جۋرفاكقا دەيىنگى تىلشىلىك قىزمەتىن الماتى وبلىستىق «وگني الاتاۋ» گازەتىنەن باستاعان كوسەمسوزشى-قالامگەر, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى بەكەت مومىنقۇل كوپ جىلدار بويى جامبىل وبلىستىق «زناميا ترۋدا» گازەتىن, «قازاقستان» رترك جامبىل وبلىستىق فيليالىن باسقاردى. حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانىڭ ء«بىر كەم دۇنيەسىن», ابايتانۋشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتتىڭ «قازاق قالاي ورىستاندى؟» اتتى عىلىمي ەڭبەگىن ورىس تىلىنە اۋدارعان. باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى جازىلعان «ەرلىك جالعاسادى» (ورىس تىلىندە) اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى. ول بۇل كۇندەرى تارازداعى «باۋىرجانتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا» جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
– بەكە, كوزىقاراقتى وقىرمان داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءومىرى مەن اسكەري-ادەبي سالاداعى ولشەۋسىز قىزمەتى تۋرالى ون-سان توم جازىلعانىنان حاباردار. وعان ەل اۋزىندا جاتتالىپ قالعان اڭىز بەن اقيقات اڭگىمەلەردى قوسىڭىز. نەمەرە اتاڭىزدىڭ ومىرىنە بايلانىستى ءوزىڭىز قازىر قىزمەت ىستەپ جۇرگەن ورتالىقتان ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزەرلىك تىڭ دەرەكتەر تاپتىڭىز با؟
– باۋىرجان اتامىز تۋرالى جازىلعان ادەبي ءھام تاريحي ەڭبەكتەردەن ەل بىلمەيتىن, حالىق قۇلاعدار ەمەس مالىمەت تابۋ قيىن. بىراق سول تانىس وقيعالاردىڭ وزىندە دە ساراپتاپ, جاريالىلىقپەن اشىپ ايتاتىن جايتتار بارشىلىق. ماسەلەن, باۋىرجان اتامىزدىڭ جالپىعا ءمالىم تىك مىنەزىنە قاتىستى «وي, نە دەيسىڭ, ەكەۋارا اڭگىمەلەسكەندى دە كوتەرە المايدى, ۇرسادى ەكەن» دەگەنگە دەيىنگى ايتىلاتىن اۋىزەكى اڭگىمە جەتىپ ارتىلادى, كوپ. «ول كىسى نەگە ونداي مىنەزىن اشىق كورسەتتى ەكەن؟» دەگەن ساۋال مەن ەس ءبىلىپ, ەتەك جيعان, جۋرناليستيكا تابالدىرىعىن اتتاعان العاشقى جىلداردان باستاپ سانامدى سىلكىپ تۇراتىن. بالا كەزدەن تىكەلەي ءوزىم كۋا بولعان, ءوزىم ارالاسقان قايماعى بۇزىلماعان قىزىقتى ساتتەر كوز الدىمنان باياۋ سىرعيتىن. اۋىلعا اتام كەلگەندە قالايشا اسىر سالىپ موينىنا اسىلمايمىز, قالايشا قۋانبايمىز؟ ءۇي-ءىشى بىرنەشە شابادان كونفەتكە, ءتۇرلى-ءتۇرلى كيىم-كەشەككە تولىپ كەتەر ەدى. جالتىراعان جەڭىل ماشينەسىنە تولارساقتان توپىراق كەشكەن جالاڭاياقپەن ويناقتاپ بارىپ وتىرىپ الاتىنىمىز دا ەسىمدە. جەكىگەنىن, داۋىس كوتەرىپ «تەك» دەگەنىن دە ەستىمەپپىز. ەندەشە, بۇل قالاي بولعانى؟ حالىق باتىرىنىڭ شىنايى بولمىسىنا قاتىستى وسىنشاما جىل جانىمدى جەگىدەي كەمىرگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن مەن قازىر تاپقاندايمىن. وعان باۋىرجان اتامنىڭ ءوز قولىمەن جازعان حاتتارى, قۇجاتتارى, انىقتامالارى, ادەبي دۇنيەلەرى, افوريزمدەرى كۋا. التىنعا بەرگىسىز قولىمداعى التى پاپكىنىڭ ىشىندە شتاب باستىعى, پولكوۆنيك يۆان يۆانوۆيچ سەرەبرياكوۆتىڭ مايدان دالاسىندا جازعان ستەنوگراممالارى دا بار. سارعايعان پاراقتاردى اقتارعان سايىن بۇرىن-سوڭدى مەن بىلمەگەن, مەن ەستىمەگەن وقيعالار تىزبەكتەلىپ شىعىپ جاتىر, شىعىپ جاتىر. ماسەلەن, 8-ديۆيزيانىڭ شتاب باستىعى ي.سەرەبرياكوۆ 1942 جىلدىڭ تامىزىندا باۋىرجان مومىش ۇلىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. ونىڭ الدىندا, ياعني 1941 جىلدىڭ قاراشاسىندا يۆان پانفيلوۆتىڭ ءوزى باتالون كومانديرىنە كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتى – «لەنين» وردەنىن بەرۋ كەرەك دەپ كەپىلدەمە جازعان. ەكى ناگرادا دا يەسىن تاپپادى. ماسكەۋ سەلت ەتپەگەن دە. نەگە؟ سەرەبرياكوۆتىڭ تاريحي ستەنوگرامماسىن وقىساڭىز, 1941 جىلعى قاراشانىڭ 16-سى مەن 24-ءى اراسىندا وتكەن ادام ايتقىسىز قاندى شايقاستان جانىڭ تۇرشىگەدى. 8-ديۆيزيانىڭ كۇل-تالقانىن شىعارۋعا ۆولوكولامسكىنى بەتكە الىپ جولىنداعىسىن جايپاپ كەلە جاتقان ەڭ ازۋلى نەمىس قۇراماسىنىڭ ەكپىنى شىن مانىندە وتە قاتتى بولاتىن. كەسكىلەسكەن ءبىر بۇيىردەگى شايقاستا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ باتالونى قورشاۋدا قالادى. كومانديردىڭ ايلاسىمەن بوي تاسالاي اتىسقان جاۋىنگەرلەر ارقا تۇستاعى ۇلكەن كۇرە جولعا قاراي شەگىنەدى. ەندى ءدال وسى ارادا باتالون كومانديرى مومىش ۇلىنىڭ سارى پاراقتاعى جازبالارىنا كوز سالايىق. «ارت جاعىمىزعا بارلاۋ جاساساق, كۇرە تاس جولدىڭ ۇستىندە ماسكەۋگە بەت العان گيتلەرشىلەردىڭ نەگىزگى كۇشى – جەر قايىستىرعان بروندى تەحنيكا, موتواتقىشتار, كولىك مىنگەن قاراقۇرىم اسكەر كولونناسى بىرنەشە شاقىرىمعا سوزىلىپ, سەلدەي اعىپ بارا جاتىر ەكەن». «سەلدەي اعىپ» دەگەندى ەكى قايتالاپ جازىپتى. باتالون كومانديرىنىڭ وتە تەز شەشىمىنە ساي مىسىقتابانداپ ىزىنە ءتۇسىپ كەلە جاتقان جاۋ جەتكەنشە قولداعى سەگىز زەڭبىرەك پەن سەگىز ستانوكتى پۋلەمەتتى دەرەۋ كۇرە جولداعى «سەل-كولونناعا» قاراتا بۇرىپ, «ۋرالاعان» كۇيى بۇيىردەن سوققى جاسايدى. كۇتپەگەن شابۋىلدان جاۋ تىزبەگى ءۇزىلىپ, باۋىرجانشىلار ارعى بەتتەگى جىنىستى نۋ ورمانعا شايقاسا ءجۇرىپ ءوتىپ ۇلگەرەدى. اۋىر جاراقاتتانعانداردى بىرگە الا كەتىپ, بوي تاسالايدى. مۇنىڭ اقىرى نە بولدى دەڭىز؟ وسى شايقاس ماسكەۋگە داۋىل سوققانداي الاپات ەكپىنمەن بەت العان جاۋدىڭ جورىعىن ەكى تاۋلىككە توقتاتىپ تاستايدى. ەندى سەرەبرياكوۆتىڭ ستەنوگرامماسىنداعى گەنەرال پانفيلوۆتىڭ قولتاڭباسىمەن تانىسىپ كورەيىك: «بۇيىردەن توسىن سوققى كۇتپەگەن نەمىستەر ابدىراپ, توقتاۋعا ءماجبۇر بولعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, فاشيستەر ءبىزدىڭ ديۆيزيانىڭ الدىڭعى شەپتەگى قورعانىس-بەكىنىسىمىزدى بىت-شىت ەتىپ تالقانداۋعا ءتونىپ قالعان ەدى. جاۋدىڭ ەكپىنى جوق! تۇسىنسەك بۇيىرماسىن. بۇل قالاي؟ ەكى تاۋلىكتە ەسىمىزدى جيىپ, ەڭسەمىزدى كوتەرىپ ۇلگەردىك. سويتسەك, قورشاۋدا قالىپ, شەگىنىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, جاۋدىڭ اعىلعان كولونناسىنا كۇتپەگەن جەردەن شايقاس اشىپ, زارە-قۇتىن قاشىرعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ باتالونى ەكەن». وسى ايرىقشا وقيعانى نەگىزگە الىپ, قۇجاتتاعان گەنەرال يۆان پانفيلوۆ باتالون كومانديرىنىڭ ەرلىگى «لەنين» وردەنىمەن ماراپاتتالۋعا لايىق دەپ ۇسىنىس جازادى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 41 مەن 42-ءشى, ودان 44-ءشى جىلعا دەيىنگى جاساعان وسىنداي كوزسىز ەرلىك جورىقتارىن تۇگەل جازعان سەرەبرياكوۆتىڭ ستەنوگرافيالىق قۇجاتتارى مەنىڭ قولىمدا ساقتاۋلى تۇر. وسى ەكى وقيعا باتىردىڭ جۇرەگىنە وشپەس سىزات سالمادى دەپ كىم ايتادى؟ باتىر – شاپسا, بالتانىڭ ءجۇزى وتپەيتىن ۇلى دەرجاۆالىق ءشوۆينيزمنىڭ قۇربانىنا اينالعان.
– باۋكەڭ «مەنى چەرچيلل, ادەناۋەر جاقسى تۇسىنەر ەدى» دەپ اشىنعان ەكەن. كەڭەس وداعىنىڭ سول تۇستاعى باس قولباسشىسى ءستاليندى مەڭزەپ ايتقان وسى ءسوزى تۋرالى باۋكەڭنىڭ مايدانگەر دوسى دميتري سنەگيننىڭ «ناش باۋردجان» كىتابىنان وقىعانىم بار...
– ماسەلە سوندا عوي, اعىلشىن چەرچيلل دە, گەرمانيالىق كانتسلەر ادەناۋەر دە جوعارىداعىداي وشپەس ەرلىك جورىقتارىنا شوۆينيستىك پيعىلدىڭ پريزماسىنان قاراۋدان ادا بولاتىن. ستالين باسقارعان جۇيەدەگى تامىرى تەرەڭگە جايىلعان كەسەل تۋرالى بۇگىنگى ۇرپاقتى تەگى بىلاي قويايىقشى, باتىردىڭ كەشەگى زامانداستارىنىڭ ءوزى بىلە دە بەرمەگەن, كوبى بىلمەگەن كۇيى دۇنيەدەن ءوتتى. بۇل ورايدا, تاريحتىڭ ىشىنە بۇككەن سىرى وتە كوپ.
– باۋىرجان مومىش ۇلىنا دەگەن رەاكتسيالىق ۇلتشىلدىق كوزقاراس ستاليندىك-كەڭەستىك وكىمەتتىڭ بويىن سوعىستان دا بۇرىنىراق مەڭدەپ العان جوق پا ەكەن دەگەن وي تۋىندايدى كەيدە...
