كىتاپحانا اشقان اۋىل

جاقىندا يمانعالي اعامىز «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ء«اليحان بوكەيحاننىڭ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن ءسوزى ۇلتتىق ۇرانعا اينالۋى كەرەك» دەپ ەدى. ەگەر بۇل سوزگە قۇلاق قوياتىن بولساق, ۇلت­قا قىزمەت ەتۋدى اركىم وزىنەن باستاۋى كەرەك. ءوز بولاشاعىمىزدى, ەل ەرتەڭىن وي­لاساق, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, ءوز شامامىزعا قاراي الەۋەتىمىزدى كو­تەرۋ ءۇشىن ارەكەت جاساعانىمىز ءجون. وسى تۇستا ۇلگى بولارلىق مىسالدار بار­شىلىق.

جالپى, جومارت جاندار ءوز باستاما­سىمەن اۋىل تۇرعىندارىنا مەشىت نە مۇق­تاج جاندارعا ءۇي سالىپ بەرىپتى دەگەندى بۇرىننان قۇلاعىمىز شالىپ ءجۇر. ال «ادامدى ادام ەتكەن – كىتاپ, ادامزات ەتكەن – كىتاپحانا» دەگەن قاناتتى ءسوزدى ۇستانعان اۋىل حالقى بىرىگىپ, وزدەرىنە كىتاپحانا سالىپ الىپتى دەگەندى العاش رەت ەستىدىك.

ساۋىر-تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەتەگىن­دە, زايساننىڭ جاعاسىندا, قارا ەرتىس­تىڭ بويىندا جەتپىسكە جۋىق ءتۇتىنى بار شالقار اتتى اياداي عانا اۋىل ورنا­لاس­قان. بۇل – شىعىس قازاقستاننىڭ شال­عاي ەلدى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى. شاعىن بول­عانىمەن بەرەكە-بىرلىگى جاراسقان, قاي­ما­عى بۇزىلماعان قازاقي ورتا رەتىندە تانىلعان اۋىل.

بۇرىنعى مادەنيەت ءۇيى مەن كىتاپحانا وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى تو­قىراۋدا جابىلىپ قالىپ, اۋىلدا باس­تاۋىش مەكتەپتەن باسقا قوعامدىق ورىن قال­ماعان ەدى. سوندىقتان وسىدان ءتورت جىل بۇرىن اقساقالداردىڭ باستاماسى­مەن اۋىل تۇرعىندارى اسارلاتىپ, جيىن وتكىزەتىن تىلەۋحانا جانە ونىڭ قاسىنان كىتاپ­حانا سالۋدى قولعا الدى. سول كىتاپ­حانا قۇرىلىسى مەن وعان كىتاپ قورىن جيناۋ جۇمىسى ساتىمەن اياقتالىپ, ءبىر اي بۇرىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ پايدالانۋىنا بەرىلدى.

ەل بولاشاعى – جاس ۇرپاققا رۋحاني تاربيە بەرۋ ماقساتىندا سالىنعان قۇرىلىس مەملەكەتتىڭ قاراجاتىنسىز, تولىقتاي حالىق قارەكەتىنىڭ ارقاسىندا بوي كوتەردى. كىتاپحانا اشۋ ءۇشىن جۇرت­شىلىقتى جۇمىلدىرىپ, قۇرىلىس سالۋدى ۇيىمداستىرۋ مىندەتىن اۋىل اعا­لارى اقىنبەك تولەمىسوۆ, وراز­بەك جاقىپباەۆ پەن قايرات مۇحامەتقاليەۆتەر ابىرويمەن اتقاردى. بۇل يگى ىستەن ءىرى باسپالار, بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار جانە ەل ەرتەڭىن ويلاعان جاناشىر جاندار تىس قالماي, كىتاپ قورىن جيناۋعا اتسالىستى. اسىرەسە «اتامۇرا», «فوليانت», «ارنا-ۆ», «اردا» باسپالارى, ۇلتتىق كىتاپ پالاتاسى جانە عىلىمي كىتاپحانا ۇجىمدارى اۋىل تۇرعىندارىنا ولشەۋسىز كومەك كورسەتكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. اتقا­رىلعان جۇمىس ناتيجەسىندە ءتورت مىڭ كى­تاپتان اساتىن قور جينالدى. بۇل – شاعىن اۋىل ءۇشىن اۋقىمدى رۋحاني ازىق.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, وسىنداي يگى ءىستى شالقارلىقتار ەرەكشە شارامەن اتاپ ءوتتى. جۇرەگى «شالقارىم – شابىتىم» دەپ سوعاتىن ۇل-قىزدار اراسىندا اباي تۋىندىلارىن وقۋدان ونلاين بايقاۋ ۇيىمداستىرىلدى. بايقاۋعا تالابى تاۋداي قىرىقتان استام بالا قاتىسىپ, ۇلى اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىن مانەرلەپ وقۋدان سايىسقا ءتۇستى. قاتىسۋشىلاردىڭ ونەرىن باعالايتىن ءادىل قازىلار القاسىنىڭ قۇرامى دا ەرەكشە بولدى. ونىڭ قۇرامىنا تەك اۋداننىڭ بىلىكتى ماماندارى عانا ەمەس, اباي اۋدانىندا, ەلوردادا تۇراتىن, رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى مەكەمەلەردە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن مايتالماندار دا قوسىلدى. ۇلتتىق مەرەكەمىز – تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا بايقاۋدىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, جۇلدەلى ورىن العان ورەندەرگە كىتاپحانا اتىنان ديپلومدار مەن باعالى سىيلىقتار تاپسىرىلدى.

دەمەك رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ ءوتىپ جاتقان ابايدىڭ 175-جىلدىق مەرەيتويىن اۋىل حالقى بيلىكتىڭ نۇس­قاۋىن­سىز, جاڭا جىلدىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويا بەرەتىن ۇلى مەيرامنىڭ قار­سا­ڭىندا ەستە قالارلىقتاي ەتىپ ۇيىم­داستىردى. وسى تەكتەس شارالاردى ناعىز «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» كورىنىسى دەپ باعالاۋ كەرەك. مۇنداي قامقورشىلارى بار ونەرلى دە ورەلى ورەندەر كەلەشەكتە ۇلت مۇددەسىن قورعاي بىلەتىنىنە سەنىمىمىز مول.

ەگەر قازاقتىڭ ءار اۋىلى ەل ەرتەڭى ءۇشىن الاڭداپ, وسىنداي يگى ىستەرگە مۇ­رىن­دىق بولا بەرسە, ەلىمىزدىڭ بولاشا­عى جارقىن, ازاماتتارىنىڭ الار اسۋى بيىك بولار ەدى.

بۇل – اۋىلدى كىتاپپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ بولماۋى كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. ارينە پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىندە ەندى عانا تالقىلانىپ جاتقان كىتاپحانالاردى قايتا جانداندىرۋ ءىسى جۇزەگە اسىپ, الىس اۋىلدارعا ءتيىستى ادە­بيەتتەر جەتكەنشە قانشاما ۋاقىت وتە­تىنى بەلگىسىز. سول كومەكتى كۇتىپ وتىر­عاندا قازىرگى ءبۇلدىرشىن سوقتالداي ازامات بولۋى ابدەن مۇمكىن. ال ەندى كوگىلدىر ەكران مەن سمارتفونعا تەلمىرىپ وتىرعان بالانى بولاشاقتا ەلباسى ايتقانداي, ءوز كىتاپحاناسىنان كۇندەلىكتى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداپ جۇرگەن اۋىل بالاسى باسقارماسىنا كىم كەپىل؟

قارشىعا احمەت-زاكي