بالا كۇنىمىزدە اۋىلدا ءبىر كەيۋانا دۇنيەدەن ءوتتى. الگى كەيۋانانى جەرلەپ بولا بەرگەندە قابىرى, تومپەشىك بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان توپىراق ويىلىپ, وپىرىلىپ ءتۇسىپتى. اۋىل شۋلاپ ءبىراز كۇن دۇرلىگىستى. «كوكپەس كەمپىردىڭ قابىرى قۇلاپ قاپتى, قابىر ىشىنەن قورقىنىشتى دىبىس شىعىپتى», دەگەن سىڭايلى جەل ءسوز گۋلەي جونەلدى.
«اۋىل ادامدارى «كوك پەس» اتاپ كەتكەن كەيۋانا شىعىمى جوق ساراڭ ادام ەدى» دەيدى كورگەندەر. ەلۋىنشى جىلدارداعى جاداۋ-جۇدەۋ شاقتا ءبىر مالىن ەكەۋ, ەكەۋىن تورتەۋگە جەتكىزۋگە ىقىلاسى اۋىپتى. جالعىز ۇلى مەن كەلىنىنە دە ءزابىر كورسەتەدى ەكەن. «قويا جەسەڭ, قوي قالادى, تارتا جەسەڭ, تاي قالادى» دەپ نەمەرەلەرىن اس-اۋقاتتان قىسادى. نانعا دەيىن ساندىققا قۇلىپتاپ, كىلتىن ءوزى الىپ جۇرەدى. ءسويتىپ جيعان مالى 60-جىلداردىڭ سوڭىندا ءبىر جۇتتا قىرىلىپ, تىگەرگە تۇياق قالمايدى. كەلىنى قانشا ايتىپ, زار قاقسا دا تەكەمەت, كىلەمدەردى ساتۋعا قيماي جيناي بەرەدى ەكەن. ول «قازىناسى» دا ءبىر جىلى كۇيە ءتۇسىپ, قۇرت جەپ جارامسىز بولىپ قالعان كورىنەدى. كەيۋانانىڭ قابىرىنىڭ قۇلاۋىن جاقسىعا جورىماعان ەلدىڭ اڭگىمەسىنەن ساراڭدىق, قايىرسىزدىق دەگەن جاقسى قاسيەت ەمەستىگىن بالا بولسام دا پايىمداعاندايمىن.
...بۇگىنگى الا شۇبار قوعامدا جومارتتىق تانىتىپ, جاقسىلىق جاساۋشىلار دا, قايىرى جوق قۇلقىن قامىنان اسپايتىندار دا جەتەرلىك. كەيدە اينالاعا قاراپ, ءبارى جەتكىلىكتى, تەك مەيىرىم جەتىسپەيتىندەي كورىنەتىنى بار. ءبىر اۋىز جىلى ءسوزىمىزدى قيمايمىز, جىلى قاباق تانىتپايمىز.
يگى ءىس جاساۋ, مۇقتاجدىعى وتەلگەن جاننىڭ قۋانعانىن كورۋ, باتاسىن الىپ, ريزاشىلىققا بولەنۋ عاجاپ قوي. كەيدە جاقسىلىقتى ەسەپپەن جاساپ نە ونى ماقتانىش ەتىپ, رياعا بارامىز. شىن مانىندە, جاقسىلىقتىڭ ساۋابىن ريادان ارتىق جويۋشى جوق. يا بولماسا جاقسىلىعىمىزدى مىندەتسىپ: «كەزىندە ءويتىپ ەم, جۇمىسقا تۇرعىزعام, قاراستىم» دەگەن سوزدەرمەن ساۋابىن زايا كەتىرەمىز. اللا جولىندا نە بەرسەك تە, قانداي قايىر-جاقسىلىق جاساساق تا ول ەسەلەپ وزىمىزگە قايتاتىنىن ۇمىتپاساق قايىرلى.
حالقىمىزدا قايىرىمدىلىق جاساساڭ, قايىرىن ءوزىڭ كورەسىڭ دەگەن ءتامسىل بار. قايىرىمدىلىق – ادام بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردىڭ ءبىرى. ءبىر كىسى حازىرەتى پايعامبارىمىز مۇحامەدتەن «ەڭ جاقسى ادام كىم؟» دەپ سۇرايدى. سوندا اللانىڭ ەلشىسى: «ەڭ جاقسى ادام – ەلگە, كوپكە پايداسى تيگەن پەندە», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
...جۇماگەلدى ەسىمدى ەل اعاسى زامانىندا مالتاپقىش, ىسكەرلىگىمەن قاتار, قايىرىمى مول ازامات بولعان. وتىزىنشى جىلداردىڭ ۇرگىن-سۇرگىنىندە سىر بويىنان وزبەكستانعا قونىس اۋدارعان ولار جەرگىلىكتى جۇرتپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتكەن-ءدى. سوعىستان كەيىنگى قيىن كەزدەردە جۇماگەلدى اعامىز ءوز وتباسىمەن قاتار تۇرمىسى تومەن, اسىراۋشىسىز قالعان ءتورت وزبەك وتباسىنا قاراسىپ, جەتىلدىرىپتى. كەنجە ۇلى ناقىپتىڭ دوسى يكرامجاندى (اكەسى سوعىستان ورالماعان) ءوز بالاسىنداي قاراپ, ەكەۋىن دە تاشكەنتتەگى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىتىپتى. ۇيلەندىرىپ, ءۇي قىلىپ, جەتىلدىرگەن. 70-جىلداردىڭ باسىندا اتامەكەن جاڭاقورعان اۋدانىنا قونىس اۋدارعان جۇماگەلدىنىڭ ءتورت ۇلى دا كەڭشاردىڭ باس اگرونومى, باس ەكونوميست, مال دارىگەرى, شارۋاشىلىق ديرەكتورى سەكىلدى بەلدى قىزمەتتەر اتقارىپ داۋلەتتى ءومىر ءسۇردى.
...1989 جىلى ەل اعاسى 80-نەن اسىپ دۇنيە سالدى. وزبەكستاننان ءبىر اۆتوبۋس وزبەك باۋىرلار تايلى-تۇياعىمەن قادىرلى قاريانىڭ قازاسىنا قايعىرىپ, كوڭىل ايتا كەلدى. قاريانىڭ ۇلدارى مەن نەمەرەلەرىمەن بىرگە, كەلگەندەرمەن كورىسىپ, قاتاردا تۇرعان الا تاقيالى جىگىتتى بايقاپ قالدىم. «مىنا وزبەك كىسى كىم, ول نەگە قاتاردا تۇر؟», دەدىم تاڭىرقاپ. سوندا انام: «ول جۇمەكەڭنىڭ وكىل بالاسى يكرامجان. قايىرىمى كوپ جان ەدى عوي, جارىقتىق», دەدى قيماستىقپەن كۇرسىنىپ. انامنىڭ ايتۋىنشا, اۋدان باسشىسى بولعان يكرامجان جاقسىلىقتى ۇمىتپاي, وكىل اكەسىنە جىل سايىن مول سالەم-ساۋقاتىمەن كەلىپ قۋانتادى ەكەن. اقشا بەرسە المايدى, «اپام ەكەۋىڭىزدى قارا تەڭىزگە قىدىرتايىن, وزبەكستاننىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاتايىن» دەسە, كونبەيدى. «قاراتاۋدىڭ سامالى, سىردىڭ ساعاسىنان ارتىق جۇماق جەر جوق, راحمەت, بالام», دەيدى ەكەن. جاسىندا جۇيرىك باپتاپ, قۇس سالىپ, كۇرەستە ەسە جىبەرمەگەن جۇماگەلدى كوكەمىز وكىل بالاسىنىڭ ءبىر عانا سىيلىعىن قابىلداعان كورىنەدى. ول س ۇلىكقارا اتتى تۇرىكمەن تۇلپارى ەدى. ءيا, قايرىمدىلىق نيەتپەن جاسالعان امالداردىڭ سوڭى وسىلاي وزبەك جىگىتى مەن ەل اعاسىنىڭ اراسىندا ادەمى سىيلاستىققا ۇلاستى.
جۇماگەلدىنىڭ ۇلى ناقىپ تا قولى اشىق ازامات ەدى. 80-جىلدارى تۋىستارىنىڭ باسىنا ءىس ءتۇسىپ, قاتتى قىسىلىپ, قارىز سۇراي كەلگەندە «جيگۋلي» الامىن دەپ جيناعان 5 مىڭ سوم اقشاسىن جيناق قورىنان الىپ بەرە سالىپتى. الگى جىگىتتىڭ اناسى قۋانعانىنان جىلاپ جىبەرگەن. ء«تىرى بولساق قايتارارمىز, ناقىپجان!», دەيدى. «جوق, اپا, قايتارماي-اق قويىڭىز. ناعاشىمنىڭ ارۋاعى رازى بولسىن, ۇلىڭىز امان بولسىن», دەپتى. بۇل – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن كەسەكتىك ءھام كىسىلىك.
قاسيەتتى حاديس شارىپتە «ادام بالاسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ونىڭ امالى توقتايدى. تەك مىنا ءۇش امالدىڭ ساۋابى يەسىنە ۇزدىكسىز جەتىپ تۇرادى. ولار: ساداقا, پايدالى ءىلىم, ارتىنان دۇعا قىلاتىن ىزگى ۇرپاق» دەلىنگەن. قايىرىم جاساعان جان وسى دۇنيەنىڭ وزىندە ەلدىڭ مەيىر-شاپاعاتىنا, قۇرمەت-قوشەمەتىنە بولەنەدى ءارى ريزىق-نەسىبەسى ارتا تۇسەدى.
قاسيەتتى قۇراندا «كىمدە-كىم توزاڭنىڭ سالماعىنداي جاقسىلىق ىستەسە, سونىڭ ساۋابىن كورەدى. كىمدە-كىم توزاڭنىڭ سالماعىنداي جاماندىق ىستەسە, سونىڭ زاردابىن تاتادى», دەيدى ء(«زىلزالا» سۇرەسى).
ءيا, جاقسىلىق كورسەڭ دە وزىڭنەن, جاماندىق كورسەڭ دە وزىڭنەن.
اتىرگۇل ءتاشىم,
جۋرناليست