– 1936 جىلى اتاقتى «ستاليندىك كونستيتۋتسيا» جاريالانعان سوڭ بۇكىل حالىقتىق تالقىلاۋ باستالادى. ول كەزدە باۋىرجان مومىش ۇلى قيىر شىعىستا كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ك.بليۋحەر باسقاراتىن ەرەكشە جاساقتالعان ارميادا قىزمەت ەتەتىن. 315-اتقىشتار پولكىندە وتكەن ميتينگىدە كونستيتۋتسياعا جاپپاي قولداۋ كورسەتىلىپ, ءبىر داۋىس قالىس قالعان. قىزىل ارميانىڭ 26 جاستاعى ساردارى باۋىرجان مومىش ۇلى: ء«تۇرىن-ءتۇسىن كورمەگەن, ءوزىم وقىماعان كونستيتۋتسيانى قالايشا قولداپ داۋىس بەرەمىن!» دەگەن عوي. ءستاليننىڭ كوزى ءتىرى, كوسەمنىڭ ءوزى قول قويعان كونستيتۋتسياعا كەڭەس وفيتسەرىنىڭ كوزقاراسى وسىنداي! ديۆيزيا باسشىلىعى اياعىنان تىك تۇرادى! پولكتەگى ساننيكوۆ ەسىمدى وفيتسەر ورەسكەل وقيعانىڭ بۇگە-شىگەسىن قالدىرماي ديۆيزيا باسشىلىعىنا ارىز-حات جازىپ ۇلگەرگەن عوي. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جەكە جاۋىنگەرلىك پاراقشاسىنا ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىن قولدامادى دەگەن ساياسي سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىلىپ, تاڭبالانادى. سودان توتەنشە وتكەن ايرىقشا تالقىلاۋ جينالىسىندا «مەن كەڭەس وداعىنىڭ ازاماتى رەتىندە كونستيتۋتسيانى وقىپ العان سوڭ عانا ءوز پىكىرىمدى بىلدىرۋگە ءتيىسپىن. كەڭەس ەلىنىڭ ءاربىر ەركىن ازاماتى سولاي ەتۋى ءتيىس» دەگەن باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزىن تولىقتاي اقتاپ شىعادى. ونىسى ديۆيزيا كوممۋنيستەرىنەن تولىق قولداۋ تابادى. سول جينالىستا جاس قازاق وفيتسەرىنىڭ كوزىنشە ونى قارالاۋ قۇجاتتارى جاريالى تۇردە جەكە كىتاپشاسىنان الىنىپ تاستالىنىپ, وفيتسەر ساننيكوۆقا «دومالاق» ارىزى ءۇشىن پارتيالىق شارا قولدانىلادى. قىزىعى الدا... كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى م.زاحاروۆتىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىنا اسكەري اكادەميانى ءبىتىرىپ قىزمەتكە اتتانار ساتىندە جازعان مىناداي كەپىلدەمەسى بار: «وتكەن 30 جىلدىڭ ىشىندە ءدال سىزگە جازعانداي وتە ءادىل ءارى وتە جاقسى مىنەزدەمە ەشكىمگە جازعان ەمەسپىن. ءسىز تاماشا سوعىستىڭىز, ۇزدىك وقىدىڭىز, ەندى سىزگە تەك بەيبىت زاماندا ديۆيزيانى كورنەكتى تۇردە باسقارسىن دەگەن تىلەك ايتۋ عانا قالدى». سوعان قاراماستان, كسرو قورعانىس مينيسترلىگى كادرلار باس باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, گەنەرال-لەيتەنانت نيكولاي بيريۋكوۆ (سوعىستان كەيىن اكادەميانى مومىش ۇلىمەن بىرگە وقىپ بىتىرگەن) «جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى, دارەجەڭىزگە ساي قىزمەتكە وتە الماعانىڭىزدى وكىنىشپەن حابارلايمىز» دەيدى. باس شتاب باۋكەڭە قانىمەن, ماڭداي تەرىمەن جەڭىپ العان لايىقتى اسكەري لاۋازىمىنان ەكى ساتى تومەن قىزمەت ۇسىنعان ەكەن. بيريۋكوۆ جاسىرىپ-جاپپايدى. گۆارديا پولكوۆنيگىنىڭ الدىنا 1936 جىلعى مومىش ۇلىنىڭ «ستاليندىك كونستيتۋتسياعا» قاتىستى ساياسي كوزقاراسى تۋرالى جەكە ەسەپ كىتاپشاسىندا تىركەلگەن جازبالاردى تاستايدى. پولك كومانديرىنىڭ بۇيرىعىمەن, پارتيا ۇيىمىنىڭ شەشىمىمەن جەكە ەسەپ كىتاپشاسىنان الىنىپ, كۇشىن جويعان قۇجات ون ەكى جىل بويى «جىلى جەردە» قىلاۋ تۇسپەي جاتقان, بايقادىڭىز با؟! بەيبىت زاماننىڭ وزىندە وسىنداي ساياسي تەكەتىرەستەردى باسىنان وتكەرگەن باۋىرجان اتامنىڭ ادامي كوڭىل كۇيىن تۇسىنۋگە بولاتىن شىعار دەپ ويلايمىن.
– وراسان زور كەدەرگىلەر مەن توسقاۋىلدارعا قاراماستان, گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلى ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرۋىنىڭ ارقاسىندا وزىنە لايىقتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن ءبارىبىر الدى. وكىنىشتىسى, ءوزى دە, كوپتەگەن مايدانداس ارىپتەستەرى دە ول كۇندى كورە المادى.
– ءيا... وسى ارادا سەرەبرياكوۆتىڭ ەكىنشى ازاماتتىق ەرلىگى تۋرالى ايتپاسا تاعى بولماس. قولىمدا بار قۇجاتقا سۇيەنەيىن: ديۆيزيا كومانديرى قىزمەتىنە تاعايىندالعان گەنەرال 1944 جىلى ەكىنشى مارتە بايىرعى ۇسىنىس حاتتى ەكى دانامەن قايتا جاڭعىرتىپ جازادى. ءبىرىنشىسىن, كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنا, ەكىنشى تۇپنۇسقاسىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنا جولدايدى. ديۆيزيا كومانديرى يۆان سەرەبرياكوۆتىڭ ونداعى ويى بۇل حاتتى قازاقستان بيلىگى, قازاقستان حالقى دا قولدايتىن شىعار دەگەن ءۇمىتى سەكىلدى. ول جايىندا ءسال كەيىنىرەك باياندايىن...
سوعىس اياقتالعان سوڭ ۇلى جەڭىستىڭ 10, 20, 30 جىلدىعىندا بايقاۋسىز ۇمىتىلعان تاريحي ادىلدىكتىڭ تۋىن كوتەرەيىك دەگەن نيەتپەن كسرو-نىڭ ءار بۇرىشىنان جوعارى جاققا سانداعان حات جولدانعانى تاريحتان ءمالىم. وزبەكستاننىڭ سۋرحانداريا وبلىسىنان رىستاي كەرىمجانوۆ دەگەن ارداگەر اعامىز 1965 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيدۋمىنىڭ توراعاسى نيكولاي پودگورنىيعا حات جولدايدى. وندا «مىناداي بەيبىت زاماندا ءوسىپ-ونگەن بالا-شاعامىزبەن باقىتتى شاڭىراق استىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتۋىمىز ءبىزدىڭ ەرجۇرەك تە باتىر, شەشىمى تەز داڭقتى پولك كومانديرىمىز, گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ارقاسى دەپ ويلايمىز. كەڭەس ەلىنەن تىس ايماقتارعا دا اتاعى ءمالىم داڭقتى قولباسشىنىڭ سوعىس جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىنان حاباردارمىز. باتىردىڭ ەرلىگىن باعالاۋدى قاشانعا دەيىن سوزا بەرەمىز, لايىقتى ماراپاتىن ۇلى جەڭىستىڭ مەرەيتويى ۇستىندە جاساعاندارىڭىزدى قالايمىز» دەپ اتاپ كورسەتكەن. پودگورنىيدىڭ اتىنا جازعان سول حاتقا جاۋاپتى وزبەكستاندىق ارداگەر ەكى جىلدان سوڭ, ياعني 1967 جىلى كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كادرلار ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى, پولكوۆنيك بوبكوۆتان الادى. حاتتا «سوعىس جىلدارى باۋىرجان مومىش ۇلىن ول قىزمەت ەتكەن ديۆيزيانىڭ اسكەري باسشىلىعى ءسىز اتاپ وتكەندەي, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنباعان. سول سەبەپتى دە بۇل ماسەلەنى ارنايى قاراپ جاتۋدىڭ ءجونى جوق دەپ حابارلايمىز» دەپ جازىلىپتى. قالاي ويلايسىز, پانفيلوۆ (1941 ج.) پەن سەرەبرياكوۆتىڭ (1942,1944 ج.ج.) جوعارى باس قولباسشىنىڭ اتىنا, پرەزيديۋمعا جازعان حاتتارىن قورعانىس مينيسترلىگى ءارحيۆىنىڭ جوعالتىپ جىبەرۋى مۇمكىن بە؟!.
– بەكە, مانادان بەرى ءوزىڭىز الدەنەشە رەت قايتالاپ وتكەن باۋكەڭدى باتىرلىققا ۇسىنۋ تۋرالى, ول قۇجات اقىرىندا قالاي تابىلدى, سونى ايتىڭىزشى؟
– ايتايىن. اكادەميك ماناش قوزىباەۆ 1990 جىلى قازاقستان عا قاراستى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىن باسقارعان كەزىندە قول استىنداعى قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى پاۆەل ستەپانوۆيچ بەلان دەگەن كىسىنى ماسكەۋ تۇبىندەگى پودولسك قالاسىنداعى اسكەري ارحيۆ كەڭسەسىنە «باۋىرجان مومىش ۇلىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋعا الدەنەشە رەت ۇسىنعانى تۋرالى ەستىگەنبىز. مەملەكەتتىڭ باس ارحيۆىندە سونى راستايتىن قۇجات بار ما, انىقتاپ قايتساڭىز» دەپ جولساپارعا اتتاندىرادى. كوپ ۇزاماي مىڭ بولعىر بەلان, مومىش ۇلىن ەكى مارتە باتىرلىققا ۇسىنعان سەرەبرياكوۆتىڭ ناقتى قۇجاتىن الماتىعا الىپ كەلەدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اۋلەتىنە «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن ءوز قولىمەن تابىستادى. ال ەندى... الماتىعا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنا 1944 جىلى جولدانعان گەنەرال سەرەبرياكوۆتىڭ ەكىنشى حاتى وسى كۇنگە دەيىن دەرەگىن تاپتىرعان جوق ەدى. مەن قازىر ونىڭ ىزىنە ءتۇستىم. ول جايىنداعى بارلىق مالىمەت تۋرالى الدىن الا حابارلاماي قويا تۇرايىن...
– ومىردەگى شىنايى باۋكەڭ قانداي جان, قانداي ازامات ەدى؟
– نەگىزى باۋىرجان اتام كەرەمەت پسيحولوگ. ادامدى ءبىر كورگەننەن تاني بىلگەن. مىنەز كورسەتۋىنە سول ەرەكشە قاسيەتتەرى سەبەپشى بولعانى اقيقات. اۋىلداعى كەزدەسۋلەر مەن سالەمدەسۋلەر بىتكەندە, جالعىز ءوزى ۇزاق ۋاقىت بويى, ۇلكەن باقشامىز بار ەدى, الما اعاشىنىڭ تۇبىندەگى كيىز توسەلگەن تىك ءتورتبۇرىشتى نارعا جايعاسىپ الىپ, ءۇنسىز ۇزاق وتىرعاندى قالايتىن. اتامنىڭ وسى قىلىعىنا تاڭداناتىنمىن. ەشكىمنىڭ باتىلى جەتىپ ول تىنىشتىقتى بۇزبايتىن. تەك... وشاقباي اتا مەن نامەت اتا كەلگەندە, ولار تاڭدى تاڭعا ۇرىپ اڭگىمە سوعاتىن. ءماسليحات ۇستىنە اكەم دە بارا المايتىن. انام عانا داستارقانىن تۇگەندەپ, شايىن ۇزبەيتىن. بەس اعايىندى نامەت اتام كەزىندە جالامەن سىبىرگە ايدالعان, باۋىرلارىنىڭ بارلىعىنىڭ ءمايىتىن جات جەردە قالدىرىپ, ەلگە جالعىز ورالعان. ءوزى دە وتە شەجىرە كىسى بولعان دەيدى. باۋىرجان اتام كوڭىل كۇيى جوقتا «جالعىز وتىرايىن» دەپ اشىق ايتاتىن.
– كوپە-كورىنەۋ جاسالىنعان قياستىق ارەكەتتەردىڭ بارلىعىنا ءتوزىپ, كەرەك كەزىندە وپپونەنتىنىڭ بەت-جۇزىنە قاراماي, كوكەيىندەگىسىن بۇكپەي ايتقان اتامىزدىڭ بويىنداعى قانداي قۇدىرەت-كۇش دەسەڭىزشى؟!
– ماسەلەن, مەن جازۋشى باقىتجان مومىش ۇلى كوكەمنىڭ ءبىر سۇحباتىنان مىناداي سوزدەردى وقىدىم: «ول ۇيلەسىم ىزدەدى, بىراق ول تارپاڭ بوپ تانىلدى». بىردە ورتالىق كوميتەت كەڭسەسىنىڭ دالىزىندە ۇلكەن جينالىستان شىققان قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆ پەن ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك نيكولاي لياششەنكو ءبىر توپ لاۋازىم يەلەرىمەن قاتار كەلە جاتادى. بۇيىردەگى زالدىڭ ەسىگىنەن كوپپەن بىرگە شىققان باۋىرجان اتامىز الگى توپتى قولىنداعى تاياعىن العا سوزىپ توقتاتادى. «ديماش, بۇل ەكەۋمىز اكادەميادا بىرگە وقىعانبىز. ول كىل «ۇشكە», مەن كىل «بەسكە» وقىدىم. ول قازىر گەنەرال-پولكوۆنيك, مەن پولكوۆنيكپىن...», دەيدى دە قولىن شەكەسىنە اپارىپ, قالت بۇرىلىپ ءجۇرىپ كەتەدى. ونىسىن ورىس تىلىندە ايتقان.
