ەكونوميكا ەتەك-جەڭىن جيناۋعا ۇمتىلادى

ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنا بيىل دا ادەتتەگىدەي ءۇش فاكتوردىڭ اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. ولار – مۇناي با­عاسى, رەسەي ءرۋبلىنىڭ دوللارعا قا­تىستى باعامى جانە دوللار يندەكسى. قازاقستان مۇناي ەكسپورتىمەن اينالىسادى. ەندەشە تەڭگە باعامى ءبىرىنشى كەزەكتە «قارا التىننىڭ» قۇنىنا تاۋەلدى. ءرۋبلدىڭ جايى دا – ماڭىزدى فاكتور. ويتكەنى, رەسەي – قازاقستاننىڭ ساۋداداعى نەگىزگى سەرىكتەسى. ال دوللاردىڭ جايى ءبىزدىڭ ەلدىڭ عانا ەمەس, الەمدەگى بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ «باس اۋرۋى» دەسە دە بولعانداي.

قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ پىكىرىنشە, دوللار تۇراقسىزدىق تانىتۋدا. ەندەشە ونىڭ ءوزى دە السىرەۋى يا نىعايۋى ىقتيمال.

– البەتتە, ءبىز تەڭگە باعا­مىنا نەگىزىنەن ەكونوميكانى ءارتا­راپتاندىرۋ ساياساتى اسەر ەتسە دەپ تىلەيمىز. بىراق ازىرشە بۇل مۇم­كىن بولماي تۇر. قازىر تەڭگە باعامىن سۇيەمەلدەۋدە بىرنە­شە ءادىس قولدانىلىپ وتىر. وسى ورايدا ۇلتتىق بانكتىڭ اشىق­تىق اۋىلىنا بەت بۇرعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. قارجىلىق رەتتەۋ­شى ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيا­لار تۋرالى اشىق ايتاتىن بولدى جانە تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىل­مالى­لىعىنا قاتىستى ۇنەمى ۇستانىمىن بىلدىرەدى. بۇرىن تەڭگە باعامىن وز­دىگىنەن رەتتەيتىن ۇلتتىق بانك سوڭعى ۋاقىتتا نارىقتىق قاتى­ناس­تارعا بەيىمدەلە باستادى. ياعني باس بانك ۇلتتىق ۆاليۋتانى قولداۋعا نارىقتىق قاتىناستارعا يەك ارتادى, – دەدى اندرەي چەبوتارەۆ.

قارجىگەر تەڭگەنىڭ ناقتى قان­داي ءدالىز شەگىندە قۇبىلاتىنىن اشىپ ايتپادى.

– بولجامنىڭ ءبارى بوس دۇنيە ەكەنىن 2020 جىل دالەلدەپ بەردى. سون­دىقتان تەڭگە باعامىنا قاتىس­تى كەلەر جىلعا بولجام جاساۋعا اسىقپايىق. الەمدىك ەكونوميكاعا اسەر ەتەتىن ءتۇرلى وقيعالاردىڭ اياق استىنان ورىن الاتىنىنا كوزى­مىز جەتتى. ەگەر كوروناۆيرۋسقا قار­سى ۆاكتسينا تابىلسا, الەمدىك ەكونوميكا ءوسىم كورسەتەرى انىق. ءدال وسىنداي ستسەناري جالعاسسا, تەڭ­گە نىعايادى. بۇدان بولەك, بىلتىر وپەك+ مۇناي ءوندىرۋ بويىنشا كەلىسىمدى بەكىتتى. بۇل دا تەڭگە با­عامىنا وڭ اسەر ەتەتىن فاكتور. ەگەر كوروناۆيرۋس قايتا ءورشىپ, مۇ­ناي كەلىسىمى «كۇيرەيتىن» بولسا, تەڭ­گەنىڭ السىرەيتىنى داۋسىز, – دەدى ول.

بانك ماسەلەلەرى بويىنشا تاۋەل­سىز ساراپشى نۇرجان بياقاەۆ 2021 جىلى قازاقستان ەكونوميكا­سىندا تۇبەگەيلى وڭ وزگەرىستەر ورىن الارىنا كۇمانمەن قاراپ وتىر.

– بىردەن ايتايىن, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن سىرتتان قارىز الۋ دۇرىس ەمەس. جاعدايعا وڭ اسەر ەتەتىن بىرنەشە فاكتور بار. سونىڭ ءبىرى – لوكداۋندى تولىقتاي الىپ تاستاۋ. تاعى ءبىر فاكتور – شەكارانى اشۋ. ياعني بيزنەس بەلسەندىلىك تانىتىپ, اۋەلگى قالپىنا كەلمەيىنشە, وڭ وزگەرىستەر بايقالمايدى. وتكەن جىل شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە اۋىر سوققى بوپ تيگەنى بەلگىلى. مۇنىڭ سالقىنىن قاراپايىم قازاقستاندىقتار دا سەزىندى. جاعدايعا وڭ اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر جول بار. ول – ينفلياتسيا دەڭگەيىن تومەندەتۋ. 2020 جىلى ۇلكەن وقيعالار ورىن السا دا, ين­فلياتسيا دەڭگەيى 2019 جىلعى كور­سەتكىشپەن بىردەي بولدى. ەكو­نوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ينفلياتسيالىق مولشەرلەمەنى تو­مەن­دەتىپ, ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءونىمدى كوبىرەك شى­عارۋ كەرەك, – دەدى نۇرجان بياقاەۆ.

