سەيداحمەت اقساقالدى سىرلى سوزاق ءوڭىرى تايلى-تۇياعىنا دەيىن جاقسى تانيتىن. ەڭبەك جولىن مۇعالىمدىكتەن باستاپ, ىسكەرلىگى مەن الىمدىلىعىنىڭ ارقاسىندا باعى جانىپ, ۇزاق جىلدار بويى مەكتەپتە ديرەكتور, اۋداندىق ءبىلىم بولىمىندە باسشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن سەيداحمەت ءابۋوۆ بۇكىل سانالى عۇمىرىن بالا وقىتۋعا ارنادى. سودان بولار, ول كىسى ۇلى نۇرعاليدىڭ دا ءوز جولىن قۋىپ, مۇعالىم بولعانىن قالادى. بىراق, ادامنىڭ ەمەس, اللانىڭ دەگەنى بولادى ەمەس پە؟ ءومىردىڭ سان تاراۋ جولى نۇرعاليدى مۇلدەم باسقا سالاعا ءتۇسىرىپ, مۇلدەم باسقا ماماندىقتى تاڭداۋعا ءماجبۇر ەتتى. سەيداحمەت قاريانىڭ مۇعالىم بولادى دەگەن بالاسى اقىرىندا مۇنايشى بولىپ كەتتى.
سەيداحمەت اقساقالدى سىرلى سوزاق ءوڭىرى تايلى-تۇياعىنا دەيىن جاقسى تانيتىن. ەڭبەك جولىن مۇعالىمدىكتەن باستاپ, ىسكەرلىگى مەن الىمدىلىعىنىڭ ارقاسىندا باعى جانىپ, ۇزاق جىلدار بويى مەكتەپتە ديرەكتور, اۋداندىق ءبىلىم بولىمىندە باسشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن سەيداحمەت ءابۋوۆ بۇكىل سانالى عۇمىرىن بالا وقىتۋعا ارنادى. سودان بولار, ول كىسى ۇلى نۇرعاليدىڭ دا ءوز جولىن قۋىپ, مۇعالىم بولعانىن قالادى. بىراق, ادامنىڭ ەمەس, اللانىڭ دەگەنى بولادى ەمەس پە؟ ءومىردىڭ سان تاراۋ جولى نۇرعاليدى مۇلدەم باسقا سالاعا ءتۇسىرىپ, مۇلدەم باسقا ماماندىقتى تاڭداۋعا ءماجبۇر ەتتى. سەيداحمەت قاريانىڭ مۇعالىم بولادى دەگەن بالاسى اقىرىندا مۇنايشى بولىپ كەتتى.
العاشىندا شاردارا اۋدانىندا قۇرىلىسشى بولىپ ازعانا ۋاقىت ەڭبەك ەتكەن ول ۇزاماي اسكەرگە الىنىپ, ازاماتتىق بورىشىن وتەپ كەلدى دە, تۋعان جەرگە تۋىن تىگىپ, شولاققورعاندا قالىپ قويدى. مىنە, سول كەزدەرى, ياعني, وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا شولاققورعاندا مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ ىرگەتاسى ەندى-ەندى قالانىپ جاتىر ەدى.
جاسىراتىنى جوق, ول جىلدارى كەڭ دالادا ەركىن تىنىستاپ, «قۇداي» دەپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ مۇنايدا اناۋ ايتقانداي شارۋاسى بولمايتىن. مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدى قولعا العان «سرەدازنەفتەگازسترويترەست» مەكەمەسىندە پروراب بولىپ ەڭبەك ەتەتىن تالعات بايماحانوۆ دەگەن ازامات ءبىراز قازاق جىگىتتەرىنىڭ وسى سالاعا مويىن بۇرۋىنا مۇرىندىق بولدى. ءالى ەسىندە, نۇرعالي وسى ستانساعا جۇمىسشى بولىپ قابىلدانعان بەسىنشى ادام ەدى. «1980 جىلداردىڭ باسىندا وسى مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ نەگىزى قالاندى, – دەپ نۇرعالي ءابۋ سول ءبىر كۇندەردى ساعىنىشپەن ەسكە الادى. – 1983 جىلدىڭ اقپان ايىندا ستانسا پايدالانۋعا بەرىلدى. ول كەزدە مەكەمە ومبى قالاسىنا قارايتىن.
1982 جىلى جۇمىسقا ورنالاسقان كەزىمدە ستانسانىڭ جابدىقتارىن جاڭادان ورناتىپ جاتقان. سودان كوپتەگەن قيىندىقتارعا كەزدەستىك. جۇمىستى العاش باستاعان جىلدارى قۇبىرعا مۇناي جىبەرگەندە مۇناي سىرتقا شىعىپ كەتەتىندەي بولىپ, قورىققانىمىزدان ءبارىمىز جاپا-تارماعاي تۇرا قاشقان كەزدەرىمىز بولدى. ويتكەنى, قۇبىرداعى مۇناي اعىسىنىڭ قىسىمى كۇشتى, «ابايلاماسا, ادامدى «ورىپ» تۇسەدى ەكەن» دەگەن اڭگىمە ابدەن ەستىگەنبىز. كەيىن بارىنە ۇيرەندىك قوي. گروزنىي قالاسىنان, ءسىبىر ولكەسىنەن ارنايى ماماندار كەلىپ, سولاردىڭ قاسىندا شاكىرت بولىپ ءجۇرىپ, تاجىريبە جيناقتادىق. ءتىپتى, ءوز جۇمىسىمىزعا ىنتى-شىنتىمىزبەن كىرىسكەننەن بولار كوپ ۇزاماي-اق سىرتتان كەلگەن كادرلاردىڭ قاجەتى بولماي قالدى. قازاقتىڭ جاس تا جىگەرلى جىگىتتەرى ولاردىڭ ورنىن باسىپ, كادىمگى تاجىريبەلى ماماندارداي جۇمىس ىستەي ءبىلدى.
بۇگىندە بۇل مەكەمە شولاققورعان مۇناي ايداۋ ستانساسى دەپ اتالىپ, «قازترانسويل» اق شىعىس فيليالىنىڭ, «شىمكەنت مۇناي قۇبىرلارى» باسقارماسىنا قارايدى. ەڭبەك جولىن وسى مەكەمەدە سلەسار بولىپ باستاعان نۇرعالي سەيداحمەت ۇلى ءا دەگەننەن-اق ىسكەرلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. سودان كوپ ۇزاماي-اق, وپەراتور, اعا مەحانيك, ستانسا باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلاسا, ارادا ون جىل وتكەندە, ناقتىراق ايتقاندا, 1993 جىلدىڭ قاراشا ايىندا نۇرعالي مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا وڭاي, ايتپەسە, وسىناۋ ون جىلدىڭ استارىندا قانشاما اششى تەر, قانشاما ەرەن ەڭبەكتىڭ جاتقانى انىق.
– «مىنە, سودان بەرى وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى, – دەيدى نۇرعالي ءابۋ. – راس, العاشقى جىلدارى بۇل مەكەمەدە جۇمىسشىلار سانى كوپ ەدى. قازىر ۇجىم ىقشامدالدى. ول جىلدارى ستانسانىڭ بىرنەشە الەۋمەتتىك نىساندارى بار بولاتىن. ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك تۋى جەلبىرەگەن جىلدارى ونداي نىسانداردىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە بەردىك. قازىر مەكەمەدە 84 ادام جۇمىس ىستەيدى. 26 تەحنيكا بار. ايتسە دە, ءبىزدىڭ مەكەمە اۋداننىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كومەكتەسۋدى ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس. جىل سايىن ۇجىم بولىپ تۇرمىسى ناشار وتباسى بالالارىنىڭ مەكتەپكە بارۋى ءۇشىن كەرەك-جاراقتار الۋىنا, باسقا دا جوق-جىتىك جاندارعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىپ تۇرامىز. ءتىپتى, ءبىزدىڭ ۇجىمدا جاعدايى ناشار جاندارعا ۇنەمى كومەكتەسىپ, الەۋمەتتىك جاعىنان دەمەپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىرىپ, ءبىر وتباسىن قامقورلىعىنا العان جىگىتتەر دە بار. ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ ءبارى وسى جەرگىلىكتى جەردىڭ تۇرعىندارى. وسى مۇناي ايداۋ ستانساسى اشىلعاندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جۇمىسقا تۇرعان كوپتەگەن قازاق جىگىتتەرى ءالى كۇنگە وسى جەردە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ياعني, ءبىزدىڭ مەكەمەدە بۇرىننان قالىپتاسقان, ءوز ىستەرىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن, وتە تاجىريبەلى مامانداردىڭ باسى توپتاسقان. مىسالى, وسى ستانسانىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, كوپتەگەن قازاق جىگىتتەرىنىڭ وسى مەكەمەگە كەلۋىنە سەپتىگى تيگەن تالعات بايماحانوۆ بۇگىندە ءبىزدىڭ مەكەمە تىكەلەي باعىناتىن «شىمكەنت مۇناي قۇبىرلارى» باسقارماسىنىڭ باسشىسى. تەمىرحان تىلەۋباەۆ دەگەن ازامات 1984 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ەركىن جايىمباەۆ, اپاتتى قالپىنا كەلتىرۋ بەكەتىنىڭ باستىعى نۇرجىگىت اسقاروۆ, سورعىلاردى مەحانيكالىق جاعىن جوندەۋشى ەرجان جۇماقوۆ, ەنەرگەتيك جارقىن ابدۋللاەۆ, مىنە, بۇلار ناعىز ءوز ءىسىنىڭ بىلگىر ماماندارى.
سوزاق دالاسىندا ۇزىنىنان سوزىلىپ بۇل مۇناي قۇبىرى و باستان «پاۆلودار-شىمكەنت» مۇناي قۇبىرى» دەپ اتالادى. سىرىڭكەنىڭ شيىندەي ءبىر-بىرىمەن جالعاسىپ, ۇشى-قيىرى كورىنبەيتىن وسىناۋ تەمىر قۇبىرلاردان ول جىلدارى ءسىبىر مۇنايى تاسىمالدانسا, قازىر قۇدايعا شۇكىر, ەلدىڭ ىرىسى مەن نەسىبەسىن تاسىتقان بۇل تەمىر ارنالار قۇمكول مەن شىمكەنتتىڭ اراسىن جالعاستىرىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە «شولاققورعان» مۇناي ايداۋ ستانساسىنا قارايتىن ماگيسترالدى قۇبىردىڭ ۇزىندىعى 280 شاقىرىم. مۇنداي الىپ ارناعا ناعىز جانى ءسىرى, سوڭعى وزىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن جابدىقتار قاجەت ەكەنى انىق. سودان بولار ساعاتىنا 3600 تەكشە مەتر مۇناي ايدايتىن 2 سورعى, ودان بولەك ساعاتىنا 1250 تەكشە مەتر مۇناي ايدايتىن 2 سورعى بار. ال, مۇنداعى مۇناي قويمالارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ سىيىمدىلىعى 20 000 تەكشە مەتردى قۇرايدى.
– ارينە, قيىندىق اتاۋلى كەز كەلگەن سالادا بار, ءبىزدىڭ جۇمىستىڭ ەڭ اۋىرى – مۇناي قۇبىرلارىندا اپاتتى جاعدايدىڭ ورىن العانى, – دەيدى نۇرعالي ءابۋ بىزبەن ءاڭگىمەسىندە. – ەل ءىشى بولعان سوڭ ءتۇرلى نيەتتەگى ادامدار كەزدەسەدى. بىرنەشە ءجۇز شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان مۇناي قۇبىرىن تەسىپ, وڭاي ولجاعا كەنەلگىسى كەلەتىن قارانيەتتىلەر دە بار. ايتسە دە, ءبىز مۇنداي اپاتتاردى جويۋعا ساقاداي سايمىز. 2006 جىلدان باستاپ «سكادا» دەگەن جۇيەگە ءوتىپ, جۇمىس تولىق اۆتوماتتاندىرىلدى. سونداي-اق, ءبىر سورعى جۇمىس ىستەپ تۇرعاندا قالعان 3 سورعى كەز كەلگەن ۋاقىتتا ونى الماستىرۋعا دايىن تۇرادى. بۇدان بولەك 280 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان مۇناي قۇبىرلارى سپۋتنيك ارقىلى باقىلانادى. ەگەر قۇبىرلار قارانيەتتىلەردىڭ قولىمەن تەسىلىپ, بولماسا باسقا دا جاعدايلاردا مۇناي توگىلگەن وقيعا ورىن السا, كومپيۋتەر ارنايى بەلگى بەرىپ, قاي جەردە, قانشا مۇنايدىڭ اتقىلاپ جاتقانىن لەزدە بىلە قويادى. مىنە, وسىنداي وزىق تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا تراسسادان مۇناي ۇرلاۋ ازايدى.
نۇرەكەڭنىڭ وتىز جىل بويعى ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. ن. ءابۋوۆ قر مۇناي ونەركاسىبىنىڭ 100 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي قۇرمەت گراموتاسىمەن, «قازترانسويل» اق-تىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسىنە بايلانىستى مەرەكەلىك ەسكەرتكىش بەلگىسىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالىپ, «ماگيسترالدى قۇبىر كولىگىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» اتاعى بەرىلدى. نۇرعالي سەيداحمەت ۇلى ونەگەلى وتباسى يەسى. نۇرجامال جەڭگەي ەكەۋى 2 ۇل, 1 قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. ەكى ۇلى دا اكە جولىن قۋىپ, بۇگىندە وسى مۇناي سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ۇلكەن ۇلى سەرجان ەكى ماماندىق يەسى. ءبىرىنشىسى – زاڭ سالاسى بويىنشا, كەيىنگىسى – مۇنايشى. العاشقى ماماندىعى بويىنشا پروكۋراتۋرادا, ادىلەت باسقارماسىندا جۇمىس ىستەدى. بىراق, كەيىننەن مۇناي سالاسىنا اۋىسىپ, اكە سوقپاعىنا ءتۇستى. عالىمجانى «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا ۇلىبريتانيادا ءبىلىم الىپ, قازىرگى تاڭدا قىتايمەن شەكارالاس «ءۇشارال مۇناي قۇبىرلارى» باسقارماسىندا ءوزىنىڭ مۇناي قۇبىرشى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ال, قىزى, ءۇيدىڭ ەركەسى اسەم الماتى قالاسىنداعى بايلانىس جانە ەنەرگەتيكا اكادەمياسىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى. «داراق ءبىر جەردە كوگەرەدى» دەگەن, ناعىز ەڭبەك جولىن وسى جەردەن باستاپ, بار كۇش-جىگەرىن, ءبىلىمىن, تاجىريبەسىن وسى مەكەمەنىڭ قالىپتاسۋىنا جۇمساپ, ايانباي ەڭبەك ەتىپ, اياعىنان تىك تۇرعىزعان نۇرعالي ءابۋوۆتىڭ اۋلەتىندە مۇنايشى ماماندىعى اكەدەن بالاعا مۇرا بوپ قالىپ, جالعاسا بەرەتىنى اقيقات.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.