بىلتىر سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ءۋاليحانوۆ اۋدانىنداعى بەرەكە اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى «قىزىلوبا» دەگەن جەردەن التىن وردا حاندارى مەن حانشالارى جانە باسقا دا تورەلەرى جەرلەنگەن وبا تابىلعانىن وقىرماندار جاقسى بىلەدى. ەلىمىزدىڭ بارلىق اقپارات قۇرالىندا بۇل تۋرالى كەڭىنەن جازىلدى. ءوزىمىز دە «ەگەمەننىڭ» بەتىندە ول تۋرالى 2-3 رەت جازدىق. ونى قازۋدى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Margulan centre ورتالىعىنان تيمۋر سماعۇلوۆ پەن ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اناتولي پلەشاكوۆ باستاعان ارحەولوگيالىق ورتالىقتار باستاعان ەدى.
اقمولا وبلىسىندا اعاتىن سىلەتى وزەنىنىڭ بويىندا ورتاعاسىرلىق ارحيتەكتۋرانىڭ, مادەنيەتتىڭ ەسكەرتكىشتەرى بار ەكەنىن العاش رەت ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ «اقمولا ۋەزى قورعالجىن بولىسىنداعى سىلەتى وزەنىندەگى وبالار ءتىزىمى» دەگەن ەڭبەگىندە ايتىپ كەتكەن بولاتىن. ارتىنان اكادەميك ءا.مارعۇلان دا ونى راستاعان. وتكەن عاسىردىڭ 80-90-جىلدارى وسى جەرلەردى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ا.پلەشاكوۆ باستاعان ارحيتەكتۋرالىق توبى ءبىرشاما زەرتتەگەن. بىراق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزبەگەن. ويتكەنى مۇنداي وبالاردى زەرتتەپ, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە كەڭەس وداعىندا 1944 جىلى قاتاڭ تىيىم سالىنعان. بارلىق تاريحتى, وركەنيەتتى ءومىردى تەك وزدەرىنەن باستاعىسى كەلگەن كومپارتيا بيلىگى ەجەلگى تاريحتىڭ ءبارىن جوققا شىعارۋدى قالاپ, وسىنداي شەشىم جاساعان ەكەن.
ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان سوڭ, 2003-2007 جىلدارى بۇل جەردى س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن ارحەولوگ ت.سماعۇلوۆ باستاعان ەكسپەديتسيا قازعان بولاتىن. الايدا ولاردىڭ قازبالارىنان ايتارلىقتاي ەسكەرتكىشتەر تابىلماي, تەك بىلتىرعى قازبا عانا ناتيجەلى بولىپ, بۇل جەردەن كىرپىش كۇيدىرەتىن ءوندىرىس ورنى, بىرنەشە تورەلەر مەن حانداردىڭ ماۆزولەيى, سونىمەن قاتار ايەلدەردىڭ اشەكەي بۇيىمدارى سياقتى ارتەفاكتار تابىلعان. ارحەولوگ ت.سماعۇلوۆ ولاردى 14-16-عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن جوشى حان ديناستياسىنىڭ حان-سۇلتاندارى مەن تورەلەرى جانە ولاردىڭ حانشالارى دەپ بولجاعان. قابىرلەرگە جەرلەۋ ءداستۇرى مۇسىلمانشا بولعاندىعى دا التىن وردانىڭ يسلام ءدىنىن قابىلداعاننان كەيىنگى زيراتتار ەكەنىن دە ايقىنداعان.
سونىمەن بىرگە مۇندا جەردى سۋارۋ جابدىقتارىنىڭ سىلەمدەرى دە تابىلدى. قازىلعان ارىقتار, سۋ تارتاتىن شىعىردىڭ ىزدەرى سونى ايقىندايدى. مۇنداي جابدىقتار سپۋتنيكپەن جانە پيلوتسىز اپپاراتتارمەن تۇسىرىلگەن فوتولاردان دا كورىنىپ تۇر. كەراميكالىق ىدىستاردىڭ قالدىقتارى, قۇمىرالار دا كوپتەپ تابىلعان. اشىق دالادا جاتقاننان بولۋى كەرەك, بۇل وبالارعا باعالى زاتتاردى قازىپ الۋدى عانا كوزدەيتىن «قاراجۇرەك ارحەولوگتەردىڭ» قولى جەتپەگەن ەكەن. تىڭ كوتەرۋگە كەلگەن ۇرى-قارىلار دا بۇل وباعا تيىسە الماپتى. تيمۋر سماعۇلوۆ بۇل جەردە 14-16-عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن كەم دەگەندە 7 بيلەۋشىنىڭ ءوزى مەن وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ماۆزولەيلەرى بار دەگەن بولجام ايتىپ وتىر. وسى جەتى قورعاننىڭ ازىرگە سولتۇستىك-شىعىسىنداعىسى عانا قازىلدى.
بيىلعى قازبا جۇمىستارى ماۆزولەيدىڭ كونسترۋكتسيالارى ورتاعاسىرلىق قۇرىلىستارعا جاتاتىنىن دالەلدەي ءتۇستى. جامان ىندەتتىڭ كەسىرىنەن جاريالانعان كارانتيننىڭ جۇمىستى تەجەۋىنە قاراماي قازبا جۇمىستارى جاز بويى جۇرگىزىلگەن. جۋىردا بيىلعى قازبا جۇمىستارىنىڭ ەسەبى جاسالدى. بىلتىر ەنى مەن كولدەنەڭى 30 جانە 40 مەتردى قۇرايتىن وبانىڭ ءوزى قازىلعان بولسا, بيىل ونىڭ سولتۇستىك سەكتورىنداعى 100 شارشى مەتر الاڭ قازىلدى. ول ماۆزولەيدىڭ قابىرعاسى 25ح25ح5, 25ح24ح5, 24ح24ح5 سم كولەمىندەگى كىرپىشتەردەن قالانعانىن انىقتادى. وبانىڭ كىرپىشتەرىن قالاعان ماتەريالدار بالشىق جانە الەباستەر قۇيىندىلارى ەكەن. سولتۇستىك قابىرعانىڭ قالىڭدىعى 2,45 م, شىعىس قابىرعاسىنىكى 2,3 م, بيىكتىگى 0,92 م. ايەل ادامنىڭ قالدىقتارى تابىلعان ءبىر وبادان سالپىنشاعى بار جارتى اي تارىزدەس التىن سىرعا, كۇمىس وقالار تابىلدى.
سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ا.پلەشاكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەندىگى قازبالار جەرلەنگەن مۇردەلەردىڭ ءوزىن قازۋعا ارنالادى. بۇل جۇمىستار كەلەسى كوكتەمدە باستالماقشى. عالىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سول كەزدە تابىلعان ارتەفاكتار قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا تابىلعان قازبا ونىمدەرىنە ۇقساس بولۋعا ءتيىستى.
سوڭعى جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان اۋماعىندا 100-دەن اسا نىسانعا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, ناتيجەسىندە ەجەلگى ادامداردىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتىن كورسەتەتىن كوپتەگەن كوللەكتسيا جينالدى. اتاقتى بوتاي, دولماتوۆو سياقتى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش ورىندارى رەسپۋبليكالىق مادەني مۇرا قورىنا ەنگىزىلدى. 2020-2021 وقۋ جىلىنىڭ كوكتەمىندە ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىن قىزىلوباعا ەكسكۋرسياعا اپارۋ جوسپارلانعان. ال 2021 جىلعى قازبا جۇمىستارىنا «تاريح» جانە «گەوگرافيا-تاريح» ماماندىقتارىن وقيتىن ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار قاتىساتىن بولادى.
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اقمارال ىبىراەۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ارحەولوگتەردىڭ ولجالارى ءبىز قۇرامىندا بولعان التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن بيىلعى جىلعا ۇلكەن سىيلىق بولدى. ونىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەندىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى ءارى نەگىزگى ورتالىعى بىزدە بولعاندىعىنىڭ بۇلتارتپاس دالەلى بولىپ وتىر.
بۇل قازبا ولجالارى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىنە كەلەتىن تۋريستەر سانىن مولايتۋعا يگى اسەرىن تيگىزەدى دەپ بولجاۋعا بولادى.