جاقىندا قازاقستان مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن قىسقارتۋ جانە «قارا التىننىڭ» باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ ماقساتىندا جاسالعان وپەك+ مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەل­دەر كەلىسىمىندەگى كونسەنسۋسقا قول­داۋ ءبىلدىردى. كەلىسىمگە سايكەس, 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا مۇناي ءوندىرۋ تاۋلىگىنە 7,2 ملن باررەلدەن اسپاۋى كەرەك. ال قازاقستان ءۇشىن 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا تاۋ­لىگىنە 1,417 ملن باررەل مۇناي ءوندىرۋ مىندەتى جۇكتەلىپ وتىر. وسى ورايدا وتاندىق نارىقتا ون جىلداي ساراپتاما جاساۋمەن اي­نالىسىپ كەلە جاتقان Applied Economics Research Centre – AERC مە­كەمەسىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى گۇلميرا يسيمباەۆا اتالعان جاع­دايعا بايلانىستى پىكىرىمەن ءبولىستى.

– وپەك+ مۇناي ءوندىرىسىن شەك­تەۋدى ءساۋىر ايىندا باستادى. Brent سۇرىپتى مۇناي باعا­سى COVID-19 سالدارىنان سۇرا­نىس­تىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى اي­تارلىقتاي تومەندەدى. سول تۇستا تەڭگە دە السىرەپ, ءبىر دوللارعا قاتىستى باعامى 450 تەڭگەگە جەتتى. مۇناي باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ جانە ودان كەيىن كوتەرۋ ءۇشىن وپەك+ ەلدەرى 2020-2021 جىلدارى مۇناي ءوندىرىسىن تومەندەتۋگە كەلىستى. سون­دىقتان COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينا جاساۋ تۋرالى جاڭالىقتىڭ تارالۋىمەن مۇناي باعاسى دا ءوستى. سوعان سايكەس تەڭگەنىڭ دە اي­تارلىقتاي نىعايعانىن بايقادىق. دەمەك, تەڭگە باعامى ءۇشىن مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى وڭ اسەر ەتپەك. وپەك+ ەلدەرىنىڭ ءوندىرىستى ودان ءارى تەجەۋ ساياساتى مۇناي باعاسىنا, سول ارقىلى تەڭگەگە دە, مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنا سەرپىن بەرەرى داۋسىز. الايدا كەلىسىمدى ساقتامايتىن مەملەكەتتەر بارىن ۇمىتپاۋ كەرەك. بۇدان بولەك, وپەك+ قۇرامىنا كىرمەيتىن ەلدەردى دە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. سوندىقتان نارىقتاعى مۇناي جەتكىزىلىمىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, سونداي-اق كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋ ۇزاقتىعى مەن قارقىندىلىعىنا بايلانىستى ورىن العان بەلگىسىزدىك كوپشىلىكتى الاڭداتۋدا, – دەدى گۇلميرا يسيمباەۆا.

قارجى ساراپشىسى راسۋل رىس­مامبەتوۆ كوروناۆيرۋسقا قار­سى ۆاكتسينالاردىڭ نارىققا شى­عۋىمەن الەمدىك ەكونوميكادا سەرپىلىس پايدا بولارىنا سەنىمدى. سوندىقتان 2021 جىلدىڭ جازىندا بيزنەس قالپىنا كەلۋى مۇمكىن.

– ەگەر ىندەت «اۋىزدىقتالسا», ەل ەكونوميكاسى 2021 جىلدىڭ كۇ­زىندە قالپىنا كەلىپ, 2022 جىلى ءوسۋ جولىنا تۇسەدى. مۇناي باعاسى باياۋ وسسە, تەڭگەنىڭ جاعدايى جاقسارادى. ال الەمدىك ەكونوميكا جىلدام قال­پىنا كەلسە, وندا مۇناي ءوسىپ, تەڭگە ءوزىن جاقسى سەزىنبەك. بۇل – قىسقا مەرزىمگە بولجام. ال ۇزاق مەرزىمدى جاعدايعا مۇنداي وپتيميستىك كوزقاراس تانىتا المايمىن. قالاي دەسەك تە, قازاقستان تاۋار ءوندىرىسىن جولعا قويۋى كەرەك. ايتپەسە, تەڭگە ءاردايىم السىرەي بەرمەك. كەز كەلگەن ۆاليۋتانىڭ باعامى ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇش-الەۋەتىنە بايلانىستى. شيكىزاتقا باعدارلانعان ءبىزدىڭ ەكونوميكا تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامى بويىنشا دا, رۋبلگە قاتىستى باعامى دا بويىنشا السىزدىك تانىتىپ كەلەدى. ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك جانە باسقا دا ماڭىزدى تاۋارلاردى وندىرمەيىنشە, تەڭگەنىڭ نىعايۋى نەعايبىل. ءوز كەزەگىندە تەڭگەنىڭ السىزدىگى قازاقستان ەكونوميكاسىنا تارتىلاتىن كۇردەلى ينۆەستيتسيالاردى تەجەۋى مۇمكىن. بۇل ءتۇپتىڭ تۇبىندە يمپورتتىڭ ۇلعايۋىنا جانە ۆاليۋتانىڭ ودان ءارى السىرەۋىنە اكەپ سوقتىرۋى دا ىقتيمال, – دەدى راسۋل رىسمامبەتوۆ.

تۇپتەپ كەلگەندە بيىل مەملەكەتتەر پاندەميانىڭ سالدارى­مەن كۇرەسىپ, ەكونوميكانىڭ ەتەك-جەڭىن جيناۋعا تىرىسادى. جاسالعان قا­دامداردىڭ قانداي ناتيجە بەرەرى ۋاقىت ەنشىسىندە, ارينە. دەسە دە, 2021 جىل قاي جاعىنان الساق تا, جاۋاپتى كەزەڭ بولماق.