زۋلاعان ۋاقىت... كۇنى كەشە سياقتى ەدى, دەپۋتاتتىق كوك كۋالىكتى قولعا ۇستاپ, وزىمىزگە بولىنگەن كابينەتتەرگە ورنالاسىپ, پارلامەنتكە جاڭا كەلگەن ارىپتەستەرىمىزبەن تانىسىپ, ەتەنە ارالاسىپ-قۇرالاسىپ جاتقانىمىز. جاڭا شاقىرىلىمداعى العاشقى كەڭەيتىلگەن وتىرىس, العاشقى كوميتەت جينالىسى, العاشقى جۇمىس توبى, العاشقى فراكتسيا جينالىسى... ءبارى دە كوز الدىمىزدا. كەلەسى جىلدىڭ باسىندا, قازىرگى ءماجىلىستىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى ءبىتىپ, جاڭا سايلاۋ وتكىزىلگەن كەزدە سول كۇندەرگە ءدال بەس جىل تولادى ەكەن. جالپى, كەزەكتى شاقىرىلىمداعى ءماجىلىستىڭ وكىلەتتىگى ونىڭ ءبىرىنشى سەسسياسى اشىلعان كۇننەن باستالىپ, جاڭا شاقىرىلعان ءماجىلىستىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ جۇمىسى باستالعان كۇنى توقتاتىلاتىنى بەلگىلى. جۇمىسىمىز جالعاسىپ جاتىر. ايتسە دە, جاڭا جىلدىڭ الدىندا تۇرعاندا وتكەن كەزەڭگە قايتا ءبىر قايىرىلا قاراپ, الدىن الا قورىتىندىلاردى شىعارا باستاۋعا قازىردىڭ وزىندە ابدەن بولادى دەپ تە ويلايمىن.
ءومىردىڭ قاي سالاسىندا دا ۋاقىت دەگەن زۋلاپ وتەدى عوي, ال ونىڭ وسىنداي جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرگەنىڭدە ءتىپتى بولەكشە سەزىلەتىنىن انىق ايتامىن. پارلامەنت ەلدىڭ بارشا حالقى مەن وڭىرلەرىنىڭ وكىلدەرىنەن سايلانعان وكىلەتتى ورگان ەكەنى بەلگىلى, سوندىقتان دا بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ ءبىرى رەتىندە مۇندا جۇمىستىڭ قايناپ جاتاتىنىن بۇرىننان مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولعاندىقتان جاقسى بىلەتىنمىن. سونىڭ وزىندە دە پارلامەنتتىك قىزمەتتىڭ قانشالىقتى قاۋىرتتىعىن, قانشالىقتى جاۋاپتىلىعىن ءدال وسى جىلداردا سونشالىقتى سەرگەك سەزىندىم دەي الامىن.
ارينە ءماجىلىس سىندى اسا اۋقىمدى قۇرىلىمنىڭ جۇمىسىن ءبىر ادامنىڭ كوزىمەن عانا قاراپ ءسوز ەتۋ قيىن-اق. سوندىقتان تەك تسيفرلاردى سويلەتىپ كورەيىك.
التىنشى شاقىرىلىم كەزىندە پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ 23 بىرلەسكەن وتىرىسى وتكىزىلىپتى. ولاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارى جاريا ەتىلگەنى, ەل ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ قارالعانى, سوندىقتان دا ورنى بولەك ەكەنى بەلگىلى. وسى جىلداردا ماجىلىستە 61 رەت «ۇكىمەت ساعاتى», 6 رەت پارلامەنتتىك تىڭداۋ, 70 دوڭگەلەك ۇستەل, 18 كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەن ەكەن. مۇنداي ءىرى اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ ارقايسىسى قاندايلىق تىڭعىلىقتى دايىندىقتى تالاپ ەتكەنىن كوزىقاراقتى ءاربىر ادام بىلەدى. بۇگىندە بۇل تەتىكتەر ماجىلىسكە اتقارۋشى بيلىكتىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ جاساۋ قۇقىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر دەي الامىز. وسى ارقىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارمەندى پارلامەنت قالىپتاستىرۋ تۋرالى تۇجىرىمدامالىق تاپسىرماسى تىڭعىلىقتى ورىندالا باستادى دەۋدىڭ ارتىقتىعى بولمايدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ الداعى شاقىرىلىمدا دا جالعاسا تۇسەرىنە سەنەمىز.