– باۋىرجان اتامىزدىڭ 20 جاسىندا شىعارعان ءبىر ماقالى بىلاي بولىپ كەلەدى ەكەن: «ەڭبەكسىز دەمالىس تا اباقتىدا جاتقانمەن تەڭ».
– باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «وفيتسەر – شىعارماشىلىقتىڭ ادامى» دەگەنىن ەستىگەن بە ەدىڭىز؟! جوعارىداعى ءسىز ايتقان ماقال وسىعان سايادى. وفيتسەردىڭ جۇمىسى ويلانىپ ستراتەگيالىق ساتتەردى تەز ءارى ۇتىمدى شەشۋدە, «وي دەگەنىمىز – ەڭبەك», دەيدى. قۇجاتتارعا سۇيەنەيىن: «سۇڭگىمەن ءبىردى ولتىرسەڭ, اقىلمەن مىڭدى ولتىرەسىڭ» دەگەن حالىق ماقالىن ۇناتقان ول كىسى. 1944 جىلى قاڭتاردا الماتىعا كەلگەن جولساپارىندا عىلىم اكادەمياسىندا عالىمدار مەن جازۋشىلار الدىندا وقىعان ءتورت كۇندىك لەكتسياسىندا ول شىعارماشىلىق ادامىن – وفيتسەردى ءۇش ساناتقا بولگەن. ءبىرىنشىسى – جاقىن قاشىقتىقتا ۇرىس جۇرگىزەدى. ەكىنشىسى – تاكتيكالىق وفيتسەر. ءۇشىنشىسى – ستراتەگيالىق وفيتسەر. ساردارلار قىزمەتىن بۇلايشا جىكتەۋ كەڭەس وداعىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان. اتامىزدىڭ بۇل ايتقانى اسكەري عىلىمعا جاڭالىق بولىپ ەنگىزىلگەن. لەكتسيا ۇستىندە ول كىسى ءوزىن «جاقىن قاشىقتىقتا ۇرىس جۇرگىزەتىن وفيتسەرمىن», دەپ اتاپ كورسەتكەن. الگى «سۇڭگى» تۋرالى حالىق ماقالىمەن اڭگىمەسىن قورىتىندىلاپ وتىرعان. سەرەدا دەرەۆنياسىندا جاۋ بەكىنىسىندەگى 300 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرىن ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە 100 سولداتپەن-اق بىت-شىت ەتكەن ناقتى وقيعا بۇگىنگى بەستسەللەرگە بەرگىسىز. مومىش ۇلىنىڭ مارتەبەسىن بيىك ەتكەن وسىناۋ اسكەري ويلى ءىلىمى مەن قابىلەتى.
– باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تاڭعاجايىپ اسكەري ءىلىمىن تەك قانا ماسكەۋ اكادەمياسىندا وقىتۋمەن عانا شەكتەلىپ قالدىق پا؟
– كۋبادا, يسپانيا مەن يزرايلدە, مىنا ءوزىمىزدىڭ تۇركيادا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اسكەري ءىلىمى كادەتتەردەن باستاپ ءىرى قۇرامالارعا دەيىن وقىتىلادى. ال ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ اسكەرى ءۇشىن ول پاندەر ءالى كۇنگە دەيىن تاڭسىق سانالىپ كەلەدى. اسكەري قابىلەت-قارىمى جاعىنان مومىش ۇلى كەڭەستىك كوپتەگەن گەنەرالدار مەن مارشالداردان بيىك تۇردى. سوندىقتان دا ولار مۇنداي قابىلەتتى ءھام تالانتتى كومانديردىڭ تالاپتارىن ياكي وي-بولجامدارىن مويىنداي تۇرسا دا, مويىنسىنبادى. مەنىڭ ءبىر تاڭعالاتىنىم – ماسكەۋ مەن الماتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ساياسي كوزقاراسى مەن «ۇلتشىلدىعى» تۋرالى تاۋسىلمايتىن اڭگىمەنى تۇگەسە الماي جاتقان سول جىلدارى, فرانتسۋز ارمياسى باس