مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىستارىنىڭ وزىق ادىستەرىن پايدالانۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا «پوليتسيا قادامدىق قولجەتىمدىلىكتە» قاعيداتىن ەنگىزۋ ونىڭ مودۋلدىك بەكەتتەرى جەلىسىن دامىتۋ, پوليتسيانىڭ جاڭا ۋچاسكەلىك پۋنكتتەرىنىڭ ورنالاسۋىن وڭتايلاندىرۋ, بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ, سونداي-اق «يكەمدى» پاترۋلدەۋ ءادىسىن ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل باعىتتا وتە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
مەملەكەت باسشىسى ءىىم-ءنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ نەگىزگى تۇلعاسى ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى (ۋپي) ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردىڭ مارتەبەسىن زاڭدى تۇردە ارتتىرۋ, وعان ناتيجەلى جۇمىس ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى بەرۋ تاپسىرىلدى. وسىعان بايلانىستى, ۋچاسكەلىك پوليتسيا مارتەبەسىن زاڭنامالىق ارتتىرۋ ونىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. اتاپ ايتقاندا, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارعا مىناداي قۇقىقتاردى بەرۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا: قورعاۋ نۇسقامالارىن ءوز بەتىنشە شىعارۋ; ەگەر قۇقىق بۇزۋشىنىڭ قاتىسۋى زارداپ شەككەن ادامنىڭ نەمەسە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرەتىن بولسا, ونىڭ تۇرۋىنا 10 تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە تىيىم سالۋدى بەلگىلەۋ تۋرالى; ەرەكشە تالاپتاردى بەلگىلەۋ, ونىڭ ىشىندە كەشەندى مەديتسينالىق-پسيحولوگيالىق كومەك باعدارلاماسىنان ءوتۋ تۋرالى سوتقا ءوتىنىشحات ەنگىزۋ.
سونداي-اق اكىمشىلىك ماتەريالداردى قاراۋ بويىنشا ۋپي قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى تاڭدا ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردىڭ ەڭ تومەنگى جالاقىسى 150 مىڭنان 200 مىڭ تەڭگەگە, ال ونىڭ كومەكشىسىنىكى 117 مىڭنان 170 مىڭعا دەيىن كوتەرىلىپ, ەڭبەكاقى جۇيەسىن جاقسارتۋ ماسەلەسى شەشىلۋدە. بۇدان باسقا, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ كومەكشىلەرىنە تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ ءۇشىن وتەماقى الۋ قۇقىعى بەرىلەدى. قىزمەتكەردى ىنتالاندىرۋ شاراسى رەتىندە ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار ءۇشىن شەكتى ارنايى اتاقتاردى كوتەرۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا.
كوپتەگەن شەتەلدىڭ پوليتسياسى سەرۆيستىك مودەل قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا پوليتسيا قىزمەتىنە وسى مودەلدى ەنگىزۋدىڭ قولدا بار فراگمەنتتىك ناتيجەلەرىن اتاپ ءوتتى. اڭگىمە ىشكى ىستەر ءمينيسترى ە.تۇرعىمباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى بويىنشا ازاماتتار ءۇشىن قابىلداۋ بولمەلەرىن اشۋ, حالىقپەن ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋلەرىن, «جولداعى قابىلداۋ» اكتسيالارىن وتكىزۋ, حالىقتىڭ سەنىم دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, پوليتسيا قىزمەتىن باعالاۋ ولشەم شارتتارىن وزگەرتۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى بولىپ وتىر.
قازاقستان پوليتسياسىنا قاتىستى سەرۆيستىك مودەل قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىن ايقىنداۋ مەن بىرلەسىپ شەشۋدە قوعاممەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا باعىتتالعان جاڭا يدەولوگيا رەتىندە قارالادى. پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلىن ەنگىزۋ بويىنشا العاشقى قادامدار جاسالدى. 2019 جىلعى قاراشادان باستاپ قاراعاندى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن نۇر-سۇلتانداعى ەقىۇ باعدارلامالار وفيسىمەن ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋداندارىنىڭ بىرىندە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە سەرۆيستىك تاسىلدەمە بويىنشا قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا.
پاراقورلىقتىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن زەرتتەۋگە جانە جويۋعا كوپ كوڭىل بولىنۋدە. نەگىزگى قۇرالداردىڭ ءبىرى – تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلەتىن سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىنە تالداۋ جاساۋ. قازىرگى ۋاقىتتا اكىمشىلىك پوليتسيا, كوشى-قون قىزمەتى, تەرگەۋ جانە قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى بولىمشەلەرىنىڭ قىزمەتىنە وسىنداي 14 تالداۋ جۇرگىزىلدى. پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ازاماتتارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل كەزىندە بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر مەن سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىن ازايتۋعا باعىتتالعان پروتسەستەردى تسيفرلاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ كەزەڭ-كەزەڭمەن بەلسەندى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتتەر جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرۋ 83%-دان اسادى, بۇل ءبىز كورسەتەتىن 36 قىزمەتتىڭ 30-ى. جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋدى تىركەيتىن اۆتوماتتى قۇرالدار جەلىسى دامۋدا, بۇل پوليتسيانىڭ جۇرگىزۋشىلەرمەن بايلانىسىن بولدىرمايدى.
بارلىق وڭىردە كوشى-قون قىزمەتتەرى ورتالىقتارى اشىلدى, بۇل ەڭبەك يمميگرانتتارىنا رۇقساتتى بەرۋ مەن ۇزارتۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. تىركەۋ-ەمتيحان بولىمشەلەرى تاراتىلدى. ولاردىڭ قىزمەتتەرى «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنا بەرىلدى. «شەپ» ستاتسيونارلىق باقىلاۋ بەكەتتەرى تاراتىلدى, ويتكەنى ولاردىڭ قىزمەتى ءجيى سىنعا ۇشىرادى. بۇگىندە ەلدىڭ شەكارالارىن كەسىپ ءوتۋ كەزىندە ەڭ ماڭىزدى جەرلەردە التاۋى عانا قالدى. ستاتيستيكا دەرەكتەرى مينيسترلىك قابىلداعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ايعاقتايدى.
قىزمەتكەرلەرگە قاتىستى باستالعان سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋلەر سانى 8 پايىزعا, 2019 جىلى 369-دان وسى جىلى 341-گە دەيىن تومەندەدى. سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى بەس پايىزعا ازايدى. قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردى جاساۋدىڭ ءاربىر فاكتىسى بويىنشا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قىزمەتتىك تەكسەرۋلەر جۇرگىزەدى, ولاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا كىنالى ادامنان باسقا, ونىڭ تىكەلەي باسشىلارى دا اتقاراتىن لاۋازىمدارىنان بوساتۋعا دەيىن قاتاڭ تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا تارتىلادى.
جالپى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل, ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇيەسىندەگى ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى جۇمىس جۇيەلى تۇردە ءوتىپ جاتىر. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جولداۋى ارقىلى ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن كورسەتتى. بۇل ماسەلە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىندە. ارينە, مۇندا كادرلار ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءىىم-ءنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى كادر ساياساتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ: «پوليتسيادا دورەكىلىك پەن بىلىكسىزدىككە ورىن جوق. بۇل جەردە تەك ءوز ىسىنە بەرىلگەن جانە كاسىبي تۇرعىدا دايىندالعان ازاماتتار عانا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس», دەدى. مينيسترلىكتە جاس قىزمەتكەرلەردى ساپالى ىرىكتەۋگە ۇلكەن كوڭىل بولىنەدى. ۆەدومستۆولىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى رەفورمالارعا بايلانىستى 12 وقۋ ورنىنىڭ ىشىندە پوليتسەيلەردى دايارلاۋ ءۇشىن 5 ۇزدىك وقۋ ورىنى ساقتالدى. جوو قىزمەتى تولىعىمەن پراكتيكاعا باعىتتالعان, دارىستەر وقۋ ءۇشىن مينيسترلىك پەن پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى باسشىلارىنىڭ قاتارىنان نەعۇرلىم بىلىكتى ماماندار تارتىلادى. قازىرگى تاڭدا ۆەدومستۆولىق وقۋ ورىندارىنا پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن كەڭىنەن تالقىلاۋ باستالدى. مينيسترلىك ءۇشىن اقپاراتتى تەك پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءوز قىزمەتىندە سەرۆيستىك ءتاسىلدى ەنگىزە باستايتىن كۋرسانتتارعا دا جەتكىزۋ وتە ماڭىزدى. قازىرگى باستى مىندەت – سەرۆيستىك مودەلدى ەنگىزۋدىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرۋ. سەبەبى مىسال رەتىندە, شەتەلدە سەرۆيستىك مودەلدى ەنگىزۋ ءۇشىن 20 جىلدان استام ۋاقىت قاجەت بولدى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ پوليتسيانىڭ تىرەك پۋنكتتەرى جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردى قايتا قۇرۋدى تاپسىردى. بۇگىنگى تاڭدا ۋچاسكەلىك پوليتسيا پۋنكتتەرىندە ءبىر جارىم مىڭنان استام قوعامدىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ قۇرامىنا اكىمدىكتەردىڭ, پيك-ءتىڭ, ءتۇرلى ۇيىمدار مەن كاسىپورىنداردىڭ وكىلدەرى, اقساقالدار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ قۇرمەتتى تۇرعىندارى كىرەدى. كەڭەستەردىڭ جۇمىسىنا بارلىعى سەگىز مىڭنان استام ازامات قاتىسادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ القا وتىرىسىندا قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق قولداۋ نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ارينە, ماتەريالدىق كومەك – جۇمىسقا دەگەن كوزقاراسقا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. پرەزيدەنت پەن ۇكىمەت تاراپىنان ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارعا قولداۋ كورسەتۋ, ولارعا سەنىم ارتۋ سالا قىزمەتىن جاقسارتۋعا جول اشاتىنى انىق.
مينيسترلىك ءوز كەزەگىندە قوعام ءۇشىن ۇلكەن پايدا اكەلمەيتىن ەرەكشە جانە بەيىندى ەمەس فۋنكتسيالاردى الىپ تاستاۋ, ولاردىڭ جۇمىس فورماتىن وزگەرتۋ تۇرعىسىندا جۇمىس ىستەيدى. وزگەرىستەر كوبىنەسە قوعامعا قىزمەت ەتۋگە, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىندە ءتيىمدى شەشىمدەردى ازىرلەۋ بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىسقا باعىتتالعان ۇيىمداستىرۋشىلىق ءتاسىل مەن مىنەز-ق ۇلىق ءستيلىن وزگەرتۋگە باعىتتالعان. بۇل سالادا بولىپ جاتقان وزگەرىستەر, ەڭ الدىمەن, ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان. پوليتسيا جۇمىسىن باعالاۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ولشەمى قوعامنىڭ وڭ پىكىرى جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىنا دەگەن سەنىم دەڭگەيى بولىپ قالا بەرەدى.
ايدار سايتبەكوۆ,
ءىىم الماتى اكادەمياسىنىڭ باستىعى, پوليتسيا پولكوۆنيگى