شارتاراپتى كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن شارشاتقان 2020 جىل دا اياقتالىپ كەلەدى. بيىلعى ىندەت حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى, جەر-جاھانداعى بىرقاتار ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ بەرىپ كەتتى. ماسەلەن, كەيبىر ەلدەردىڭ باسشىلارى جەكە باسىنىڭ مۇددەسىن كۇيتتەپ, جاھاندىق ماسەلەلەرگە قىرىن قاراعانى ەسىمىزدە. كوپ ۇزاماي قايعى مەن قاسىرەتكە تولى جىل دا اياقتالماق. وسى ورايدا الداعى جىلدان نە كۇتەمىز؟ وتكەننەن قانداي ساباق الۋىمىز قاجەت؟ Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىن ماقالالار توپتاماسىن ۇسىنادى.
ناتو-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى لاۋازىمىن اتقارعان حاۆەر سولانا ءوز ماقالاسىندا XXI عاسىرداعى نەگىزگى تۇيتكىلدەرگە توقتالادى. اۆتور مىڭجىلدىقتار تۇيىسكەن تۇستا الەمدە كەلەشەككە دەگەن ەرەكشە قۇلشىنىس تۋعانىن, الايدا ءىس جۇزىندە ءبارى باسقاشا بولعانىنا قىنجىلىس بىلدىرەدى. وسىنداي قاتەلىكتەردى تىزە وتىرىپ, حاۆەر سولانا وتكەننەن ساباق الۋدىڭ ماڭىزىنا ەكپىن بەرەدى.
سىرتقى ساياسات جونىندەگى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ ديرەكتورى مارك لەونارد ءوزىنىڭ ماقالاسىندا 2021 جىلدان ءۇمىت كۇتەتىنىن جانە نەگىزگى بەس ماسەلەنى اتاپ كورسەتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اقش پرەزيدەنتتىگىنە دجو بايدەننىڭ سايلانۋى, كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانىڭ ازىرلەنۋى, كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قاتىستى جاھاندىق ۇنقوسۋ, بيلىككە سەنىمنىڭ ورالۋى مەن عالامدىق جۇيەنى قايتا قاراۋ سيىر جىلىنىڭ جاقسىلىعى بولماق.
ايتا كەتەرلىگى, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.
لوندون – بيىل بۇعان دەيىنگى ءساتسىز ارەكەتىمىزدىڭ سازايىن تارتتىق. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كوكتەن تۇسكەن جاي وعىنداي وقيعا ەمەس. كەرىسىنشە, ول – ادامزاتتىڭ قولىنان جاساعان اپات, وتە ناشار جانە قاۋىپتى داعدىلارىمىز بەن شەكتەن شىققان ارەكەتىمىزدىڭ سالدارى.
ءبارىن بىلاي قويعاندا, كوروناۆيرۋستىڭ جارقاناتتاردان ادامدارعا جۇعۋى – جاپپاي ۋربانيزاتسيانىڭ, جان-جانۋارلاردىڭ ءومىر سۇرەتىن ورتاسىن قيراتۋىمىزدىڭ «جەمىسى». ال ىندەتتىڭ تەز تارالۋى شەكتەن شىققان يندۋسترياليزاتسيا, توقتاۋسىز ساۋدا جانە زاماناۋي ساياحات داعدىلارىنا تىكەلەي قاتىستى. سونداي-اق الەم ەلدەرىنىڭ تىزە قوسىپ, بىرلەسە ارەكەت ەتە وتىرىپ داعدارىستى ەڭسەرە الماۋى دا بيلىكتىڭ گيپەر-جاھاندانۋدان الدەقايدا كەيىن قالعانىن كورسەتەدى.
مۇنداي ساتسىزدىكتەر پاندەميا باستالماي تۇرىپ-اق بەلگىلى ەدى. كوپتەگەن ەلدە حالىق ۇلتشىلداردى, پوپۋليستىك ۇستانىمداعى باسشىلاردى قولداپ, ولاردىڭ بەيبەرەكەت الەمگە قاتىستى شەشىمدەردى ۋادە ەتكەنىنە سەندى. بىراق بيىل وتە قيىن جىل بولعانىنا قاراماستان, 2021 جىلدان مول ءۇمىت كۇتتىرەتىن 5 سەبەپ بار.
ءبىرىنشىسى جانە ەڭ باستىسى – اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ سايلاۋدا جەڭىلۋى. تاڭەرتەڭ ويانعاندا الەمدەگى ەڭ الەۋەتتى ادام تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا ۇيىقتاپ جاتقانىڭدا تاعى نە جازىپ قويدى ەكەن دەپ ۋايىمداماۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. كوپ ۇزاماي اقش تىزگىنى سەنىمدى قولعا تيەدى. وعان قوسا پرەزيدەنتتىككە سايلانعان دجو بايدەننىڭ جەڭىسى امەريكانىڭ ارەكەتىن بولجاۋعا مۇمكىندىك جاساپ, ءار شەشىمىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىنا اسەر ەتىپ قانا قويماي, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى دەموكراتيانى وركەندەتۋگە ۇلەس قوسادى.
ەۋروپانىڭ ءوز ترامپتارى – ۆەنگريا پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان مەن پولشا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, دە-فاكتو باسشىسى ياروسلاۆ كاچينسكي ترامپتىڭ جەڭىلىسىنەن كەيىن جەتىم قالعانداي كۇي كەشتى. ەۋروپالىقتاردى كەلەر جىلى بىرنەشە ساياسي دودا كۇتىپ تۇر. 2021 جىلى نيدەرلاند پەن گەرمانيادا, 2022 جىلى فرانتسيادا سايلاۋ وتەدى. وسى باسەكەلەردە پوپۋليستىك پارتيالاردىڭ تاريح تولقىنىنا جارماسۋىنا مۇمكىندىگى از. ۇلىبريتانيادا مايتالمان ساياسي فليۋگەر, پرەمەر-مينيستر بوريس دجونسون جاڭا ساياسي جەلگە ىلەسىپ, باعىتىن وزگەرتۋگە كىرىستى. ترامپتىڭ جەڭىلىسىنەن كەيىن ول اقىرىندا «برەكسيت» بويىنشا پوپۋليستىك گۋرۋ اتانعان دومينيك كۋممينگستى قىزمەتىنەن بوساتتى. ءسويتىپ, ترامپتان كەيىنگى الەمدە جاڭا باعىت ۇستاناتىنىن اڭعارتتى.
كەلەر جىلدان كۇتەتىن تاعى ءبىر ءۇمىت – COVID-19 ۆاكتسينالارى قولدانۋعا ءازىر. ەكپە ەگۋ بىردەن بۇرىنعى قاراپايىم ومىرىمىزگە بىرتىندەپ ورالۋعا جاعداي جاسايدى. وعان قوسا ۆاكتسينالاردى ازىرلەۋدەگى ارەكەتىمىز حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى قولداۋعا تاعى ءبىر سەبەپ. ەڭ العاشقى ەكپەنى ازىرلەگەن BioNTech كومپانياسى ەكەنىن كورگەننىڭ ءوزى ەرەكشە ءسات. ويتكەنى كومپانيانى ەۋروپالىق وداق قارجىلاندىرادى, نەگىزىن قالاعان ءتۇبى تۇرىك گەرمانيانىڭ ەكى عالىمى. كەيىنگى كەزدە ءجيى تالقىلانىپ جۇرگەن «ۆاكتسينا ۇلتشىلدىعى» قاۋپىن ەسكەرسەك, ادامداردىڭ وزىمشىلدىك ەمەس, حالىقارالىق ىنتىماق وسى ىندەت پەن باسقا دا جاھاندىق داعدارىستاردان شىعاتىن جول ەكەنىن كورگەنى ماڭىزدى.
الداعى جىلدان كۇتەتىن ءۇشىنشى ءۇمىتىم – كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى سەرپىلىس بار. كوپتەگەن ساراپشى اتاپ وتكەندەي, كليماتتىڭ وزگەرۋى كوروناۆيرۋستان دا قيىن داعدارىسقا اكەلۋى مۇمكىن. بيىل پارنيكتى گازدىڭ 7 پايىزعا ازايۋى, كەلەشەكتە مۇنداي قادامعا بارا الاتىنىمىزدى كورسەتتى. بيلىك وكىلدەرى توتەنشە جاعدايدا ءبارىن جۇمساۋعا قابىلەتتى ەكەنىن دالەلدەگەندىكتەن, الداعى ۋاقىتتا ولار تازا ەنەرگياعا قاجەتتى تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ءماجبۇر بولادى.
ءۇمىت كۇتتىرەتىن ءتورتىنشى سەبەپ – بيلىككە سەنىمنىڭ ورالۋى. COVID-19 ىندەتى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قۇندىلىعىن قايتا ەسكە سالىپ ءوتتى. سونداي-اق تابىستى بولۋگە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىردى. 2008 جىلعى قارجىلىق داعدارىستان كەيىن كوپشىلىك باسىمدىققا يە ورتودوكستى نەوليبەراليزم ساحنادان كەتىپ, ونىڭ ورنىن الەۋمەتتىك دەموكراتيا باسىپ, ەكونوميكاعا ساياسي باقىلاۋ كۇشەيەدى دەپ كۇتكەن. ونىڭ ورنىنا, بانكتەرگە قارجى قۇيىلىپ, «بايلارعا سوتسياليزم, كەدەيلەرگە كاپيتاليزم» ۇستانىمىنىڭ باسقا دا «وزىق» مىسالدارىنا كۋا بولدىق.
ون جىلعا سوزىلعان ۇنەمدەۋ مەن ودان تۋىنداعان ساياسي توڭكەرىستەردەن كەيىن بيلىك اقىر اياعىندا قوعامدىق ءال-اۋقات ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك الدى. نەگىزگى پارتيالار, سونىڭ ىشىندە اقش-تاعى دەموكراتتار بار, جۇمىسشىلار مەن ورتا تاپتى قولداۋ ساياساتىن العا تارتىپ, كوپشىلىكتە «ارتتا قالۋ» سەزىمىن قالىپتاستىراتىن قۇرىلىمدىق تەڭسىزدىك شەشىلەدى دەپ ۇمىتتەنەدى.
بۇل سوڭعى ۇمىتكە جەتەلەيدى. پاندەميا عالامدىق جۇيەنى قايتا قاراۋعا تۇرتكى بولدى. رەتتەلمەگەن گيپەر-جاھاندانۋ ورنىندا كوپتەگەن جەتەكشى دەرجاۆالار ارزان تاۋارلارعا, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالارعا جانە ىشكى ىستەرگە ۇلكەن باقىلاۋ جاساپ, ساۋدانىڭ باسقا دا ارتىقشىلىقتارىن قولدانۋدىڭ جولىن ىزدەۋگە كىرىستى. اقش-تاعى ء«بولىنۋ», قىتايداعى «قوس اينالىم» نەمەسە ەۋروپاداعى «ستراتەگيالىق اۆتونوميا» تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا دا, ۇزاق مەرزىمگە سوزىلاتىن ساياسي پىكىرتالاس باستالىپ كەتتى.
مەن ءۇشىن ەۋروپالىق پىكىرتالاس وزەكتى كورىنەدى. ويتكەنى وندا ءوزىن قۇرتاتىن اسىرە ۇلتشىلدىققا جول بەرمەيتىن تاسىلدەردى باقىلاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. ەۋروپالىق وداقتىڭ ەگەمەندىك جونىندەگى ۇستانىمى بەس باعىتتى قامتىعان (ەكونوميكا, قارجىلىق ماسەلەلەر, قوعامدىق دەنساۋلىق, تسيفرلانۋ, كليمات ساياساتى جانە قاۋىپسىزدىك). ەۋروپالىقتار وسىنىڭ بارىندە زور تابىسقا جەتتى. قۇنى 750 ميلليون ەۋرونى قۇرايتىن قالپىنا كەلتىرۋ قورىن قۇرۋ گەرمانيا سەكىلدى ەلدەردىڭ نيەتتەستىگىن كورسەتۋ ءۇشىن وزىنە قاجەت مول قاراجاتتى قالتاسىنان ساناپ بەردى.
ارينە, قازىر ىندەتپەن كۇرەسىمىزدە جەڭىسكە جەتتىك دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. بايدەن رەسپۋبليكاشىلاردىڭ قارسىلاسۋى مەن ءبىر پوليارلى ەلدى باسقارۋدا قارسىلىققا تاپ كەلەدى. ۆاكتسينانى بۇكىل الەمگە جەتكىزۋ اۋىر لوگيستيكالىق قيىندىق تۋعىزادى. باقتالاس دەرجاۆالار قاراشادا گلازگودا وتەتىن COP26 كليمات ءسامميتىنىڭ كۇن ءتارتىبىن بۇزۋى مۇمكىن. رەتسەسسيا قاۋپى جانە قارىزدىق داعدارىس تەڭسىزدىكتى كۇشەيتىپ, زياندى ساياساتقا قايتا ورالۋدى كۇشەيتۋى ىقتيمال. ەۋروپالىق ارماننىڭ قايتا ورلەۋى ۇلكەن داۋ تۋدىرعان ۇلتتىق سايلاۋدىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى.
بىراق 2021 جىل جاقىنداعان سايىن كەيىنگى بىرنەشە ايعا قاراعاندا جاعداي الدەقايدا تۇزەلگەنى بايقالادى. ەندى, جاڭا جىلدى تويلاۋىمىزعا بەس ۇلكەن سەبەپ بار.
مارك لەونارد,
سىرتقى ساياسات جونىندەگى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org