باسپا سالاسىندا باسى اشىلماعان ماسەلە كوپ

قازاقستان باسپالارىنان شىعاتىن كىتاپ ونىمدەرىنىڭ 80 پايىزىن وقۋلىقتار قۇ­را­ي­دى. ال نارىقتاعى وزگە كىتاپ­تاردىڭ 80 پايىزى – رەسەي باس­پالارىنان شىققان كىتاپتار. وتاندىق كىتاپتار از تارالىممەن شىعاتىندىقتان, ساتىلىمدا كوپ كەزدەسپەيدى. ويتكەنى كوممەرتسيالىق باعىتتا كىتاپ نارىعى دامىماي وتىر.

ال جاڭا شىعىپ جاتقان قازاقشا كىتاپتاردىڭ كوپ بولىگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە ۇلەس­تىرىلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا عانا قازاق اۆتورلارىنىڭ جيناقتارى  ءبىردى-ەكىلى كى­تاپ دۇكەندەرىندە ساتىلىپ, قازاق كىتاپ دۇكەنىنىڭ كونتەنتى قالىپ­تاسا باستاعانداي. الايدا بۇل بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ قۋانا­تىنداي ناتيجە ەمەس.

كەڭەستىك كەزەڭدە كىتاپتى ۇكىمەت ءوزى شىعارىپ, ءوزى ساتىپ جانە ودان قىرۋار اقشا تاباتىن. ال ءبىز قىزىعا ءھام تامسانا ەسكە الاتىن اۆتورعا بەرەتىن قالاماقى – سول تۇسكەن پايدانىڭ ءبىر بولىگى عانا. ويتكەنى بيلىكتىڭ ءوزى كىتاپ وقۋدى, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, ترەندكە اينالدىرا ءبىلدى. بۇگىنگى قوعامدا ول جۇيە جوق. دەسە دە كىتاپ شىعارۋداعى سول كونە ساياساتتىڭ ىزىمەن قازىر باسپالار دا, اقىن-جازۋشىلار دا تابىس كوزى رەتىندە ۇكىمەتتى عانا تانيدى. «تۇيەنىڭ تانىعانى جاپىراق». القيسسا.

كىتاپ پالاتاسىنىڭ مالى­مە­تىنە سۇيەنسەك, 2019 جىلى ەلى­مىز­دە شىققان كىتاپتىڭ جالپى تارالىمى – 22 ميلليون 563 مىڭ دانا. ياعني 268 باسپادان 4 439 كىتاپ اتالىمى باسىلىپ شىققان. ونىڭ 1874-ءى قازاق تىلىندە, 1604-ءى ورىس تىلىندە جانە 961-ءى شەت تىلىندە. سونداي-اق اتالعان كىتاپ­تاردىڭ 193-ءى پروزا, 139-ى پوە­زيا جا­نرىندا جازىلعان (درا­ماتۋرگيادا ءبىر دە ءبىر كىتاپ شىق­پا­عان). ال 2020 جىلى 3020 كىتاپ تىركەلگەن (بۇل ناقتى سانى ەمەس, جىل اقپان ايىندا جابىلادى). ونىڭ 1222-ءسى قازاق, 1014-ءى ورىس, 784-ءى شەت تىلدەرىندە. ياعني بىلتىر 205 باسپادان پروزا جانرىندا 194, پوەزيالىق 117, دراماتۋرگيا بو­يىنشا 6 كىتاپ جارىق كورگەن.

ايتا كەتەيىك, بىزدە قازىر كىتاپ شىعاراتىن جالعىز باعدارلاما بار. ول ەكى باعىت بويىنشا, ياعني ساتىپ الۋ جانە شىعارۋ مەن تاراتۋ سالالارى اياسىندا جۇرگىزىلەدى. ساتىپ الۋ باعىتىندا اۆتور قۇ­قىعى 3 نەمەسە 5 جىلعا ساتىپ الىنىپ, ءار باسپاتاباعىنا 255 مىڭ تەڭگەدەن قالاماقى تولەنەدى. سونداي-اق اۆتور باسپانى ءوزى تاڭداي المايدى. ال شىعارۋ مەن تاراتۋ باعىتىندا اۆتور ءوزى باسپا تاڭداپ (تاڭداماعان جاع­دايدا باسپالار اراسىندا كونكۋرس جاريالانىپ, ياعني تەندەر وتكىزىلدى), كەلىسىمشارتقا وتىرادى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتى باسپا ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءاليا بەكباتىروۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىتتاعى باسپا مەن اۆتور اراسىنداعى قالاماقى ماسەلەسىنە مينيسترلىك ارالاسا المايدى. «باسپا وكىلدەرى اۆتورعا قانشا قالاماقى بەرەتىنىن وزدەرى شەشەدى. اتالعان باعىتتاعى باع­دارلاما بويىنشا, ماسەلەن كور­كەم ادەبيەت جانرىنا ءبىر شارتتى باسپاتاباققا ء(تۇرلى-ءتۇستى ەمەس) 270 مىڭ تەڭگە بولىنەدى. ال ءتۇر­لى-ءتۇستى كىتاپقا قويىلعان سوما بۇ­دان كوبىرەك. تاريحي, تانىمدىق, ت.ب. جانرلاردىڭ باسپاتاباعىنا بولىنەتىن قارجى ءارتۇرلى», دەدى ءاليا مۇحتارقىزى.

باتىس ەلدەرىندە اۆتور تانى­مال, ءوتىمدى بولسا ءھام ءونىمدى جۇ­­­مىس ىستەي السا, ول, ءسوزسىز تا­بىس­­تى بولادى. وتاندىق باس­پا­­­لار دا وسى جۇيەگە كوشسە دەي­مىز. ياعني مەملەكەتتىك تەندەر­گە عانا ارقا سۇيەمەي, باسپالار ءوز قارا­جاتىنان اۆتورعا قا­لا­ماقى تولەپ, جازۋشىنى نا­سي­حات­­تاسا, سوندا عانا باسپا ءوز قار­جىسىن قايتارادى ەمەس پە؟ بۇل كىتاپ مار­­كەتينگىنىڭ دامۋىنا ىقپالىن تيگىزبەك. «ارىس» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور عاريفوللا انەس قازىرگى كى­تاپ نارىعىندا تەگىن دەگەن دۇ­نيەنى تۇبىرىمەن جويۋ كەرەك دەيدى. ء«ححى عاسىردىڭ 21 جى­لىندا قازاق كىتابىن باسەكەگە قا­بىلەتتى, نارىققا بەيىمدەل­گەن, ءوزىن-ءوزى اقتايتىن ءوندىرىس ءارى بيز­نەس سالاسىنا اينالدىرۋىمىز كەرەك. سول ءۇشىن دە مەملەكەت مەملەكەتتىك تاپسىرىس پەن وقۋلىقتاردى تەگىن تاراتۋدى مۇلدەم توقتاتۋى قاجەت. تەگىننىڭ جىلىگى تاتىمايتىنىن, تالان-تاراجدى كۇشەيتەتىنىن, باسەكەنى بولدىرمايتىنىن بارشامىز ءبى­لىپ وتىرمىز. حالىق كىتاپتى ءوز اقشاسىنا ساتىپ الۋ كەرەك. ال باسپاحاناعا قاجەتتى قاعاز, داكە, جەلىم, قاتىرما قاعاز (كارتون), ينە ەلىمىزدە وندىرىلمەيدى. ونىڭ ءبارى شەتەلدەن الىنادى. دەگەنمەن, باسپادا نەگىزگى ماسەلە بۇلار ەمەس», دەدى ول. ءسوز-اق. الايدا, باسپاگەر قوماقتى قالاماقى تولەگەن كۇننىڭ وزىندە جاڭا شىعارمالارىمەن كوزگە تۇسەتىن اۆتورلار بار ما ەكەن؟..

2020 جىلى «فوليانت» باس­پاسىنان 300-گە جۋىق ءتۇرلى جانر­داعى كىتاپتار شىعىپتى. ونىڭ ىشىندە بالالارعا ارنالعان كىتاپتار, كوركەم ادەبيەتتەر, اۋدارمالار, وقۋلىقتار, جەكە اۆتورلاردىڭ كىتاپتارى, سونداي-اق مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا شىعارىلعان كىتاپتار بار. باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى فاريدا توباشالوۆا كىتاپتىڭ باس­پادا دايىندالۋى مەن وقىرمان قولىنا جەتكەنگە دەيىنگى كىتاپقا كەتەتىن شىعىن وتە قىمبات ەكەنىن ايتتى. «اۆتورعا نەمەسە مۇراگەرلەرگە, سۋرەتشىلەرگە, اۋدارماشىلارعا قالاماقى تو­لەۋ, شەت تىلىندەگى شىعارمالار­دىڭ شەتەلدىك قۇقىعىن ساتىپ الۋ, رەداكتسيالىق جانە تيپو­گرافيالىق شىعىنداردى قوسا العاندا, كىتاپ شىعارۋ اجەپتاۋىر قارا­جاتتى تالاپ ەتەدى. ءبىز ءوز مۇم­كىندىگىمىزبەن جيىرما بەس جىل بويى كىتاپ شىعارىپ كەلە­مىز. ۇكىمەتتەن كىتاپ شىعا­رىپ وتىر­عان باسپالارعا, كىتاپ ساتاتىن دۇكەندەرگە, تيپو­گرا­فيا­لارعا سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراس­تى­رىل­سا, كىتاپتىڭ باعاسى ارزانداپ, وقىر­مانعا قولجەتىمدى بولار ەدى. سونداي-اق باسقا ەلدەردە كىتاپ اۋدارۋ ءۇشىن اۋدارماشىنىڭ قا­لام­اقىسىن تولەۋگە ۇكىمەت نەمەسە ارنايى مەكەمەلەر قارجىلاي قولداۋ كورسەتەدى. مىسالى, گەر­ما­نياداعى گەتە ينستيتۋتى نەمىس ادەبيەتىنە ءاردايىم وسىنداي قارجىلىق قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى», دەي كەلە شەتەلدىك باسپالار سياقتى تولىققاندى ماركەتينگپەن اينالىسا المايتىندارىن تىلگە تيەك ەتتى.

ال ەلورداداعى «پروفي مە­ديا» باسپاسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ايسۇلۋ بادەلقىزىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى كىتاپتار باعاسى قىمبات ەكەن. «سەبەبى, باسپاحانالار تەحنولوگيالىق جا­­عىنان ارتتا قالعان. سونىمەن قا­تار كارتون-قاعاز ونىمدەرىنەن باس­تاپ, كىتاپ تۇپتەيتىن جىپكە دە­يىن شەتتەن تاسيمىز. قازاق كىتاپ­­تارىنىڭ ساپاسىنا قاتىستى سىن دا ءجيى ايتىلادى. مۇنىڭ سەبەبى باسپا جانە باسپاحانا سا­لاسىنا ماماندار ازىرلەۋ ءالى كۇن­گە جولعا قويىلماي كەلەدى. ەلى­مىزدە بىرنەشە كوللەدج عانا باس­پاحانا وندىرىسىنە ماماندار دايارلايدى. ال مۇنىڭ قازىرگى كەزدە شاپشاڭ دامىپ كەلە جات­قان ايرىقشا تەحنولوگيالار قول­دانىلاتىن سالا ەكەنىن ەسكەرسەك, ماماندار جوعارعى وقۋ ورىن­دارىندا وقىتىلۋى كەرەك. باسپا ءىسى بويىنشا ماماندار دا ساناۋلى ۋنيۆەرسيتەتتە جۋرناليستيكا ماماندىعىمەن قوسا وقىتىلادى. باسپا ءىسى مەن جۋرناليستيكا ءبىر-بىرىنە ءۇش قايناسا سورپاسى قو­سىلمايتىن ماماندىقتار ەكەنىن ەسكەرمەي كەلە جاتقانىمىز اتال­عان سالانى كوگەرتپەي وتىر», دەيدى.

قازاقستاندا كىتاپ ساۋداسىمەن اينالىساتىن 137 كاسىپورىن تىركەلگەن ەكەن. 2019 جىلى ەلىمىز بويىنشا 13 ميلليارد تەڭگەگە كىتاپ ساتىلعان. ونىڭ ىشىندە نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا 2 391 632 مىڭ تەڭگەگە, الماتى قالاسى بويىنشا 5 846 836 مىڭ تەڭگەگە, اقمولا وبلىسى بويىنشا 151 198 مىڭ تەڭگەگە, شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا 697 980 مىڭ تەڭگەگە, باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا 70 725 مىڭ تەڭگەگە, جامبىل وبلىسىندا 149 634 مىڭ تەڭگەگە, الماتى وبلىسىندا 674 702 مىڭ تەڭگەگە, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 95 584 مىڭ تەڭگەگە, قاراعاندى قالاسىندا 1 945 535 مىڭ تەڭگەگە, قوستاناي قالا­سىن­دا 152 101 مىڭ تەڭگەگە, اقتوبە قالا­سىندا 194 786 مىڭ تەڭگەگە, اتىراۋ قالاسى بويىنشا 148 532 مىڭ تەڭگەگە, قىزىلوردا قالاسىندا 100 188 مىڭ تەڭگەگە, پاۆلودار قالاسىندا 136 857 مىڭ تەڭگەگە, ماڭعىستاۋدا 66 742 مىڭ تەڭگەگە, تۇركىستان قالاسىندا 35 164 مىڭ تەڭگەگە, شىمكەنت قالاسىندا 159 283 مىڭ تەڭگەگە كىتاپ ساۋداسى جۇرگىزىلگەن. قوسا كەتەيىك, 2020 جىلدىڭ ستا­تيس­­تيكالىق دەرەكتەرى الداعى ۋا­قىت­تا ەسەپتەلەدى.

بۇگىنگى كىتاپ نارىعىندا «مە­لومان» دۇكەنىنىڭ ۇلەسى زور ەكەنىن دە ايتا كەتەيىك. بۇل دۇكەندە كىتاپ تەز ءارى كوپ وتەتىندىكتەن بەدەلدى سانالىپ وتىر. مونوپوليا بولعان سوڭ, تاۋارلارىنىڭ باعاسى دا جوعارى. وسىدان, شامامەن ءبىر جارىم جىل ۋاقىت بۇرىن «مە­لوماندا» قازاق كىتاپتارىنا ار­­نال­عان بۇرىش اشىلدى. سول كەز­­دەرى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاس­سيكالىق تۋىندىلارى ساتىلىمعا قويىلعان ەدى. الايدا, بۇل كور­سەتكىش وتاندىق كىتاپ دۇكەن­نىڭ قازاق اۆتورلارىنا كەندە ەكە­نىن بايقاتادى. ال كەيىنگى اۆتور­لاردىڭ «مەلومانعا» دەگەن بازىناسى بولەك. ياعني وعان كىتاپ وتكىزۋ ءۇشىن قالامگەردىڭ جك نەمەسە جشس بولۋى ءتيىس. بۇدان بولەك كىتابىنىڭ ديزاينى مەن ساپاسىنا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ال كەلىسىمشارتى بويىن­شا كىتاپ­تىڭ باعالانۋىنا بايلانىستى 50-70 پايىزعا دەيىن ۇستەمە اقى قوسىلادى. ال تەك قازاقشا كىتاپتار ساتاتىن «Qazyna» كىتاپ دۇكەنى ءۇش جىل بۇرىن اشىل­عان بولاتىن. وسى ۋاقىت ىشىندە كىتاپ دۇكەنى قوعامدا قازاق كىتاپ­تارىنىڭ ورتاق ءبىر كەڭىستىگىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى.

كىتاپ دۇكەنىنىڭ ديرەكتورى الماس شايكەن ءاۋ باستا اۆتور كىتاپتارىنا ەشقانداي تالاپ قوي­ماعانىن, ياعني ساپاسى تومەن بولسا دا ساتۋعا الا بەرگەنىن ايتادى. ويتكەنى, كىتاپ دۇكەنى تەك قازاقشا كىتاپتار ساتۋدى ماقسات تۇتقان ەكەن. «العاش اشىلعان ۋاقىتتان باستاپ ءبىز ءبىر جارىم جىل بويى تەك كىتاپ جيناۋمەن اينالىستىق. قازىر كىتاپ قورىمىزدا بارلىق جانردى قوسقاندا 13 000 كىتاپ بار. ال كىتاپتىڭ باعاسى اۆتور­لىق قالاماقى مەن كىتاپتى شى­عا­رۋعا كەتكەن شىعىندى قوس­قان­دا قۇرالادى. مارجاسى 20 پا­­يىزدان 60 پايىزعا دەيىن ءوسىپ وتىرادى, ياعني بۇل ۇستەمە قو­سىلاتىن باعاسى. 2019 جىلى 30-40 مىڭ كىتاپ ساتىلسا, 2020 جى­لى 50 مىڭداي كىتاپ ساتىل­دى. بۇنىڭ ىشىندە ەڭ كوپ ساتىل­عان موتيۆاتسيالىق, تانىمال پسي­حو­لوگيالىق كىتاپتار بولدى. مە­نىڭشە, الداعى 10-15 جىلدا قازاق كىتاپتارىنىڭ كونتەنتى جاقسارىپ, بارشا جۇرت قازاقشا كىتاپتارعا ورالاتىن سياقتى», دەيدى ول.

بالكي, قوعامدا كىتاپتىڭ از وقىلۋى باسپا ىسىندەگى وسى كەم­شىن تۇستاردىڭ اسەرىنەن بولار. ول دەگەنىڭىز, ۋاقىت وتە كەلە ق­ا­­زاق رۋحانياتىنىڭ قۇلدى­راۋى­نا اكەلىپ سوقتىرماي ما؟.. ەينشتەين: ء«بىر نارسەنى ىستەۋدى جال­عاستىرا بەرىپ, بىراق ودان باسقا ناتيجە كۇتۋ بەكەرشىلىك» دەگەن ەكەن. باسپا وندىرىسىندەگى ب­ۇ­گىنگى ازدى-كوپتى ءىس-ارەكەت بۇل قاۋقارسىز امالدان ناتيجە شىقپايتىنىن الدەنەشە رەت كورسەتىپ وتىر. سون­دىقتان اتالعان ماسەلەگە باستان-اياق جاڭا جۇيە ءھام تىڭ كوزقاراس كەرەك-ءتى.