وسى بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ءماجىلىستىڭ 186 كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا 1207 زاڭ جوبالارىنا تىكەلەي قاتىستى ماسەلە قارالىپتى. 1207 ماسەلە... ءبىر سان, ءبىر ءسوز. ءتىپتى سويلەم دەۋگە دە اۋىز تولمايدى. ال وسىلاردىڭ ارقايسىسى قانشاما قيىندىققا تۇسەتىنىن, قانشالىقتى دايىنعا قاجەت ەتەتىنىن, جۇيكە جۇقارتاتىنىن شامالاۋ قيىن ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە التى بىردەي كودەكستىڭ قابىلدانعانىن ەرەكشە اتاۋ كەرەك. الەۋمەتتىك سالاعا وسى جىلدارى بولەكشە نازار اۋدارىلدى, كوپ بالالى وتباسىلارعا جاڭا جاردەماقىلار بەلگىلەندى, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءپىشىنى وزگەرتىلدى, پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى, بەيبىت جينالىستار تۋرالى زاڭدار قابىلداندى. زاڭ جوباسىن سالالىق كوميتەتتىڭ (ماجىلىستە جەتى كوميتەت بار) وتىرىسىنىڭ وزىنە دايىنداۋ ءۇشىن قانشالىقتى جۇمىس اتقارىلاتىنىن كوزگە ەلەستەتىپ قاراڭىز: تاپسىرىلعان تاقىرىپتى شۇقشيا زەرتتەپ, ارناۋلى ادەبيەتتى وقىپ, ءتيىستى مينيسترلىكتەن تالدامالى ماتەريالدار الدىرتىپ, مامانداردى شاقىرتىپ, اقىلداسىپ جاتامىز, لاۋازىمدى تۇلعالارعا سۇراق قويىپ, جاۋاپ الىپ, ءبىر جاۋاپقا كوڭىل تولىپ, ءبىر جاۋاپقا كوڭىل تولماي, كەيدە ءتىپتى قايتادان جينالامىز. ال پارلامەنت دەپۋتاتى رەتىندە ءماجىلىستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنا ماسەلە دايىنداۋدىڭ, قارالاتىن زاڭ جوباسىن جەرىنە جەتكىزىپ اكەلۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ءتىپتى باسقا. جوبانى جەرىنە جەتكىزۋدىڭ قانشالىقتى قيىندىعىن مىناداي مىسالدارمەن-اق ايتۋعا بولادى. جەكەلەگەن زاڭ جوبالارى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارى قىرىقتان استام رەت وتكىزىلگەن كەزدەر بار. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل سول جۇمىس توبىنىڭ اپتا سايىنعى وتىرىستارى شامامەن بۇكىل سەسسيا بويىنا, ياعني ون شاقتى ايعا سوزىلعان دەگەن ءسوز. ەكولوگيالىق كودەكس سولاي دايىندالدى. ءار جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى از دەگەندە ەكى جارىم-ءۇش ساعاتتاي ۋاقىت الاتىنىن ء(تورت ساعاتقا سوزىلعان وتىرىستاردى دا بىلەمىز) ەسكەرسەك, سوندا ءبىر زاڭنىڭ جوباسىن الدىن الا تالقىلاۋعا 120-دان استام ساعات ۋاقىت كەتكەن بولىپ شىعادى. بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. ول وتىرىستاردىڭ ستەنوگراممالارى جۇزدەگەن بەتتى قۇرايدى. كەيبىر زاڭ جوبالارىنا دەپۋتاتتار تاراپىنان ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر سانى 900-گە جۋىقتاعان ەكەن. حالىقتى قاتتى تولعاندىرعان ماڭىزدى قۇجات دەنساۋلىق ساقتاۋ كودەكسى بولدى. الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى زاۋرە امانجولوۆا جەتەكشىلىك ەتكەن جۇمىس توبى ۇكىمەتتەن كەلگەن جوباعا 715 تۇزەتۋ ەنگىزگەن. ونىڭ سىرتىندا ىلەسپە زاڭدارعا ەنگىزىلگەن 160 تۇزەتۋ تاعى بار. ماسەلەنىڭ كوكەيكەستىلىگىنە بايلانىستى از ۋاقىتتىڭ اياسىندا جۇمىس توبىنىڭ 42 وتىرىسى وتكىزىلگەن. قاتتى تالقىلانعان سونداي جوبالاردىڭ ءبىرى – ەكولوگيالىق كودەكسكە 715 تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن.
زاڭ جوباسىنا مۇنشاما كوپ تۇزەتۋ ەنگىزىلۋى ەكى جايدى كورسەتەدى. ءبىرىنشىسى – ۇكىمەت تاراپىنان كەلىپ تۇسكەن جوبانىڭ شيكىلىگىن, ەكىنشىسى – دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپتىلىعىن. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. كۇنى كەشە عانا, 23 جەلتوقساندا وتكىزىلگەن كەڭەيتىلگەن وتىرىستا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنىڭ ۇكىمەتتەن تۇسكەن جوباسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ارقىلى وتكىزىلمەگەن دەپ تابىلعان ساتىپ الۋ بويىنشا ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋ جونىندە شارت جاساسۋ مۇمكىندىگىن جويۋعا تۋرا كەلگەنىن ايتىپ, سالالىق ءمينيستردى سىنادى. نۇرلان زايروللا ۇلى بۇعان شەنەۋنىكتەردىڭ كونكۋرستىق قۇجاتتامالاردى ساپاسىز دايىنداۋىنىڭ سالدارىنان جول بەرىلەتىنىن, كونكۋرستى وتكىزىلمەدى دەپ تانۋ ارقىلى ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋعا جول اشىلاتىنىن قاداپ ايتىپ, زاڭعا دەپۋتاتتار ەنگىزگەن تۇزەتۋلەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىنىن, تۇپتەپ كەلگەندە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسەتىنىن اتاپ كورسەتتى. جالپى, توراعانىڭ ءار ماسەلەگە ەگجەي-تەگجەيلى قارايتىنى, قاي تاقىرىپتى دا قوپارا زەرتتەيتىنى, ءار ءسوزىن شەگەلەپ سويلەيتىنى ءبىزدىڭ ءبارىمىز ءۇشىن مەملەكەتشىلدىكتىڭ ماعىنالى مەكتەبى بولدى دەپ رازىلىقپەن ايتا الامىز. ول كىسىنىڭ بيىلعى «ۇزدىك پارلامەنتاري» اتانۋى وسى ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى دەر ەدىك. توراعانىڭ ىسكەرلىگى مەن بەدەلى 2019 جىلعى كۇزدە ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرى پارلامەنتتەرى سپيكەرلەرىنىڭ IV كەڭەسىن وتكىزۋ كەزىندە دە كەلىستى كورىندى. سول القالى جيىنعا قوس قۇرلىقتىڭ 65 ەلىنەن پارلامەنتتىك دەلەگاتسيالار كەلگەنى, ولاردىڭ 41-ءىن پارلامەنت سپيكەرلەرى باسقارعانى, سونداي-اق 14 حالىقارالىق پارلامەنتتىك ۇيىمدار باسشىلارى قاتىسقانى كوپ جايدى اڭعارتا الادى.