شتابى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى پورۋا مومىش ۇلىنا مىناداي حات جازىپتى: ء«سىز قاندايدا ءبىر جاعدايمەن پاريجگە كەلەتىن بولساڭىز, ول مەن ءۇشىن قۋانىش ءارى تەڭدەسسىز باقىت. فرانتسيانىڭ بۇرىنعى اسكەري ساربازى رەتىندە ءسىزدىڭ قولىڭىزدى قوس قولداپ قىسىپ, قۇرمەت كورسەتۋگە رۇقسات ەتىڭىز. قاشىقتا بولعانىمىزبەن, جورىققا ءوز تۋىمىزبەن شىققانىمىزبەن, وزگە تىلدە سويلەپ, ءارتۇرلى اسكەري كيىم كيگەنىمىزگە قاراماستان, ءبىز دە ءسىز سياقتى ادامي قاسيەتتى ساقتاپ قالۋ مەن كوكىرەگىمىزدى وزگەگە تاپتاتپاس ءۇشىن جاۋمەن ايانباي شايقاستىق». يزرايل ارمياسى «ۆولوكولامسك تاس جولىن» 1946 جىلى-اق يۆريتكە اۋدارىپ, اسكەري وقۋلىق رەتىندە ءاربىر جاس وفيتسەرگە قارۋمەن قوسىپ قولىنا ۇستاتقان. ول تۋرالى رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتينمەن كەزدەسۋى بارىسىندا يزرايل ساياساتتانۋشىسى ارون شنەەر كرەملدىڭ تورىندە ايتتى. مىنە, تاريح! مىنە, باۋىرجان مومىش ۇلىن الەمگە ءتانتى ەتكەن اسكەري ءىلىمىنىڭ قۇدىرەتى! قازاق پولكوۆنيگىنىڭ اسكەري دارىنى مەن قولباسشىلىق تالانتىنا تابىنعاندار لەگى وتە كوپ. چەحيا تۇرعىنى يرەنا سۆيتانەۆا: «ۆولوكولامسك تاس جولىن» وقىعالى بەرى مەن كەزدەسكەن ءاربىر ادامنان سول باتىردىڭ بولمىسىن, ۇلگىسىن ىزدەيمىن. جاساسىن مەنىڭ تەڭدەسى جوق باتىرىم, باۋىرجان مومىش ۇلى!», دەيدى. كۋبانىڭ قوعامدىق جانە ساياسي قايراتكەرى, بوستاندىق ارالىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى كۇرەسكەر فەرناندا مارتينەس ەرەديانىڭ: «كۋبالىقتاردىڭ كوپشىلىگى ماركسيزم-لەنينيزم ىلىمىنەن ءدارىس الۋ ءۇشىن, الدىمەن «ۆولوكولامسك تاس جولىن» وقيدى» دەگەنى شە؟ فيدەل كاسترو مەن چە گەۆارانىڭ ايتقاندارى... وعان گەنەرالدار پانفيلوۆ پەن چيستياكوۆتىڭ, سەرەبرياكوۆتىڭ, مارشال زاحاروۆتىڭ سوزدەرىن قوسىڭىز. باۋىرجان مومىش ۇلىنا قاتىستى توم-توم قۇجاتتار قازىر دە پودولسك ارحيۆىندە (ماسكەۋ) «وتە قۇپيا» دەگەن گريفپەن ساقتاۋلى جاتىر. وسىدان ون جىل بۇرىن, باتىردىڭ 100 جىلدىعىنا وراي, پودولسك ارحيۆىنە سۇراۋ سالعانىمىزدا «وتە قۇپيا» بەلگىسىندەگى قۇجاتتار كورسەتىلمەيدى, كوشىرمەسى قولعا بەرىلمەيدى», دەگەن قىسقا جاۋاپ الدىق.
شىنايى ومىردەگى تارازىنىڭ ءبىر باسىندا باۋىرجاننىڭ جاقتاستارى, ءبىر باسىندا بيلىكتىڭ تاسىرلارى تۇردى. سول ارقىلى عاسىردا ءبىر تۋاتىن ناعىز قولباسشىعا ءومىرىنىڭ اقىرعى ساتىنە دەيىن ەشبىر اقتالۋعا كەلمەيتىن ەڭ وڭباعان, ەڭ انايى ادىلەتسىزدىكتىڭ ۇلگىسى كورسەتىلدى. باۋىرجانتانۋدىڭ تۇنىعى مەن تۇڭعيىعىنداعى بۇگىنگە دەيىن مەنىڭ كوزىمنىڭ جەتكەنى – وسى.
اڭگىمەلەسكەن
تالعات ءسۇيىنباي,
ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن