ءتول تاريحىمىزدى تۇعىرلى ەتەدى

انتيكالىق زاماندا عىلىمنىڭ جەتى ءتۇرى بولسا, سونىڭ ءبىرى تاريح بولىپ سانالعان ەكەن. تاريح عىلىمى سول زاماننان بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ انىقتاماسىن, ماقساتى مەن مىندەتتەرىن ەش وزگەرتپەي كەلەدى. ول اتقاراتىن جەتى مىندەت – ءبىلىم, عىلىم, ءتالىم, تاربيە, ساياسات, يدەولوگيا جانە بولاشاق بۇگىندە قوعام ءۇشىن ەڭ باستى مىندەتتەرگە اينالىپ وتىر. بولاشاقتا دا تاريح دەگەن كيەلى ۇعىم ءوزىنىڭ ءمانىن تومەندەتپەي, جوعارىلاتا بەرەتىنىنە ەش كۇمان جوق. وعان پرەزيدەنت ماقالاسىنداعى ەل تاريحىنا قاتىستى ايتىلعان ويلار مەن پىكىرلەر جاتادى. ءتىپتى قازىرگى XXI عاسىرداعى الەمدەگى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ, يدەولوگيالىق كۇرەستەر مەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ تۇبىندە, تامىرى مەن وزەگىندە تاريحقا قاتىستى ماسەلەلەر جاتىر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءوز تاريحىنا ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىن ەلدەردىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايىنا قاراپ, ولاردىڭ قالاي دامىپ بارا جاتقانىنا قاراپ, سول ەل تاريحىنىڭ قوعامدىق ومىردە قانداي ورىن الاتىنىن كورۋگە بولادى. سول قۇرمەتكە قازاق ەلىنىڭ تاريحى دا ابدەن لايىقتى.

ەلىمىزدىڭ بىرنەشە مىڭجىلدىق تاريحى ەڭ الدىمەن حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى بولىپ سانالادى. ۇلتتىق تاريحىمىز دا ۇلتىمىزدىڭ ءدىنى مەن ءتىلى, ۇلتتىق ءداستۇرى مەن ونەرى, حالقىمىزدىڭ جەرى سەكىلدى وزگەلەردىڭ قورلاۋى مەن تاپتاۋىنا جول بەرگىزبەيتىن اسىل قۇندىلىعىمىز بەن كيەلى بايلىعىمىز. سول سەبەپتى دە مەنىڭ ويىمشا, ۇلتىمىزدىڭ ۇلتتىق سيپاتىن انىقتايتىن قۇندىلىقتارىمىز ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا بولىپ, ونىڭ دامۋى ءۇشىن مەملەكەت بار جاعدايدى جاساۋى قەرەك. پرەزيدەنت ماقالاسىندا تاريح ارقىلى ەلىمىزدە قانداي ءىس-شارۋالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنى جاقسى ايتىلعان.

كەزىندە «وتار ەلدىڭ تاريحىن وتار­لاۋشى ەلدىڭ وكىلى جازادى» دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ, قازاق ەلىنىڭ تاريحىن سىرتتان كەلگەن نەبىر تاريحشىلار مەن تاريحشىسىماقتار قولعا الىپ زەرتتەگەنى بەلگىلى. ولار قازاق حالقىنىڭ ءتىلىن بىلمەي, تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ زاڭدىلىقتارىن تۇسىنبەي, ىشكى جان دۇنيەسىن سەزىنبەي قازاقى دۇنيەتانىمعا جات كوزقاراستار تۇر­عىسىنان قاراپ, كەرەعار تۇجىرىمدار ايتتى. سولاردىڭ ايتقان تۇجىرىمدارى قانشاما ۋاقىت بويى قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا, قازاق ۇلتىنىڭ جاس بۋىن وكىلدەرىنىڭ ءتول تاريحى ءۇشىن ماقتان ەتۋىنە كەدەرگى جاساپ كەلدى. ء«وز تاريحىن بىلمەگەن وزگەنىڭ تاريحىنا قىزىعادى» دەگەندەي, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق حالقى ءۇشىن ءوز تاريحىندا قىزىعاتىن ەش نارسەنى بولدىرمادى. ءبىز سول اۋرۋدان ءالى كۇنگە دەيىن ايىعا الماي كەلە جاتقاندايمىز.

تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى وتىز جىلداي ۋاقىت ىشىندە تاريحشىلارىمىز قانشاما ءىس اتقاردى. ەڭ الدىمەن, تاريحىمىزعا وركەنيەتتىك تۇرعىدا قاراۋدى, ياعني ەلدىك تۇرعىدا قاراۋدى ۇستەمدىك ەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قانشاما تاريحي تۇلعالارىمىز قازاق ەلىمەن قايتا قاۋىشىپ, ولاردىڭ ەكىنشى ءومىرى باستالدى. قانشاما تاريحي داتالار ەسكە الىنىپ, حالقى­مىزدىڭ ساناسىنان تەرەڭ ورىن الدى. ءتىپتى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىل­دىعى, التىن وردانىڭ 750 جىل­دىعى, ءال-فارابيدىڭ 1150 جىلدىعى سەكىلدى تاريحي داتالار حالىقارالىق دەڭگەيدە اتالىپ ءوتىلدى. ءالى دە بولسا ءوز زەرتتەۋىن كۇتىپ جاتقان تاريحي تاقىرىپتار قانشاما. پرەزيدەنت ماقالاسى وسىلاردى زەرتتەۋگە شاقىرىپ وتىرعانداي اسەر بەرەدى.

بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزگە 30 جىل تولادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ءار كۇنىمىز, ءار جىلىمىز ەل تاريحى ءۇشىن اسا ماڭىزدى وقيعالارعا تولى بولدى. ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى, اۋماقتىق سيپاتتاعى وقيعالار تاريح ەنشىسىنە ەنىپ, ءبارى دە تاۋەلسىزدىك جەمىسى ەكەنىن كورسەتتى. بولاشاقتا ەركىن ەلىمىز ماڭىزدى وقيعالارمەن تاريحىمىزعا التىن ارىپپەن نەبىر وقيعالاردى جازاتىنىنا كامىل سەنەمىن. ءسويتىپ, تاريحىمىزدىڭ ساباقتاستىق ءجىبى ۇزىلمەي, ۇزدىكسىزدىك جەلىسى توقتاماي جالعاسا بەرسىن دەگىم كەلەدى. ال ءبىز تاريحشىلار بولساق, تاريحىمىزداعى كەسەك تۇلعالار مەن ماڭىزدى وقيعالاردى حالقىمىز ءۇشىن ماقتان ەتەردەي زەرتتەپ, ۇسىنا بەرەيىك.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق  ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى