كەيىنگى جىلدارى ەلىمىز ءوزىنىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمىن جۇيەلى تۇردە قايتا وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىس جەكەلەگەن ينستيتۋتتاردى فورمالدى وزگەرتۋگە ەمەس, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ مازمۇنىن, ونىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. وسى تۇرعىدان العاندا, پرەزيدەنت ۇسىنعان پارلامەنتتى ءبىرپالاتالى جۇيەگە كوشىرۋ باستاماسى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى ساياسي رەفورما رەتىندە قاراستىرىلۋعا ءتيىس.
ناقتىراق ايتساق, ءبىرپالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋدى, شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ ايقىندىعى مەن جەدەلدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. ياعني زاڭداردىڭ ساپاسى, ولاردىڭ قوعامدىق سۇرانىسقا سايكەستىگى جانە ىسكە اسىرىلۋ تيىمدىلىگى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تولىقتاي ءبىر ورگاننىڭ موينىنا جۇكتەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, دەپۋتاتتاردى قانداي قاعيدات بويىنشا سايلاۋ قاجەت دەگەن سۇراق, شىن مانىندە, قانداي پارلامەنت قاجەت دەگەن سۇراقپەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءبىرپالاتالى پارلامەنت جاعدايىندا دەپۋتاتتاردى تەك پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاۋ تۋرالى ۇستانىم ەموتسيالىق نەمەسە ساياسي ۇراندارعا ەمەس, قۇقىقتىق نەگىزدەرگە, حالىقارالىق تاجىريبەگە جانە ينستيتۋتسيونالدىق تيىمدىلىك قاعيداتتارىنا سۇيەنۋگە ءتيىس.
ءبىرپالاتالى مودەلدىڭ قۇرامى ءسوزسىز جۇيەلى, بولجامدى ءارى كاسىبي بولۋى قاجەت. مۇنداي ساپاعا كەزدەيسوق نە تەك جەرگىلىكتى دەڭگەيدە تانىمال تۇلعالار ارقىلى ەمەس, ورتاق ساياسي باعدارلاما مەن ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن وكىلدىك ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى. ءدال وسى جەردە پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاۋ قاعيداتى الدىڭعى قاتارعا شىعادى. ويتكەنى پارتيا سايلاۋعا ناقتى باعدارلاما ۇسىنادى, ال سول پارتيا اتىنان سايلانعان دەپۋتاتتار بۇل باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا ساياسي ءارى مورالدىق جاۋاپكەرشىلىك الادى. ناتيجەسىندە, سايلاۋشى داۋىس بەرگەن شەشىمنىڭ كىم جانە قالاي ورىندالاتىنىن كورە الادى. ال سايلاۋ جۇيەسى ءالسىز نەمەسە فراگمەنتتەلگەن جاعدايدا پارلامەنتتە ورتاق باعىتتىڭ بولماۋى, شەشىمدەردىڭ جۇيەسىز قابىلدانۋى, ءتىپتى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءار تاراپقا ىدىراۋى سەكىلدى قۇبىلىستار ورىن الۋى بەك مۇمكىن. مۇنداي جاعداي زاڭ شىعارۋ ساپاسىنا عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كەرى اسەر ەتەدى.
ءبىرپالاتالى پارلامەنتتى قالىپتاستىرۋدا پارتيالىق تىزىمگە نەگىزدەلگەن سايلاۋ مودەلىن تاڭداۋدىڭ ورىندى ەكەنىن حالىقارالىق تاجىريبە دە راستايدى. الەمدىك ساياسي تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, ەڭ تۇراقتى ءارى ءتيىمدى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى زاڭ شىعارۋشى ورگاندى پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى, ياعني پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى قالىپتاستىرادى.
سكانديناۆيا ەلدەرى, باتىس جانە ورتالىق ەۋروپانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتى, سونداي-اق لاتىن امەريكاسىنداعى بىرقاتار دەموكراتيالىق قۇندىلىقتى نەگىزگە العان ەلدەر ونداعان جىل بويى وسى مودەلدى قولدانىپ كەلەدى. ولاردىڭ تاجىريبەسى پروپورتسيونالدى جۇيە ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ كوزى ەمەس, كەرىسىنشە قۇرىلىمدىق ورنىقتىلىقتىڭ ماڭىزدى فاكتورى ەكەنىن ايعاقتايدى. مۇنداي مەملەكەتتەردە ساياسي ۇدەرىستەر بولجامدى سيپات الادى, ال بيلىك ينستيتۋتتارى قوعام الدىندا جۇيەلى تۇردە ەسەپ بەرەدى.
بۇل تۇجىرىمدى حالىقارالىق ساراپشىلار دا قولدايدى. ماسەلەن, ۆەنەتسيا كوميسسياسى ءوز قورىتىندىلارىندا پروپورتسيونالدى وكىلدىك جاعدايىندا وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ پارلامەنتتە اناعۇرلىم كەڭ ۇسىنىلاتىنىن, ال مۇنداي جۇيە ساياسي پارتيالاردىڭ دامۋىنا جانە ولاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ىقپالىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتەتىنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن. بۇل ءوز كەزەگىندە ساياسي ءپليۋراليزمنىڭ ساقتالۋىنا جانە بيلىككە قوعامدىق باقىلاۋدىڭ كۇشەيۋىنە جاعداي جاسايدى.
دامىعان دەموكراتيالاردىڭ تاجىريبەسى تاعى ءبىر ماڭىزدى جايتتى كورسەتەدى: كواليتسيالىق ۇكىمەتتەر ءجيى قۇرىلاتىن ەلدەردىڭ وزىندە پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى مەملەكەتتىك باسقارۋدى السىرەتپەيدى. كەرىسىنشە, قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر مەن ساياسي مادەنيەت قالىپتاسقان جاعدايدا مۇنداي مودەل بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمىن ساقتاۋعا, شەشىم قابىلداۋداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىنە قاتىستى «تۇراقسىزدىق تۋدىرادى» دەگەن پىكىر عىلىمي جانە تاجىريبەلىك تۇرعىدان نەگىزسىز ەكەنى بايقالادى.
سايلاۋ جۇيەلەرى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى تەك فورمالدى راسىمدەر ارقىلى ەمەس, ولار قالىپتاستىراتىن ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسى ارقىلى باعالاۋ ماڭىزدى. ماجوريتارلىق جۇيە, ادەتتە, جەكە كانديداتتىڭ تانىمالدىعىنا نەمەسە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ىقپالىنا سۇيەنەدى. مۇنداي جاعدايدا دەپۋتات كوبىنە بەلگىلى ءبىر اۋماقتىڭ نەمەسە تار شەڭبەردەگى سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسىن الدىڭعى ورىنعا قويادى. بۇل ءتاسىل كەيبىر جاعدايلاردا جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىمەن, ۇلتتىق دەڭگەيدە ورتاق ساياسي باعىت پەن باعدارلامالىق بىرىزدىلىكتىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن. ال پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى ساياسي باسەكەنى جەكە تۇلعالار اراسىندا ەمەس, پارتيالىق باعدارلامالار مەن يدەيالار اراسىندا قالىپتاستىرادى. مۇندا نەگىزگى ءرولدى ساياسي پارتيالار اتقارادى, ال ولار قوعامعا بەلگىلى ءبىر دامۋ باعىتىن ۇسىنادى. ناتيجەسىندە, پارلامەنتتەگى پىكىرتالاس جەكەلەگەن ماسەلەلەردىڭ توڭىرەگىندە عانا ەمەس, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇتاس باعىتى اياسىندا جۇرگىزىلەدى.
پارتيالىق تىزىمگە نەگىزدەلگەن سايلاۋ جۇيەسىنىڭ تۇپكى ءمانى – سايلاۋشىنىڭ جەكە كانديداتقا ەمەس, ناقتى ساياسي باعدارلاماعا داۋىس بەرۋىندە. ەلدەگى پارتيالار ءوز ساياسي پلاتفورمالارىندا الەۋمەتتىك ساياسات, ەكونوميكالىق دامۋ, وڭىرلەردى قولداۋ, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرۋ سياقتى ناقتى باسىمدىقتاردى ايقىنداپ كەلەدى. ماسەلەن, پارلامەنت الاڭىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى ەكونوميكالىق ەركىندىك, كاسىپكەرلىكتى قورعاۋ مەن جۇيەلىك رەفورمالار ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەرەدى. «قازاقستاننىڭ حالىق پارتياسى» الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى باستامالاردى كۇن تارتىبىنە شىعارادى, «اۋىل» پارتياسى وڭىرلىك جانە اگرارلىق دامۋ ماسەلەلەرىن جۇيەلى تۇردە كوتەرىپ وتىر. ال «Amanat» پارتياسىنىڭ باعدارلامالىق مىندەتتەرى كەيىنگى جىلدارى بىرقاتار ناقتى جوبا ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. اشىپ ايتقاندا, «قارىزسىز قوعام» جوباسى اياسىندا بىلتىر 100 مىڭداعان ادامعا قارجىلىق كەڭەس بەرۋ, قۇقىقتىق سۇيەمەلدەۋ, بورىشتاردى قايتا قۇرىلىمداۋ ماسەلەلەرى جونىنەن ناقتى كومەك كورسەتىلدى. «جاستارعا – جۇمىس» جوباسى اياسىندا پارتيا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وڭىرلەردە بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەلەرىن ۇيىمداستىرىپ, وتكەن جىلى 150 مىڭ جاس ازامات ەڭبەك نارىعىنداعى مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزدى.
باعدارلامالىق جاۋاپكەرشىلىك پارتيانىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىندە دە كورىنىس تاپتى. 2025 جىلى ماجىلىستەگى «Amanat» فراكتسياسىنىڭ باستاماسىمەن شامامەن 90 باستاماشىل زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, پارلامەنتتىك تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. بۇل زاڭ جوبالارى الەۋمەتتىك ساياسات, ەڭبەك قاتىناستارى, ەكونوميكالىق رەتتەۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ سالالارىن قامتىدى. وسىنداي باعدارلامالىق قۇرىلىم پارتيالىق ءتىزىم جۇيەسىنىڭ باستى ارتىقشىلىعىن ايقىن ەتەدى: پارتيا سايلاۋدا قانداي ۋادە, قانداي باسىمدىقپەن شىقسا, سول ءۇشىن ساياسي جاۋاپ بەرەدى. ال پارتيا اتىنان سايلانعان دەپۋتاتتار وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋشى وكىلدىك ينستيتۋت رەتىندە ارەكەت ەتەدى. مۇنداي تەتىك پارتيالاردى ءوز باعدارلامالارىن قاعاز جۇزىندە قالدىرماي, زاڭنامالىق باستامالار مەن ناقتى شەشىمدەر ارقىلى ىسكە اسىرۋعا ىنتالاندىرادى. ءبىر جاعىنان پارلامەنت جۇمىسىنىڭ ىشكى تارتىبىنە دە وڭ اسەر ەتەدى. دەپۋتاتتار جەكە باستامالاردان گورى پارتيالىق باعدارلاماعا سۇيەنىپ ارەكەت ەتەدى. سونىمەن قاتار باعدارلامالىق ساياسات قوعامدىق پىكىرتالاستىڭ ساپاسىن ارتتىرادى. ياعني تالقىلاۋ ناقتى ۇسىنىستار مەن دامۋ جولدارى توڭىرەگىندە ءوربيدى. بۇل دەموكراتيالىق ساياسي مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىنا جانە ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا سانالى قاتىسۋىنا ىقپال ەتەدى.
پارتيالىق تىزىمگە نەگىزدەلگەن سايلاۋ جۇيەسىنە قاتىستى تالقىلاۋلاردا بىرمانداتتىق وكرۋگتەردى قولداۋشىلار كوبىنە دەپۋتات پەن سايلاۋشى اراسىنداعى «تىكەلەي بايلانىستى» باستى ارتىقشىلىق رەتىندە العا تارتادى. شىنىندا دا, مۇنداي مودەلدە دەپۋتات بەلگىلى ءبىر اۋماقتىڭ وكىلى رەتىندە ارەكەت ەتەدى. الايدا تاجىريبە كورسەتكەندەي, بۇل بايلانىس ءاردايىم ناقتى ساياسي جاۋاپكەرشىلىككە ۇلاسا بەرمەيدى.
قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا, بىرمانداتتىق جۇيەنىڭ نەگىزگى كەمشىلىگى – ۇجىمدىق ساياسي جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بولماۋى. مۇنداي جاعدايدا دەپۋتات ناقتى پارتيالىق باعدارلاماعا نەمەسە ورتاق ساياسي مىندەتتەرگە بايلانبايدى. دەمەك ول ءوز ۇستانىمىن ساياسي كونيۋنكتۋراعا قاراي وزگەرتە الادى. ءبىرپالاتالى پارلامەنت جاعدايىندا بۇل ماسەلە ودان ءارى ۋشىعا تۇسەدى. ەگەر زاڭ شىعارۋ بيلىگى ءبىر عانا ورگاننىڭ شەڭبەرىندە شوعىرلانسا, وندا سول ورگاننىڭ ىشكى ءتارتىبى, جاۋاپكەرشىلىك جۇيەسى جانە شەشىم قابىلداۋ لوگيكاسى ايقىن ءارى تۇراقتى بولۋى قاجەت.
سونىمەن قاتار ماجوريتارلىق جۇيە اكىمشىلىك رەسۋرستىڭ ىقپالىنا كوبىرەك ۇشىرايتىنى دا ءجيى اتاپ وتىلەدى. مۇنداي جاعدايدا ۇيىمداستىرۋشىلىق نەمەسە جەرگىلىكتى فاكتورلار اسەر ەتۋ قاۋپى ارتادى. پارتيالىق ءتىزىم جۇيەسىندە بۇل تاۋەكەلدەر ەداۋىر تومەندەيدى. سەبەبى سايلاۋ باسەكەسى جەكە وكرۋگتەردە ەمەس, ەل كولەمىندەگى باعدارلامالار مەن ساياسي ۇستانىمدار دەڭگەيىندە وتەدى. بۇل اكىمشىلىك ىقپالدىڭ شەكتەن تىس اسەرىن ازايتىپ, سايلاۋ ناتيجەلەرىنىڭ ادىلدىگى مەن اشىقتىعىن كۇشەيتەدى.
پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاۋعا قاتىستى ءجيى ايتىلاتىن ۋاجدەردىڭ ءبىرى – وڭىرلىك وكىلدىكتىڭ السىرەۋى تۋرالى. بۇل الاڭداۋشىلىق بىلاي قاراعاندا قيسىندى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا ماسەلەنى قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان قاراستىرساق, مۇنداي تۇجىرىمنىڭ نەگىزسىز ەكەنى اڭعارىلادى.
قازىرگى زامانعى ساياسي پارتيالاردىڭ بارلىق ءوڭىردى قامتيتىن, تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن فيليالدىق جەلىگە سۇيەنەتىن ۇيىمدارى بار. ەلىمىزدىڭ «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭىندا پارتيالاردىڭ بارلىق وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا بولىمشەلەرى بولۋى مىندەتتەلگەن. بۇل تالاپ پارتيالاردى وڭىرلەرمەن جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەۋگە جانە جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى ساياسي كۇن تارتىبىنە ەنگىزۋگە ءماجبۇر ەتەدى. پارتيالىق تىزىمدەردى قالىپتاستىرۋ كەزىندە وڭىرلىك تەڭگەرىم, كاسىبي ارتۇرلىلىك جانە الەۋمەتتىك وكىلدىك ەسكەرىلەدى. بۇل ءتاسىل بەلگىلى ءبىر اۋماقتىڭ عانا ەمەس, بارلىق ءوڭىردىڭ مۇددەسىن كەشەندى تۇردە قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وڭىرلىك بولىمشەلەر ارقىلى جەرگىلىكتى ماسەلەلەر جينالىپ, تالدانىپ, پارتيالىق فراكتسيالار ارقىلى زاڭنامالىق باستامالارعا اينالۋى مۇمكىن. وسى تۇرعىدان العاندا, پارتيالىق ءتىزىم جۇيەسى وڭىرلىك وكىلدىكتى السىرەتپەيدى, كەرىسىنشە ونى جۇيەلى, اشىق جانە جاۋاپتى فورماتقا كوشىرەدى.
ماڭىزدىسى – پارتيالىق ءتىزىم جۇيەسى پارتيالاردىڭ ءوز ىشىندەگى كاسىبي ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. كانديداتتار ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە پارتيالار زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنا قابىلەتتى, ساراپتامالىق الەۋەتى بار تۇلعالاردى ىرىكتەۋگە مۇددەلى بولادى. بۇل پارلامەنتتىڭ جالپى كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋعا اسەر ەتەدى.
وسىلايشا, قازاقستانداعى ساياسي پارتيالاردىڭ قازىرگى ينستيتۋتسيونالدىق دامۋى پارتيالىق تىزىمگە نەگىزدەلگەن سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە وبەكتيۆتى العىشارتتار قالىپتاستىرىپ وتىر. سونداي-اق بۇل جۇيە شەشىم قابىلداۋ لوگيكاسىن ايقىندايدى. ساياسي تىزبەك انىق قالىپتاسادى: پارتيا – باعدارلاما – زاڭ شىعارۋ – سايلاۋشى باعاسى. مۇنداي ايقىندىق ءبىرپالاتالى پارلامەنتتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنىڭ نەگىزى بولادى.
بىرمانداتتىق وكرۋگتەر جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ دەڭگەيىندە ءوز ورنىن تابۋى مۇمكىن. الايدا پارلامەنت – بۇكىل ەلدىڭ تاعدىرىنا جاۋاپتى ورگان. سوندىقتان ونىڭ قۇرامى ايقىن ساياسي ۇستانىمدارعا, ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىككە جانە ينستيتۋتسيونالدىق تارتىپكە سۇيەنە وتىرىپ قالىپتاسۋعا ءتيىس.
حالىقارالىق تاجىريبە, قۇقىقتىق ساراپتاما جانە قازاقستانداعى پارتيالىق جۇيەنىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيى پارتيالىق تىزىمگە نەگىزدەلگەن سايلاۋ جۇيەسىنىڭ قيسىندى ءارى ۋاقىت تالابىنا ساي ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ەگەر ەلىمىز پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى, مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى جانە ورنىقتى پارتيالىق جۇيە قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتسە, دەپۋتاتتاردى تەك پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاۋ – ساياسي تۇرعىدان دا, قۇقىقتىق تۇرعىدان دا نەگىزدەلگەن تاڭداۋ. بۇل – رەفورمانىڭ سىرتقى فورماسى ەمەس, ونىڭ ىشكى مازمۇنىن ايقىندايتىن شەشىم.
بەرىك بەكجانوۆ,
پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى جانىنداعى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى