ساناۋلى كۇن بۇرىن وداق ەلدەرى ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەڭبەككەرلەرىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى قابىلدادى. بۇل كەلىسىم بويىنشا مىسالى قازاقستان ازاماتى رەسەيگە بارىپ جۇمىس ىستەپ, سول ەلدىڭ ۇكىمەتىنەن, ال ءبىزدىڭ ەلدە ەڭبەك ەتكەن ارمەنيالىق جۇمىسشى زەينەتاقىسىن بجزق-دان الۋىنا مۇمكىندىك تۋادى.
كەلىسىمگە تۇسىنىكتەمە بەرگەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ەكس-ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ زاڭ جوباسىنىڭ باستى ماقساتى – بىرىڭعاي زەينەتاقى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ەكەنىن ايتقان-دى.
– قاراپ وتىرساق, ءار ەلدەگى جۇيە ءارتۇرلى. بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا مۇلدە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى جوق. قازاقستان, رەسەي جانە ارمەنيا ەلدەرىندەگى زەينەتاقى جۇيەلەرىنىڭ ايىرماشىلىعى كوپ. ولارداعى زەينەت جاسى, زەينەتاقى مولشەرى, ەڭبەك ءوتىلى, باسقا دا پارامەترلەر بولەك. ءار ەلدەگى تۇراقتى تۇرۋشى ازاماتتىڭ زەينەتاقى ماسەلەسى رەتتەلگەن. ال ەاەو ەلدەرىنەن كەلىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى ماسەلەسى ءالى شەشىلمەي تۇر. بۇل رەتتە ءار مەملەكەت وزىندەگى ۇلتتىق زاڭناماعا سايكەس زەينەتاقى تولەمىن جاسايدى, – دەگەن ەدى.
قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆ بىرىڭعاي زەينەتاقى قورىن قۇرۋدىڭ بىرقاتار قاۋىپتى تاۋەكەلدەرى بار ەكەنىن ايتادى.
– سەبەبى رەسەي بىرىڭعاي زەينەتاقى قورىن قۇرعىسى كەلسە, وندا سونى باسقاراتىن جانە زەينەتاقى رەسۋرستارىن ەكونوميكاعا سالاتىن ءبىرتۇتاس كوماندا قۇرىلۋى كەرەك بولادى. ەگەر ءىس سولاي قاراي باعىت السا, وندا قازاقستاندىق كەلىسسوز تاراپى السىزدىك تانىتادى. نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كوبى ءبىز ءۇشىن ءتيىمسىز ءارى زياندى. بىرتىندەپ اقپاراتتىق, زەينەتاقى جۇيەلەرىنىڭ بىرىگۋى – ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋدىڭ, سوسىن ءبىرتۇتاس مەملەكەتتى قۇرۋدىڭ بەلگىسى. ءبارى سول اقپارات الماسۋدان باستالادى. ودان ءارى قاراي تەڭگە, رۋبل, وزگە دە ۆاليۋتالار السىرەپ, سوسىن ءىرى ويىنشى مەملەكەتارالىق ەسەپتەسۋلەر ءۇشىن ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋدى ۇسىنادى. ۆيرتۋالدى ۆاليۋتا. ال ورتاق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلۋى – مۇنداي قادامداردىڭ زاڭدى جالعاسى, – دەيدى ساراپشى.
ونىڭ پىكىرىنشە, وسى سەبەپتى مۇنداي ارەكەتتەردىڭ ءبىر عانا باعىت-ماقساتى بار, ول – مەملەكەتتەردى جاقىنداستىرا ءتۇسۋ. مۇنداي جاعدايدا تاۋەلسىزدىكتى جويۋدىڭ دا قاجەتى بولمايدى. ويتكەنى رەسەيلىك بانكتەر قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ەلدە وزدەرىن ەمىن-ەركىن سەزىنەدى جانە ەرتە مە, كەش پە ءبىزدىڭ نارىقتى جاۋلايدى.
قارجى ساراپشىسى ارمان بەيسەمباەۆ تا ەلدەردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ازاماتتارىنا زەينەتاقى بەرە باستاۋى تۇبىندە ورتاق ۆاليۋتا ماسەلەسىنە تىرەلۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.
– مەنىڭشە, بۇل بار بولعانى ينتەگراتسيالىق ماسەلە عانا. ياعني ەلدەر ءبىر-بىرىمەن ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتا تۇسەدى. مۇنىڭ ءبارى وداق ىشىندە ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋ ءۇشىن عانا جاسالادى. وسىعان دەيىن كەدەندىك زاڭنامانى بىرىكتىرۋ تۋرالى اڭگىمە بولدى. ەندى زەينەتاقى مەن نەسيە جۇيەسىن بىرىكتىرۋ ايتىلىپ جاتىر. ودان بولەك تاعى بىرقاتار ستاندارتتى بىرىڭعاي جۇيەگە كوشىرۋ ويلاستىرىلعان. وسى قوزعالىستاردىڭ سوڭعى نۇكتەسى – 25-30 جىل كولەمىندە وداق ىشىندەگى قارجى جۇيەسىنىڭ تولىقتاي بىرىگۋى ورتاق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ماسەلەسىن تۋىنداتادى. ول كەزدە بۇل كىمگە ءتيىمدى, كىمگە ءتيىمسىز دەپ ايتۋدىڭ دا ءمانى بولمايتىن سياقتى. مىنە, سول پروتسەسس قازىر بولىپ جاتىر, – دەدى ا.بەيسەمباەۆ.
ەاەو-نىڭ ەكىنشى باستاماسى – نەسيە تاريحىمەن الماسۋ كەلىسىمى. جەلتوقسان ايىندا بەس ەلدىڭ نەسيە دەرەكتەرىن بىرىكتىرۋ تۋرالى شەشىم جاريالاندى. كەلىسىم جوباسىن رف قارجى مينيسترلىگى دايىنداعان. ەندى ازاماتتار وداق اياسىندا كەز كەلگەن ەلدەن نەسيە الۋعا قۇقىلى بولادى. ر.رىسمامبەتوۆ بۇل باستامانى ناشار يدەيا دەپ باعالادى.
– رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان, ارمەنيانى بىلاي قويعاندا, ازاماتتارىمىزدىڭ دەرەكتەرى ءبىزدىڭ ەلدە قاۋىپسىز بولادى دەگەنگە كەپىلدىك بەرە المايمىز. ال قازاقستان ازاماتىنىڭ رەسەيلىك بانككە بارىپ نەسيە الۋى, بۇل – ارينە, نارىق ءۇشىن كۇرەستىڭ بەلگىسى. رەسەيلىك بانكتەر قازاقستاندىق بانكتەرگە قاراعاندا نەسيەنى الدەقايدا ارزان بەرە الادى. سونىمەن قاتار رەسەيدە وزگە ەلدەن كەلگەن ميلليونداعان ازاماتتار تۇرادى. ولار ءۇشىن ارينە, سول جەردە, رەسەيلىك بانكتەن نەسيە العان ىڭعايلى. بۇل رەسەيلىك بانكتەردىڭ قازاقستان, قىرعىزستان جانە ارمەنيا بانكتەرىنەن كليەنتتەردى تارتىپ الۋىن كورسەتەدى, – دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەاەو تۋرالى كوپتەگەن ەرەجەنى قايتا قاراستىرۋ قاجەت.
– 2021 جىلى جاعداي جاز ايلارىنا دەيىن كۇردەلى قالىپتا بولادى. ەگەر جازدا ۇكىمەت ءتيىستى شارالار قابىلداي السا ءبىز ەكونوميكامىزدى قالپىنا كەلتىرۋدى باستايمىز. كەز كەلگەن داعدارىستى مىقتى ەكونوميكاسى بار ويىنشى باسقارا الادى. سول سەبەپتى رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ قازاقستاندىق نارىققا كىرە باستاۋىن بولجايمىز. ەگەر بۇرىن بۇل ەكسپورت بولسا, ال قازىر كومپانيالاردى ساتىپ الىپ, قازاقستاندا ءوندىرىستى ىسكە قوسۋمەن ولشەنەدى. رەسەيلىك وندىرۋشىلەر قىتاي نارىعىنىڭ الەۋەتىن جانە سونى قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ پايدالانباي وتىرعانىن دا كوردى. ولار ءۇشىن قازاقستاندا ءوندىرىپ, سوسىن ءونىمدى قىتايعا ەكسپورتتاۋ وتە ءتيىمدى. ەاەو-نىڭ قازىرگى ەرەجەلەرى قازاقستاندىق ەمەس, رەسەيلىك كومپانيالار ءۇشىن قىزىعىراق. سونداي-اق قازاقستاندىق ءونىمدى رەسەيگە ەكسپورتتاۋ ماسەلەسى بويىنشا تاريفتىك ەمەس شەكتەۋلەر دە تولىپ جاتىر. ال ءبىز رەسەيلىك ونىمدەرگە ونداي شەكتەۋلەر قويماعانبىز, – دەدى ر.رىسمامبەتوۆ.
ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆ الەم بويىنشا ينتەگراتسيانىڭ باستى بەس ساتىسى بار, ەاەو ايماقتىق ينتەگراتسيانىڭ ءۇشىنشى ساتىسىندا سياقتى دەيدى.
– وسى ساتىنىڭ ماڭىزدى كومپونەنتتەرىنىڭ ءبىرى – نەسيەلىك تاريحتى الماسۋ ۇدەرىسى. بۇل كەلىسىمنىڭ ارتىقشىلىعى – ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن قازاقستان ازاماتتارى مەن كاسىپورىندارىنا جانە رەسپۋبليكادا جۇمىس ىستەيتىندەرگە ناقتى مۇمكىندىكتەر بەرەدى, – دەيدى ەكونوميست.
ونىڭ سوزىنشە, قاۋىپتى تاۋەكەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە جۇمىس ىستەمەيتىن نەسيەلەر دەڭگەيىنىڭ قاۋىپتى ايماققا اۋىسۋىن ايتۋعا بولادى.
– سونداي-اق ەلدەر اراسىنداعى دەرەكتەر الماسۋ كەزىندە جەكە اقپاراتتىڭ قورعالماۋى, ولاردىڭ قۇپيالىلىعىنىڭ قامتاماسىز ەتىلمەۋى. بۇل قارجى ورگاندارىنىڭ جۇمىس ساپاسىنا بايلانىستى. ءبىزدىڭ بانكتەر رەزيدەنت ەمەستەرگە نەسيە بەرگىسى كەلمەيدى, سەبەپ – قارىز الۋشىلاردى تەكسەرۋدىڭ كۇردەلىلىگى. سونىمەن قاتار مۇنداي كليەنتتەردى جاپپاي قارجىلاندىرۋ ەلدىڭ تولەم بالانسىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن, – دەدى ق.ارىستانبەكوۆ.
ا.بەيسەمباەۆ نەسيە دەرەكتەرىمەن الماسۋدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى نەمەسە قاۋىپسىز ەكەنىن كەلىسىمنىڭ تولىق نۇسقاسى جاريالانعان كەزدە عانا بىلە الاتىنىمىزدى ايتادى.
– بۇل – ەكونوميكالىق وداققا ءتان ينتەگراتسيالىق ماسەلەلەر. ەڭ باستىسى, كەلىسىمنىڭ بارلىق تارماعىنا مۇقيات ءمان بەرۋ كەرەك. ول جەردە ەرەكشەلىك وتە كوپ بولادى. ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى مە, ءتيىمسىز بە, قاۋىپتى مە, قاۋىپسىز بە, تولىق كەلىسىم نۇسقاسى جاريالانعان كەزدە بارىپ انىقتاۋعا بولادى. ارينە, كوپ جاعدايدا باسقالارعا قاراعاندا رەسەي پايدانى كوبىرەك كورەدى. رەسەي – ەۋرازيالىق وداقتىڭ ورتالىعى. وڭىردەگى ءىرى ەكونوميكا سولارعا تيەسىلى. قالايىق, قالامايىق ءبارىمىز سول ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ءمان بەرەمىز. ماسەلەن, يمپورتتىق باج سالىعىنان تۇسكەن كەدەندىك تۇسىمدەردىڭ 80 پايىزى رەسەي قازىناسىنا كەتەدى. قالعان 20 پايىزدى ءتورت ەل بولىسەدى. سوندىقتان بىرىڭعاي كەدەندىك باج ەنگىزۋ رەسەيدىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەيدى. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەر بار, – دەدى ساراپشى.
بىلتىر جىل سوڭىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى جانەل كۇشىكوۆا 62 كەدەرگىنىڭ دالەلدەنگەنىن, ونىڭ 51-ءى تۇزەتىلگەنىن, سونىڭ تەڭ جارتىسى رەسەيلىك بارەر ەكەنىن ايتتى. «كوزگە كورىنبەيتىن باسقا دا اكىمشىلىك كەدەرگىلەر تولىپ جاتىر. جىل سايىن 660 ملن دوللار بولاتىن قازاقستاندىق ءونىم «تۇرىپ» قالادى» دەگەن ەدى ۆيتسە-مينيستر. سونداي-اق بىلتىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وداقتىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باعىتىندا قازاقستان كەلىسپەيتىن شيكىلىكتەر بارىن ايتىپ, جارتى جىلدا الگى قاتەلىكتەر تۇزەتىلگەن ەدى. سول ارالىقتا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ «ۇلتتىق مۇددەمىزگە قايشى كەلەتىن 246 شارانى الىپ تاستادىق, وزىمىزگە ىڭعايلى مازمۇنمەن 106 ءىس-شارا مەن باستامانى ەنگىزدىك» دەگەنىن بىلەمىز. وسىنىڭ ءوزى-اق «كۇشتىنىڭ ارتى ديىرمەن تارتاتىنىن», وداق اياسىندا ءوز ۇلەسىڭدى الۋ ءۇشىن دە ايانباي كۇرەسۋ كەرەك ەكەنىن ۇعىندىراتىنداي.
بيىل قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ورگاندارىنا توراعالىق ەتەدى. دەمەك, 2021 – وداق اياسىنداعى ماقسات-مىندەتتەردى انىقتاپ, مۇددەمىزدى قورعاۋ جولىندا ايانباي جۇمىس ىستەيتىن, توراعا رەتىندە مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالار قابىلدايتىن جىل. بالكىم, «بىرىڭعايمەن» باستالاتىن شارالاردىڭ ءبىز ءۇشىن پايدالى نە پايداسىزدىعىن دا انىقتاي سالۋ ارتىقتىق ەتپەس.