پارلامەنت جۇمىسى اناعۇرلىم اشىق بولا ءتۇستى. مىسالى, قازىر جۇمىس توپتارىنىڭ وتىرىستارىنا دەپۋتاتتار عانا قاتىسپايدى. سوڭعى ءتورت جىلدا زاڭ جوبالارىن تالقىلايتىن جۇمىس توپتارىنىڭ قۇرامىنا ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرى, ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلەرى, سالالىق ماماندار, ساراپشىلار تارتىلىپ, ولاردىڭ پىكىرلەرى ەسكەرىلىپ ءجۇر. كەيىنگى كەزدە ءماجىلىستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىستارى عانا ەمەس, سالالىق كوميتەتتەردىڭ وتىرىستارى دا جەكەلەگەن سايتتاردا, پورتالداردا ونلاين تۇردە كورسەتىلەدى. ۇيدە نەمەسە جۇمىستا ينتەرنەت قوسىپ قويىپ, ماجىلىستە قانداي ماسەلە قاراستىرىلىپ, كىمنىڭ نەندەي پىكىر ءبىلدىرىپ جاتقانىن, قاي ءمينيستردىڭ سۇراقتارعا قالاي جاۋاپ بەرىپ تۇرعانىن تىكەلەي باقىلاپ وتىرا الاسىز. زاڭ شىعارۋ پروتسەسى كوز الدىڭىزدا ءوتىپ جاتادى. زاڭ جوبالارىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا تەك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ايتىلعان ويلار عانا ەمەس, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى كوممەنتتەر دە ەسكەرىلەدى. نەگە؟ بۇل – زاڭ. قۇقىقتىق مەملەكەت زاڭمەن ءومىر سۇرەدى. زاڭ دايىنداۋ بارىسىندا سويلەمنەن, سوزدەن تۇرماق, ۇتىردەن قاتەلەسۋگە بولمايدى. ءيا, ورنىمەن قويىلماعان ءۇتىردىڭ ءوزى زاڭ ءماتىنى سياقتى اسا ماڭىزدى قۇجاتتا ماعىنانى بۇرمالاپ تۇرۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دا دەپۋتاتتار زاڭ جوبالارىنا بارىنشا ىقتياتتىلىقپەن, جاۋاپتىلىقپەن قارايدى. ءبىر باپتىڭ توڭىرەگىندە بىرنەشە ساعاتقا سوزىلاتىن پىكىر الماسۋ, ءتىپتى كەيدە قىزبا-قىزۋ تالاسقا ءتۇسۋ بولىپ تۇرادى. سونداي جاعدايدا دا حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ديسكۋسسيا مادەنيەتىنىڭ شەگىنەن شىققان كەزىن كورگەن ەمەسپىز. ونى مەن ماجىلىستەگى دەپۋتاتتىق ەتيكا جونىندەگى كوميسسيانىڭ جەتەكشىسى رەتىندە جاقسى بىلەمىن.
وتكەن مەرزىمدە ءماجىلىس ۇزىن سانى 487 زاڭ جوباسىن قاراستىرعان, سونىڭ 431-ءى قابىلدانىپ, سەناتقا جىبەرىلگەن. ولاردىڭ 390-نا مەملەكەت باسشىسى قول قويىپ, كۇشىنە ەنگەن. بۇل – ۇلان-عايىر, ۇشان-تەڭىز جۇمىس.
دەپۋتاتتاردىڭ ورتاق ىسكە جاناشىرلىعى ۋاقىت تالاپ ەتەتىن زاڭدارعا قوزعاۋ سالۋدان دا كورىنەدى. ايتالىق, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ءبىر توپ دەپۋتاتتار «ۆولونتەرلىك قىزمەت تۋرالى» زاڭنىڭ قاجەتتىلىگى جونىندە ماسەلە كوتەرگەن ەدى. ونداي زاڭنامانى قۇرۋدىڭ وزەكتىلىگى مەن ۋاقتىلىلىعى وسى ينستيتۋتتىڭ قارقىندى دامۋىمەن جانە بۇل قىزمەتتىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق رەتتەلمەۋىمەن بايلانىستى ەدى. كەيىننەن ول زاڭ دايىندالدى دا, قابىلداندى دا. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلدى ۆولونتەر جىلى دەپ جاريالادى. جاھاندى جايلاعان پاندەميا جاعدايىندا ەلىمىزدەگى ۆولونتەرلەر قوزعالىسىنىڭ قاندايلىق پايدا كورسەتكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز.
ماجىلىستەگى پارتيالىق فراكتسيالاردىڭ ءرولى ارتۋدا. پارلامەنتتىك پليۋراليزم ورنىعىپ كەلەدى. جەكەلەگەن زاڭ جوبالارى بويىنشا بەلگىلى ءبىر ساياسي فراكتسيا مۇشەلەرىنىڭ قارسى داۋىس بەرۋى دە قالىپتى جاي دەپ قارايمىز. بارلىق ماسەلەدە ءبىراۋىزدى بولۋ مىندەتتى دە ەمەس. سوندىقتان دا ءماجىلىس رەگلامەنتىنە جاقىندا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەردە «پارلامەنتتىك كوپشىلىك» جانە «پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا» ۇعىمدارى ويلاستىرىلىپ وتىر. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 ادامدىق دەپۋتاتتىق توبى پارلامەنتتە ەلەۋلى ۇيىستىرۋشىلىق مىندەت اتقارۋدا. ونىڭ قۇرامىنا بارلىق فراكتسيالاردىڭ وكىلدەرى, ەشقانداي پارتيادا جوق دەپۋتاتتار ەنگەن.
جۇمىستاعى تاعى ءبىر جاڭالىقتى بولەكشە ايتقىمىز كەلەدى. بۇگىندە ءماجىلىس ۇكىمەتتەن تۇسەتىن زاڭ جوبالارىن كۇتىپ وتىرۋمەن, كەلگەن قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋمەن شەكتەلمەيدى. سوڭعى كەزدە دەپۋتاتتاردىڭ زاڭعا باستاما بولۋ وكىلەتتىلىگى اناعۇرلىم ارتىپ كەلەدى. نەگىزىندە, التىنشى شاقىرىلىمدا بۇل ىستە شىن مانىندە سىلكىنىس بولدى دەۋدىڭ دە ەش ارتىعى جوق. نەگە وسىلاي دەپ سەنىممەن ايتىپ وتىرمىن؟ سەبەبى وسى شاقىرىلىمدا ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ وزدەرى 60 زاڭ جوباسىن جازىپ شىقتى. نەگە «سىلكىنىس» دەگەن ءسوزدى قولدانىپ وتىرمىن؟ ويتكەنى وسى ءبىر شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتتار جازعان زاڭدار سانى بۇنان بۇرىنعى بەس شاقىرىلىمنىڭ ءبارىن قوسقانداعى دەپۋتاتتار جازعان زاڭداردىڭ سانىنان دا ارتىق... بۇعان قوسىمشا تۇسىنىكتەمە بەرىپ جاتۋ قاجەتسىز, ارينە.
پارلامەنتتىك قىزمەتتىڭ ناقتى تانىلار ءبىر قىرى – دەپۋتاتتىق ساۋالدار. ۇكىمەتكە جولدانعان 1149 ساۋالدىڭ ارقايسىسىندا سونى دايىنداعان حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ماسەلەنى بايىپپەن زەرتتەۋى, كوپشىلىك ءۇشىن كوكەيكەستى ماسەلەنى ءدوپ باسىپ تابۋى, پروبلەمانى دەر كەزىندە كوتەرە ءبىلۋى جاتىر. ارىپتەستەرىمىز نۇرتاي سابيليانوۆ, ومارحان وكسىكباەۆ, كارىباي مۇسىرمان, ارتۋر پلاتونوۆ, پاۆەل كازانتسەۆ, امانجان جامالوۆ, مۇرات تەمىرجانوۆ, يرينا ارونوۆا, ازات پەرۋاشەۆ, مەرۋەرت قازبەكوۆا, يرينا سميرنوۆا, ايقىن قوڭىروۆ, شاكير حاحازوۆ جولداعان ساۋالدار ءدايىم كاسىبي دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. ساۋالدارعا قايتارىلاتىن جاۋاپتار دا ناقتىلى, پارمەندى بولا تۇسۋدە. جىلجىتپا جاۋاپتارعا قاناعاتتانباعان جاعدايدا ماسەلەنى ناقتىراق قاراۋدى تالاپ ەتىپ, قايتادان جاۋاپ الدىرتاتىن دەپۋتاتتار دا بارشىلىق. مەن وسى ماقالانى جازۋ ءۇشىن اپپاراتتان سۇراتقان مالىمەتتەردىڭ ىشىندە دەپۋتاتتارعا كەلگەن حاتتار سانى دا بار ەدى. بۇل جاعىنان دا قىرۋار شارۋا اتقارىلىپتى – دەپۋتاتتار اتىنا 23700 حات ءتۇسىپ, ولاردىڭ ءبارى دە ءتيىستى ورىندارعا جولدانعان, ءتيىستى جاۋاپتار الىنعان, حات يەلەرى حاباردار ەتىلگەن. وسى بەس جىلدا وڭىرلەرگە 14 رەت شىعىپ, ۇزىن سانى 17 مىڭنان استام كەزدەسۋ وتكىزگەن ەكەنبىز, ولارعا 1 ميلليون 140 مىڭ ادام قاتىسىپتى. ەلمەن ەتەنە ارالاسۋىمىز بيىلعى پاندەمياعا بايلانىستى ءبىرشاما باسەڭسىگەنى راس, بىراق بۇعان قىلار قايران دا بولماي تۇر. ايتقانداي, ءماجىلىس اپپاراتى كۇردەلى ەپيدەميالىق احۋال جاعدايىندا دا كۇندەلىكتى جۇمىستىڭ كىدىرىسسىز جۇرۋىنە قاجەتتى جاعدايدىڭ ءبارىن جاسادى. Zoom جۇيەسى ارقىلى جۇمىس توپتارىندا, كوميتەتتەر وتىرىستارىندا ءتيىستى مينيسترلىكتەر, كوميتەتتەر وكىلدەرىمەن بايلانىسۋىمىز, باياندامالارىن تىڭداۋىمىز, سۇراق قويىپ, جاۋاپ الۋىمىز قيىندىققا تۇسپەدى.
وسى بەس جىلدا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جاقسى جاڭالىق, جانىمىزدى جادىراتار جەتىستىك – ءماجىلىستىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋىندا شىن مانىندە بەتبۇرىس جاسالعاندىعى. التىنشى شاقىرىلىمدا ماجىلىستە قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋى 64 پايىزعا جەتتى. ءيا, بۇل – شىن مانىندەگى بەتبۇرىس. مىسالى, ءتورتىنشى شاقىرىلىمدا بۇل كورسەتكىش 40 پايىز بولعان ەكەن. تاعى دا قۇرعاق سانداردىڭ ءوزىن سويلەتەيىك. تاعى دا سالىستىرا ايتايىق. وسى بەس جىلدا ماجىلىستەگى 550 باياندامانىڭ 495-ءى مەملەكەتتىك تىلدە جاسالىپتى. بۇل – 90 پايىزدىق كورسەتكىش. باياندامالار بويىنشا مۇنداي كورسەتكىش ءتورتىنشى شاقىرىلىمدا 60 پايىز, بەسىنشى شاقىرىلىمدا 70 پايىز بولىپتى. قوسىمشا باياندامانىڭ 550-ءنىڭ 392-ءسى مەملەكەتتىك تىلدە جاسالىپتى. بۇل – 71 پايىزدىق كورسەتكىش. 3020 سۇراقتىڭ 1632-ءسى قازاقشا قويىلىپتى, ياعني 54 پايىزى. ءتورتىنشى شاقىرىلىمدا 1151 سۇراقتىڭ 362-ءسى (23 پايىزى), بەسىنشى شاقىرىلىمدا 1891 سۇراقتىڭ 702-ءسى (37 پايىزى) قازاقشا بولعان ەكەن. ايتقانداي سۇراعىن مەملەكەتتىك تىلدە قوياتىن وزگە ءتىلدى ارىپتەستەرىمىزدىڭ قاتارى دا قالىڭداي تۇسۋدە. مىسالى, يرينا ۋنجاكوۆا, سنەجاننا يماشەۆا, ناتاليا جۇمادىلداەۆا, نارينە ميكاەليان سۇراقتارىن قازاق تىلىندە قويىپ, قازاق تىلىندە سويلەۋلەرى ۇيرەنشىكتى جاعداي بولدى. سول دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرىنىڭ سۇراعىنا ورىسشا جاۋاپ قايتارعان قازاق ازاماتىنا نۇرلان زايروللا ۇلى: ء«وزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, سىزگە كىم قاي تىلدە سۇراق قويىپ تۇر, ال ءسىز قاي تىلدە جاۋاپ قايتارىپ تۇرسىز؟ نامىس بار ما ءوزى؟» دەگەندە زالدا وتىرعان ءبىزدىڭ ءجۇزىمىز ۇياتتان جانىپ كەتىپ ەدى. قازاقشا تازا سويلەيتىن گەننادي شيپوۆسكيح, شايماردان نۋرۋموۆ, فاحريددين قاراتاەۆ سياقتى باۋىرلارىمىز دا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بەدەلىن كوتەرە تۇسۋگە سەپتەسۋدە. تيىسىنشە قازاقشا قويىلعان سۇراققا قازاقشا جاۋاپ قايتارۋ دا ارتىپ كەلەدى: 1202 رەت جاۋاپ قازاقشا قايتارىلعان. بۇل – 40 پايىزدىق كورسەتكىش. مۇنداي كورسەتكىش ءتورتىنشى شاقىرىلىمدا 20 پايىز, بەسىنشى شاقىرىلىمدا 28 پايىز بولىپتى. ءوسىم ايقىن. ايىرما كوزگە ۇرىپ تۇر. سونىمەن بىرگە قازاقشا قويىلعان سۇراق پەن قازاقشا قايتارىلعان جاۋاپتىڭ پايىزدىق ايىرماسى (54 پايىز بەن 40 پايىز) انىق كورىنەدى. مۇندا ەكى سەبەپ بار. ءبىرىنشىسى – وبەكتيۆتى. وزگە ءتىلدى لاۋازىم يەلەرىنىڭ ءبارى بىردەي جاۋاپتى قازاقشا قايتارۋعا قابىلەتتى ەمەس قازىرشە. ول تۇسىنىكتى جاي. ەكىنشىسى – سۋبەكتيۆتى. ۇلتى قازاق لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ اراسىندا دا بەتى شىمىرىكپەي, «رازرەشيتە منە وتۆەتيت نا رۋسسكوم يازىكە...» دەپ باستاپ, باياعى سالىپ العان سوقپاعىمەن تارتا بەرەتىندەرى بارشىلىق. سوندايلاردىڭ ءبىرى «يا وتۆەچۋ نا دوستۋپنوم, پونياتنوم يازىكە» دەپ سويلەي جونەلگەنىندە ارىپتەسىمىز ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سول مەزەتتە ءسوز سۇراپ, «قازاق ءتىلى مىنا سىزدەيلەر ءۇشىن عانا «قولجەتىمسىز, تۇسىنىكسىز» ءتىل» دەپ تىيىپ تاستاعانى ەسىمىزدە. الداعى كەزدە دە ەلىم دەگەن, ءتىلىم دەگەن دەپۋتاتتار وسى ۇستانىمنان اينىمايتىنىنا سەنەمىز. ارينە ءبىز كەلتىرگەن دەرەكتەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ پارلامەنتتەگى قولدانىسى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىن, اسىرەسە سوڭعى بەس جىلدا بۇل ىستە ەداۋىر سىلكىنىس بولعانىن داۋسىز دالەلدەيتىنى انىق.
سىرتتان قاراعاندا ءبارى وڭاي كورىنەدى. پارلامەنتتەگى جۇمىستى دا جەڭىل سانايتىندار تابىلادى. دەپۋتاتتىق مىندەتتىڭ سالماعىن پارلامەنت مۇشەسىنىڭ مىندەتىن بىرنەشە جىل قاتارىنان اتقارعان ادام رەتىندە ءوزىمنىڭ ناقتى بىلەتىنىم انىق. سوندىقتان دا بۇل ەستافەتانى ءبىزدىڭ قولىمىزدان الاتىن بولاشاق دەپۋتاتتاردىڭ بارشاسىنا مەملەكەتشىلدىك, ازاماتتىق بەلسەندىلىك, كاسىبي ىسكەرلىك, قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك تىلەيمىن. وسى جىلداردا ءبىزدىڭ ءبارىمىز ءۇشىن ونەگەلى ءومىر مەكتەبى بولعان ماجىلىسكە رازىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز, الداعى كەزدە دە ساياساتتاعى ساباقتاستىق ساقتالىپ, وتاندىق پارلامەنتاريزمنىڭ ەلباسىمىز قالىپتاستىرىپ بەرگەن داستۇرلەرى دامي بەرەتىنىنە سەنەمىز.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى