­لىعى ەملە جوباسىن مادەني جۇرت­­شىلىق اراسىندا ءتۇرلى سىنامادان, ساراپتامادان وتكىزدى. سىناما جۇمىستارى ەملەنى جە­تىلدىرۋگە كوپتەن-كوپ سەپتىگىن تي­گىزدى.

ەملە ەرەجەلەرى 9 تاراۋدان تۇرادى: ارىپتەر ەملەسى (42 ارىپ­تەن 32 ءارىپ ەم­لەسىنە قىس­قاردى, بالامالارى تابىلدى); ءتۇبىر مەن قوسىمشانىڭ; بىرگە, بولەك, دەفيس­پەن جازىلاتىن سوزدەردىڭ; باس ءارىپ پەن قىسقارعان سوزدەردىڭ ەملەسى; كىر­مە سوزدەردىڭ جانە تاسىمال ەملەسىن قامتيدى.

جاڭا ەملەدەگى جاڭالىقتارعا توقتا­لايىق. بىرىنشىدەن, بارلىق سوزدەردىڭ گرافيكالىق بەينەسى (كەسكىنى) جاڭاردى (مىسالى: Qazaqstan, täuelsızdık, ruhani jaŋğyru). جازۋ پرينتسيپتەرىمىز نەگىزىنەن ساق­تالعانىمەن, سوز­دەر­دىڭ جازبا ماتىندەگى كەس­كىن­دە­رى باسقا – «لاتىنشا» تۇرپات ال­دى.

ەكىنشىدەن, شەتتىلدىك سوز­دەردىڭ ورفوگرامماسى وزگەردى (مىسالى: prodüser, büdjet, اnsäm­bl, piesa, subekt, konünktura, ve­dımıs, film, festiväl, älbom, menejer, profesor, pedagog, dialog. ەم­لەنىڭ بۇل تاراۋى ءداستۇرى بە­رىك قالىپتاسقان, وزىق الەمدىك جازۋلاردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ ازىرلەندى. جاڭا ەملە بويىنشا شەتتىلدىك, «وزگە» سوزدەر, ءبىر جاعىنان, ۇلتتىق سيپات الدى. «قا­زاقتىڭ شاپانىن كيىپ», «وزى­­مىزدىكىنە» اينالسا, ەكىنشى جاعى­نان, تۇپنۇسقا تىلگە تۇرپاتى ۇقساپ, الەممەن قۇرمالاسا تۇسۋگە جول اشتى. مىنە, بۇل – ۇلتتىق جازۋدى كرەاتيۆتەندىرۋ ارقىلى رۋحتى جاڭعىرتۋدىڭ جولى.

لاتىندا جوق ورىستىڭ Ë, تس, شش, ە, يۋ, يا, , ارىپتەرىنىڭ بالاماسى انىقتالدى. مىسالى, ە ورنىنا ە: element, epopeiا, ە (يو) ورنىنا Ö جازىلادى: dirijör, rejisör. تس ءبىر تاڭبامەن, S ارىپمەن بەرىلەدى: konsert, sirk. ءسوز باسىنداعى جانە ءتول سوزدەردەگى يۋ – iu: İupiter, aiu, يا – ia ءارىپ تىركەسىمەن: İalta, qoian, ال داۋىسسىز دىبىس تاڭباسىنان كەيىن يۋ ءارپى قازاقشالانىپ ü: tüniŋ, büro, يا ءارپى سايكەسىنشە ä-مەن تاڭبالانادى: zaräd. knäz, ايىرۋ بەلگىسى تۇسىرىلەدى: feldeger, adektiv, جىڭىشكەلىك بەلگى تۇرعان بۋىنداعى داۋىس­تى دىبىس جىڭىشكە سىڭارىنىڭ تاڭباسىمەن جازىلادى: pälma, mültfilm, älmanah. شەتتىلدىك سوزدەر ىقشام ءارى وڭتايلى جازىلادى.

قورىتا ايتقاندا, ەرەجەدە كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن سوز­­دەردىڭ, سول سياقتى اتاۋلار مەن تەرميندەردىڭ ۇلتتىق سي­پات­تاعى ۇلگىسى ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل ۇلگىلەر مىڭداعان سوزدەردىڭ ساۋاتتى جازىلۋىنا نەگىز بولادى. ءسويتىپ, سانادا ورنىعادى, ىقشام, وڭتايلى, كرەاتيۆتى جاڭا ۇلتتىق جازۋدىڭ نەگىزى قالانادى. جاڭا ءالىپبي مەن ەملە قوعامىمىزدىڭ جازۋ مادەنيەتىن ارتتىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىن جەڭىلدەتەدى.

– سىزدىڭشە لاتىن قارپىنە وتكەننەن كەيىنگى پروتسەسس قالاي وربىمەك؟

– حالىقارالىق تاجىريبەدە ءالىپبي اۋىستىرعان ەلدەردىڭ بار­لىعى جاڭا ءالىپبي مەن ەملە ەرەجەلەرىن جوعارى نور­ما­تيۆ­تىك نەگىزدە بەكىتكەن. ءتىپتى قازىرگى قولدانىستاعى ەرەجەلەر دە 1983 جىلى پرەزيديۋمنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن. سون­دىقتان عالىمدار جاڭا ءالىپبي سياق­­تى جاڭا ەملە دە پرە­زي­دەنتتىڭ جار­لىعىمەن بەكى­تىل­گەنىن كۇتەدى. يا, العاش­قى كەزەڭ­دە جاڭا جازۋعا كوز­شالىم ۇي­رەنىپ, قولداعدى قالىپ­تاس­قانشا از­داعان ديسكومفورت بولۋى, اري­نە مۇمكىن. الايدا بولا­شاق ءۇشىن, ءتىپتى قازىرگى زامانداسى­مىز ءۇشىن دە ۇتارىمىز كوپ. مۇ­نىڭ تەك قازىرگى كەزدە وزەكتى بىر­نەشەۋىن اتايىق:

– قازاقشا ويلايتىن, شەت­سوزدى ءوز ءتىلىنىڭ يكەمىنە قاراي وزىنىكىندەي بەيىمدەپ الاتىن ۇلت­تىق سانانىڭ قالىپتاسۋىنا جازۋ ارقىلى جول اشىلادى;

– ءتىلىمىزدىڭ سىرتتان كەلگەن اسەردى يگەرىپ الاتىن يممۋ­ني­تەتتىك تەتىكتەرى ىسكە قوسىلادى, ءتىل جاڭعىرادى;

– 5-6 جاستان ساۋات اشقان ءبۇل­دىرشىن انا تىلىندە جازىپ-سىزۋ ءۇشىن بۇرىنعىداي ءتول ارپىمەن بىرگە بوگدە ارىپتەن تۇراتىن 42 تاڭبالى ءالىپبيدى, ورىس ءتىلىنىڭ شش, ە, , سياقتى باسقا دا ارىپ­تەرىنىڭ ەملە ەرەجەلەرىن قوسا ۇي­رەنىپ, ۋاقىتى مەن قۋاتىن جو­عالت­­پايدى. ونىڭ ورنىنا نەبارى 31 ارىپتەن تۇراتىن, انا ءتىلىنىڭ بارلىق دىبىسىن قام­تىعان, سونىمەن بىرگە كەز كەلگەن بوگدە ءسوزدى ءوز تىلىندە جازۋعا يكەمدى ءالىپبيدى ۇيرەنىپ شىعادى;

– قازاق ۇلتتىق الىپبيىمەن جازىلعان ماتىندەر لاتىن ءالىپبيىن قولداناتىن قاۋىمداستىق ءۇشىن وقىلاتىن دەڭگەيدە بولادى, قا­زاق سوزدەرىنىڭ وقىلىمى ولار­دىڭ اۋىزشا سوزدەگى دىبىستالۋى­نا جاقىندايدى;

– الەمدىك گرافيكالىق كە­ڭىس­تىكتە قازاق ماتىندەرىنىڭ كوز­شالىمعا يكەم­دىلىگى ەلىمىزدىڭ ءيميدجىنىڭ كوتەرىلۋىنە, حالىق­ارالىق ەكونوميكالىق ديسكۋرسقا قۇرمالاسۋىنا وڭتايلى جاعداي تۋعى­زادى.

اڭگىمەلەسكەن

ارمان وكتيابر,

«Egemen Qazaqstan»